11 - Bijlage 1 - Ontwerp Wrp Tytsjerksteradiel 2026-2031 hoofdrapport

Wettersoarch Water en Rioleringsprogramma (Wrp) 2026 t/m 2031

Gemeente Tytsjerksteradiel

Voorpagina

ontwerp

Colofon samenvatting

Opdrachtgever:

Gemeente Tytsjerksteradiel

Projectnummer:

499363.100

inleiding

kaders

Projectleider:

Gerlof Huisman

Opsteller:

Gerlof Huisman / Luuk Nieuwenhuis

Vormgeving:

Antea Group

Fotografie:

gemeente Tytsjerksteradiel

evaluatie

areaal

nulmeting

ambitie

programma

kostendekking

besluit

datum vrijgave

27 januari 2026

beschrijving revisie

ontwerp

goedkeuring

vrijgave

G. Huisman

A.P. Hornstra

2

Samenvatting Omgevingsvisie Tytsjerksteradiel 2023-2040

Onze koers: We wonen, werken en ontspannen in vitale en leefbare dorpen en een aantrekkelijk buitengebied. De leefomgeving beweegt mee met de ontwikkelingen van deze tijd, met respect voor de bestaande ruimtelijke en sociaal-culturele kwaliteiten. Om dit te bereiken is één van onze ambities: “De leefomgeving is aangepast aan het veranderende klimaat en de biodiversiteit is hersteld.”. Met dit nieuwe Water- en Rioleringsprogramma (hierna Wrp) geven wij voor de periode 2026 t/m 2031 concreet aan hoe wij vanuit onze gemeentelijke watertaken ”Wettersoarch” hieraan bijdragen.

Het belang van riolering

Sinds de komst van riolering is de hygiëne en gezondheid van de Nederlandse bevolking met sprongen vooruitgegaan. Ook het milieu is gebaat bij riolering. Het is nog niet zo heel lang geleden dat afvalwater rechtstreeks op sloten en vijvers werd geloosd. Nu wordt nagenoeg al het afvalwater gezuiverd voordat het in oppervlaktewater terecht komt. Riolering levert daarom een belangrijke bijdrage aan een veilige en gezonde buitenruimte. In dit Wrp leggen wij vast hoe wij dit kapitaal in Tytsjerksteradiel de komende jaren goed in stand houden.

Transitie naar een toekomstbestendige inrichting

De transitie naar een toekomstbestendige inrichting van de buitenruimte, met blijvende aandacht voor een goede waterkwaliteit, krijgt in het nieuwe Wrp een prominente(re) plaats. In de periode 1970-1980 is er een aanleggolf van riolering in onze kernen geweest; toen is circa 71 km riolering aangelegd. Deze 71 km betreft nu circa 30% van ons totale areaal riolering in de kernen. Gemiddeld bedraagt de technische levensduur van riolen circa 60 jaar. Op dit moment (peildatum 2025) is circa 14 km riolering in onze gemeente 60 jaar of ouder (6%). Aan het einde van de planperiode in 2031 is dit circa 57 km (24%). Kortom als riolen 60 jaar oud zijn betekent dit niet direct dat we deze vervangen, maar het moment van vervangen komt de komende decennia wel steeds dichterbij.

Destijds zijn deze riolen op buurt of wijkniveau aangelegd. Bij de vervanging wordt daarom gekeken naar de mogelijkheid om dit opnieuw op buurt- of wijkniveau uit te voeren. Vanwege de omvang vormt dit een complexe uitdaging.

samenvatting

inleiding

Bij vervanging richten wij, daar waar nodig en mogelijk, de buurten en wijken toekomstbestendig in door anders om te gaan met water. Enerzijds door robuuste voorzieningen aan te leggen die bij piekbuien, hoge grondwaterstanden of periodes van langdurige gestage regen (zoals het najaar van 2023) water opvangen en verwerken. Anderzijds door water zo lang mogelijk lokaal vast te houden om problemen bij langdurige periodes van droogte te beperken.

kaders

evaluatie

Bij de nieuwe inrichting krijgt het groen meer aandacht. Met extra groen creëren we (meer) mogelijkheden om water te infiltreren en te bufferen. Met specifieke begroeiing en beplanting kunnen we de biodiversiteit versterken. Tenslotte draagt extra groen bij aan het terugdringen van hittestress.

areaal

Tenslotte bieden deze projecten een uitgelezen mogelijkheid voor combinatie met de energietransitie en/of het warmteprogramma (werk-met-werk maken).

nulmeting

Per kern/wijk maken we de komende planperiode een regenwaterstructuurplan / blauwdruk (voor zover die er nog niet zijn) en voeren wij de eerste maatregelen vanuit reeds bestaande plannen uit (o.a. Schoolstraat Burgum en De Horst / Hoeksterpad / Hazzeleger Hurdegaryp).

ambitie

programma

Tarief rioolheffing Op dit moment zijn de tarieven rioolheffing niet kostendekkend (92% in 2025); het tekort vangen wij op vanuit de voorziening. Deze heeft daarvoor voldoende buffer; maar zonder tariefcorrectie bereiken we de komende jaren de ondergrens van de voorziening. Daarom is het voorstel de komende jaren geleidelijk naar een kostendekkend tarief te groeien. Hiervoor is een jaarlijks index van 3,2% nodig, exclusief de jaarlijkse prijsindexatie van loon, materiaal en materiaal kosten conform CBS index.

Onze riool en watervoorzieningen vervullen belangrijke doelen in ons dagelijks leven: 1. Bescherming van de volksgezondheid tegen infectieziekten; 2. Schoonhouden van bodem en oppervlaktewater; 3. Voorkomen van schade door hevige regenval en extreme droogte in stedelijke gebieden. 4. Voorkomen en beperken van structurele nadelige gevolgen van grondwater

kostendekking

besluit

3

Inleiding De gemeentelijke watertaken

Proces

De termijn van ons huidig Gemeentelijk Rioleringsplan (hierna GRP) loopt tot en met 2025. Met het inwerkingtreden van de Omgevingswet is de planverplichting voor het opstellen van een GRP vervallen; het GRP is in de Omgevingswet een facultatief programma. Desondanks moet er wel invulling worden gegeven aan de gemeentelijke watertaken en dient de rioolheffing onderbouwd te worden. Wij hebben ervoor gekozen deze onderbouwing te verankeren in een geactualiseerd Wrp Tytsjerksteradiel 2026 t/m 2031.

In onderstaand schema is het proces van het opstellen van dit Wrp gevisualiseerd.

samenvatting

inleiding

kaders

Een steeds breder speelveld

evaluatie

De omgeving waarin wij onze wettelijke watertaken uitvoeren is voortdurend aan verandering onderhevig. Door invoering van de Omgevingswet is sprake van grote veranderingen in de wetgeving. Daarnaast heeft klimaatverandering een steeds grotere impact op hoe we binnen de openbare ruimte omgaan met opvang en verwerking van water, omdat dit zowel schaarser (droogte) als heviger (wateroverlast) gaat worden in de toekomst. Hoe we dat gaan doen, in welk tempo, hoe de interactie daarin is met overige facetten uit de openbare ruimte (zoals bijvoorbeeld groen en wegen) en wat daarin de inbreng wordt van een ieder wordt in dit nieuwe Wrp bepaald. De gemeentelijke watertaken hebben dus al lang niet enkel meer betrekking op de rioleringsbuizen onder de grond.

areaal

nulmeting

ambitie

programma

Leeswijzer In deze interactieve rapportage presenteren wij het nieuwe Wrp van onze gemeente voor de periode 2026 t/m 2031. Via de navigatieknoppen aan de rechterzijde van deze pagina zijn de verschillende onderdelen van dit programma te raadplegen. Naast deze interactieve rapportage is er een technisch naslagwerk (achtergronddocument) met detailonderbouwing.

kostendekking

besluit klik voor een verdieping op het proces

colofon

4

Kaders De taken van de betrokken partijen

Kaders voor dit Wrp

De zorg en verantwoordelijkheid voor water in Tytsjerksteradiel is, naast de gemeente, in handen van Wetterskip Fryslân, de Provincie Fryslân, het drinkwaterbedrijf (Vitens) en in de gemeente aanwezige particulieren en ondernemers. Onderstaand schema toont de taakverdeling tussen de betrokken.

Bij de invulling van de gemeentelijke watertaken hebben we te maken met wet- en regelgeving, thema’s & opgaven en wensen vanuit bestuur en gebruikers. De taakstellingen en verplichtingen die hieruit voortvloeien zijn deels bepalend voor de invulling van dit nieuwe Wrp. Wet en regelgeving De afgelopen jaren is nieuw beleid en regelgeving ingevoerd met consequenties voor afvalwater, hemelwater en grondwater. De invoering van de Omgevingswet heeft daarin de meeste impact gehad.

samenvatting

inleiding

kaders

evaluatie

Thema’s & opgaven O.a. het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie (DPRA), het Fries Bestuursakkoord Waterketen (FBWK) 2021, de Friese Klimaatadaptatiestrategie 2020 en de visie "Fryslân Klimaatbestendig 2050+“ bepalen mede de koers van dit nieuwe Wrp.

areaal

nulmeting

Bestuur (eigen kaders en beleid) Onze Omgevingsvisie, het coalitieakkoord ‘Tytsjerksteradiel Bloeit' (2022) de Duurzaamheidsagenda 2021, het Beleidsplan Biodiversiteit 2024, het Waterplan “Wetter yn sicht” 2028 en het beleid- en beheerplan wateren 2019 vormen belangrijke pijlers voor dit nieuwe Wrp.

ambitie

Gebruikers (mienskip) Wij werken aan een duurzame toekomst, duurzaamheid is een onderwerp dat onze hele mienskip raakt. In het participatiebeleid van Tytsjerksteradiel staat hoe bewoners, ondernemers en organisaties mee kunnen doen en denken over plannen en beleid voor de gemeente, kern of buurt.

kostendekking

programma

besluit

klik voor een verdieping op de kaders voor dit Wrp klik voor een verdieping op de taakverdeling

5

Evaluatie Zijn alle voorgenomen maatregelen uit het huidig vGRP uitgevoerd? Resteren er nog maatregelen en zo ja welke? Wat ging goed wat kan er eventueel beter? Bij de evaluatie én analyse van de behaalde uitvoeringsresultaten van het huidig vGRP brengen we dat in beeld.

Daarnaast zijn in de planperiode kosten voor kwijtschelding en doorbelasting van andere taakvelden in dit taakveld ondergebracht (in het vGRP zaten deze op een andere positie in de begroting). Dit leidt tot een vertekend beeld wanneer totaal budgetten 1:1 met het vGRP vergeleken worden.

Reguliere exploitatie

Investeringen

Beleid, planvorming en onderzoek De afgelopen jaren hebben wij onderzoek uitgevoerd naar afvoercapaciteit en wateroverlast; ongeveer de helft van onze kernen zijn hierop getoetst (andere kernen waren al eerder getoetst). Jaarlijks zijn er operationele programma’s opgesteld. Daarnaast hebben wij actief onderzoek gedaan naar foutieve aansluitingen en asbest in voegenkit.

Vervanging en verbetering van bestaande voorzieningen Vanuit de verschillende modeltoetsen van het watersysteem kwamen diverse locaties naar voren waar, volgens de theoretische modelberekeningen, sprake is van wateroverlast bij extreme neerslag. Hiervoor zijn in het vGRP budgetten gereserveerd voor de uitvoering van eerste maatregelen. Ook zijn hiervan de eerste projecten opgeleverd (bijv. Gytsjerk Súdwest). Tevens zijn er reguliere vervangingen en groot onderhoudswerkzaamheden (relining) gepland en uitgevoerd in de planperiode. In totaal is er in de periode 2020-2024 voor circa € 6,2 miljoen aan maatregelen getroffen. In het vGRP was voor diezelfde periode € 10,3 miljoen geraamd.

Op dit onderdeel is uiteindelijk minder budget besteed dan begroot in het vGRP (€ 157.000 (meer of minder) over de periode 2020-2024). Onderhoud en inspecties Conform de uitgangspunten in het vGRP en de operationele jaarplannen is inspectie en reiniging de afgelopen jaren uitgevoerd. Er is 71 km geïnspecteerd en 121 km gereinigd in de periode 2020-2024. Ook zijn gemalen en overige voorzieningen jaarlijks geïnspecteerd en is onderhoud gepland en uitgevoerd aan de hand van de resultaten. Het regulier onderhoud aan de voorzieningen is ook conform kaders van het vGRP uitgevoerd. Wel zijn de totale lasten voor onderhoud en inspectie sterk toegenomen. Dit komt voornamelijk door sterke prijsstijgingen in de afgelopen jaren, zoals kosten voor energie, grondstoffen en personeel. Dit maakt dat er de periode 2020-2024 in totaal € 750.000 meer lasten zijn gemaakt dan beoogd in het vGRP. Organisatie en facilitair Binnen dit taakveld valt op dat de werkelijke personeelskosten (mede door loonstijging) hoger zijn uitgevallen dan begroot in het vGRP. Variërend van 11% in het eerste jaar 2021 tot uiteindelijk ruim 40% in 2024.

samenvatting

inleiding

kaders

evaluatie

areaal

nulmeting

Uitvoering van projecten in de buitenruimte worden steeds complexer en afhankelijker van derde partijen (zoals nutpartijen). Dit maakt dat projecten minder snel tot uitvoering komen.

ambitie

Financieel De totale lasten van de activiteiten zijn grotendeels binnen de kaders van de begroting en vGRP gebleven. Wel is op onderdelen sprake van aanzienlijke overschrijdingen, mede door algemene prijsstijgingen (energie-, loon, materiaal- en materieelkosten). Die overschrijdingen zijn gecompenseerd door de uiteindelijk lagere (kapitaal)lasten van de investeringsuitgaven. In het vGRP was voorzien dat de voorziening eind 2024 een stand van circa € 1,52 miljoen zou hebben; in werkelijkheid bedroeg deze € 1,58 miljoen (een fractie hoger dan begroot).

programma

kostendekking

besluit

klik voor een verdieping op de financiële evaluatie

6

Areaal € 235 miljoen aan voorzieningen

samenvatting

De totale vervangingswaarde van onze gemeentelijke voorzieningen, zowel in als boven de grond, bedraagt op dit moment meer dan € 235 miljoen. Dat is omgerekend naar het aantal inwoners circa € 7.160 per inwoner.

inleiding

De oudste, nog bestaande, riolen in de gemeente stammen uit de jaren ‘50 van de vorige eeuw. Dit betreft o.a. riolen in de Burgemeester Steenhuisenlaan en Burgemeester van Sytzamalaan in Burgum en de Teije Tolstraat te Eastermar.

kaders

evaluatie

De riolen vormen verreweg het grootste aandeel binnen de voorzieningen. Maar daarnaast zijn o.a. ook de gemalen, persleidingen, kolken en riooloverstorten onderdeel van ons areaal.

areaal beleid

klik voor een overzicht van onze arealen

nulmeting

ambitie

programma

kostendekking

besluit

klik voor een verdieping op het areaal vrijverval riool

7

Nulmeting Om de huidige situatie in de gemeente Tytsjerksteradiel te kunnen beoordelen heeft een 'nulmeting' plaatsgevonden. Hierbij is de stand van zaken en het huidig kwaliteitsniveau van de voorzieningen in kaart gebracht.

Stedelijk afvalwater Aansluitgraad Op dit moment zijn circa 14.500 percelen aangesloten op de riolering. In het buitengebied zijn 642 percelen niet aangesloten op de gemeentelijke riolering. Percelen zonder rioolaansluiting hebben zelf een zuiveringsvoorziening geregeld en zorgen ook zelf voor beheer en onderhoud ervan. Technische staat riolen De achterliggende jaren hebben we met onze beheerstrategie “levensduur verlengend beheer” het moment van vervanging kunnen uitstellen. Een deel van deze uitgestelde vervangingsinvesteringen worden de komende planperiode gecombineerd met maatregelen voor aanpak van knelpunten wateroverlast (de zogeheten SSWmaatregelen) en maatregelen om de omgeving klimaat robuuster te maken (de zogeheten impulsprojecten).

Bedrijfszekerheid voorzieningen De gemalen zijn een kritisch onderdeel binnen het rioleringsstelsel. Uitval van een gemaal kan al snel leiden tot overlast en schade. In ons rioolstelsel zijn in totaal 379 gemalen toegepast. Om de bedrijfszekerheid te waarborgen wordt jaarlijks onderhoud aan de gemalen uitgevoerd . Elk gemaal wordt jaarlijks drie keer fysiek bezocht (reiniging minimaal 2 keer per jaar en 1 keer voor een technische keuring).

Hemelwater

samenvatting

Afvoercapaciteit voorzieningen De riolering is bedoeld om bij normale buien probleemloos het water van wegen en daken af te voeren. Het rioleringssysteem is hiervoor, conform de landelijke normen, gedimensioneerd op een bui met een herhalingstijd van eens per twee jaar (20 mm neerslag in een uur tijd).

inleiding

kaders

De achterliggende jaren hebben wij voor een aantal kernen nieuwe modelberekeningen laten uitvoeren om te toetsen of de rioolvoorzieningen deze belasting aan kunnen én wat er gebeurt bij extreme neerslag (o.a. 70 mm neerslag in een uur tijd). Hiermee zijn de locaties bepaald waar deze belasting tot een groot risico op wateroverlast leidt en zijn maatregelen bepaald om dit risico te verlagen. De komende jaren worden deze maatregelen uitgevoerd. Vuiluitworp riolering In een groot deel van het vrijverval riool (159 km) wordt naast het afvalwater ook overtollig hemelwater via dezelfde buis ingezameld en afgevoerd (zogeheten gemengde stelsels). Bij zware buien, wanneer het rioolstelsel volledig is volgelopen, kan via één van 60 gemengde overstorten of 4 randvoorzieningen (verdund) afvalwater worden afgevoerd naar oppervlaktewater. Aan deze “vuiluitworp” golden in het verleden eisen t.a.v. een basisinspanning; hier voldoen wij aan.

evaluatie

areaal

nulmeting

ambitie

programma

Grondwater Op dit moment worden er nauwelijks problemen door grondwater ervaren. Probleemlocaties uit het verleden zijn ondertussen aangepakt. Er zijn, op dit moment, geen meldingen bekend dat op deze (of andere locaties) nog sprake is van problemen. Er is dan ook geen aanleiding om maatregelen te treffen en/of onderzoek te doen naar grondwater.

kostendekking

besluit

8

Ambitie Herijkt ambitiescenario “klimaatrobuust”

Transitie naar een toekomstbestendige inrichting

Met het huidig vGRP is het ambitiescenario “klimaatrobuust” vastgesteld. Onderstaand schema toont het bijbehorend kwaliteitsprofiel.

De transitie naar een toekomstbestendige inrichting van de buitenruimte in het nieuwe Wrp een prominente(re) plaats. Bij vervanging richten wij, daar waar nodig en mogelijk, de buurten en wijken toekomstbestendig in door anders om te gaan met water. Enerzijds door robuuste voorzieningen aan te leggen die bij piekbuien, hoge grondwaterstanden of periodes van langdurige gestage regen (zoals het najaar van 2023) water opvangen en verwerken. Anderzijds door water zo lang mogelijk lokaal vast te houden om problemen bij langdurige periodes van droogte te beperken.

Diverse onderdelen van dit ambitieniveau zijn ondertussen geïntegreerd in andere gemeentelijke beleidsdocumenten die na het vaststellen van het huidige vGRP zijn opgesteld én door de raad vastgesteld, zoals o.a. de duurzaamheidsagenda en het beleidsplan biodiversiteit. Daarnaast sluit het ambitieniveau naadloos aan op de omgevingsvisie 2023 (met name op de ambities “een gezonde en groene leefomgeving” en “klimaatadaptatie en biodiversiteitsherstel”). Er is dan ook geen aanleiding tot bijstelling van het kwaliteitsprofiel. Wél is de strategie/tactiek herijkt én zijn de ambities en beleidsdoelstellingen van het waterplan “Wetter yn sicht” geïntegreerd.

kwaliteitsprofiel "klimaatrobuust"

riolen hoge impact

centra

woongebied

bedrijven terrein

buitengebied

i nza mel i ng va n a fva l wa ter

B>H

B

B

B

B

tra ns port va n s tedel i jk a fva l wa ter

B>H

B>H

B>H

B>H

B

i nza mel i ng va n overtol l i g hemel wa ter

B>H

B>H

B>H

B>H

B

verwerki ng va n hemel wa ter i n ri ol en

H

H

H

H

-

verwerki ng va n hemel wa ter i n de openba re rui mte

H

H

H

H

-

i nza mel i ng va n grondwa ter

B

B

B

B

-

verwerki ng va n grondwa ter

B

B

B

B

-

samenvatting

inleiding

kaders

Bij de nieuwe inrichting kijken we nadrukkelijk naar het groen. Met extra groen creëren we (meer) mogelijkheden om water te infiltreren en te bufferen. Met specifieke begroeiing en beplanting kunnen we de biodiversiteit versterken. Tenslotte draagt extra groen bij aan het terugdringen van hittestress.

evaluatie

areaal

Tenslotte bieden deze projecten een uitgelezen mogelijkheid voor combinatie met de energietransitie en/of het warmteprogramma (werk-met-werk maken).

nulmeting

Deze manier van werken maakt dat de scope van de projecten steeds breder en complexer wordt, zoals weergegeven in onderstaand figuur. ambitie klik voor een verdieping op de transitie naar een toekomstbestendige inrichting

programma

kostendekking

besluit

Dit kwaliteitsprofiel is vertaald naar effecten/inspanningen die gebruikers van de openbare ruimte kunnen/gaan ervaren, oftewel wat willen wij bereiken. klik voor een verdieping op het kwaliteitsprofiel

9

Programma Om de ambitie waar te (kunnen) maken is een strategie bepaald. Deze is vertaald naar concrete activiteiten die gebundeld zijn in een programma wat uit de volgende onderdelen bestaat:

Onderstaand schema toont de budgetraming van het uitvoeringsprogramma planperiode 2026-2031. Hierbij gelden de volgende uitgangspunten: ▪ De geraamde bedragen zijn op prijspeil 2025 en moeten in de toekomst met de dan geldende prijsindex gecorrigeerd; ▪ Alle geraamde bedragen zijn exclusief btw; ▪ De investeringen zijn inclusief toeslagen voor voorbereiding en toezicht (voor projecten die niet door de eigen organisatie uitgevoerd kunnen worden, uitgangspunt 15%); Ruim de helft van de uitgaven betreft investeringen voor groot onderhoud en vervanging en verbeteringsmaatregelen. Deze investeringen worden geactiveerd en komen vervolgens als nieuwe kapitaallast (rente en afschrijving) ten laste van de begroting. Bij het onderdeel kostendekking wordt dit nader toegelicht.

samenvatting

inleiding

kaders

evaluatie

areaal

nulmeting

ambitie

programma

kostendekking

klik voor een verdieping van het programma

besluit

10

Kostendekking Balans te dekken lasten versus inkomsten rioolheffing

Lastenontwikkeling planperiode en middellange termijn en tariefvoorstel

De uitgaven voor uitvoering van de gemeentelijke watertaken worden gedekt vanuit de rioolheffing die door de inwoners en ondernemers in de gemeente bijeengebracht wordt. In onderstaand figuur is de balans tussen de rioolheffing en de lasten weergegeven.

Onderstaand figuur toont de lastenontwikkeling in de planperiode (inclusief doorkijk 2032-2037).

samenvatting

inleiding

kaders

evaluatie

areaal

nulmeting

ambitie

programma

Op dit moment zijn de tarieven rioolheffing niet kostendekkend (92% in 2025); het tekort vangen wij op vanuit de voorziening. Deze heeft daarvoor voldoende buffer; maar zonder tariefcorrectie bereiken we de komende jaren de ondergrens van de voorziening. Daarom is het voorstel de komende jaren geleidelijk naar een kostendekkend tarief te groeien. Hiervoor is een jaarlijks index van 3,2% nodig, exclusief de jaarlijkse prijsindexatie van loon, materiaal en materiaal kosten conform CBS index.

klik voor een toelichting op de balans lasten / inkomsten

kostendekking

besluit

klik voor een detail toelichting op de lastenontwikkeling

11

Besluit Besluitvorming Dit ontwerp Wrp wordt begin 2026 ter vrijgave voorgelegd aan het college. Na vrijgave ligt het ontwerp Wrp gedurende 6 weken ter inzage. Gelijktijdig wordt het ontwerp Wrp aan de raad voorgelegd; via de procedurele stap “wensen en bedenkingen” krijgt de raad de mogelijkheid om mening, voorwaarden of bezwaren kenbaar te maken. Eventuele reacties uit deze inzagetermijn worden opgenomen in een reactienota, daar waar nodig worden aanpassingen in het Wrp doorgevoerd waarna deze definitief ter vaststelling aan het college wordt aangeboden. Daarna wordt de financiële paragraaf van dit Wrp; de onderdelen “programma” en “kostendekking”, separaat door de raad vastgesteld.

samenvatting

inleiding

kaders

evaluatie

Na vaststelling vindt publicatie plaats via de gemeentelijke website en de gangbare communicatiekanalen (o.a. actief).

areaal

Dit programma omvat géén concrete projecten of maatregelen die mogelijk aanzienlijke milieueffecten hebben (bijvoorbeeld waterberging in natuurgebieden), derhalve geldt geen MER-beoordelingsplicht.

nulmeting

Jaarlijks wordt via de P&C cyclus aan management en bestuur de voortgang van het Wrp gerapporteerd.

ambitie

programma

kostendekking

besluit

12

Verdieping: procesaanpak Wrp Kaders: Wat moeten wij?

Ambitie: Wat willen we bereiken?

Bij de invulling van de gemeentelijke watertaken hebben we te maken met wet- en regelgeving, thema’s & opgaven en wensen vanuit bestuur en gebruikers. De taakstellingen en verplichtingen die hieruit voortvloeien zijn deels bepalend voor de invulling van dit Wrp.

Vanuit dit fundament bepalen we vervolgens wat we willen bereiken. Ondanks de taakstellingen en wettelijke verplichtingen is er zeker ruimte om te differentiëren, te nuanceren en eigen keuzes te maken.

Zo geldt er voor een omgevingsprogramma o.a. een “Motiveringsplicht participatie”; Er moet in staan hoe burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en andere bestuursorganen bij de voorbereiding betrokken zijn.

Evaluatie: Wat hebben wij gedaan en wat moeten wij nog? Zijn alle voorgenomen maatregelen uit het huidig vGRP uitgevoerd? Resteren er nog maatregelen en zo ja welke? Wat ging goed wat kan er eventueel beter? Bij de evaluatie én analyse van de behaalde uitvoeringsresultaten van het huidig vGRP brengen we dat in beeld.

Nulmeting: Waar staan we nu? Vervolgens brengen wij in beeld waar we nu staan, wat we aan areaal hebben en hoe dit er nu bij ligt. Want alleen vanuit een goed fundament kun je nieuwe keuzes maken. Door middel van de nulmeting wordt de huidige kwaliteit vastgesteld. De kenmerken van een nulmeting zijn: ▪ Verzamelen van informatie voor een strategisch en beleidsmatig niveau; ▪ Geven van de algemene en gemiddelde kwaliteitsindruk, opgebouwd uit vaktechnische items (bijvoorbeeld afvoercapaciteit, vuilemissie) en gebruikersitems (overlast, veiligheid, beleving).

Net als bij het opstellen van het huidig vGRP zijn ook ditmaal bewoners, ondernemers en raadsleden betrokken bij de verkenning van de ambities voor dit nieuwe Wrp. Vanuit deze ambitieafweging wordt vervolgens het ambitiescenario voor de komende planperiode geformuleerd. Deze keuze wordt uitgewerkt tot een concreet voorstel voor het beleid. Daarin leggen wij o.a. vast hoe wij als gemeente invulling geven aan de drie wettelijke zorgtaken (stedelijk afvalwater, hemelwater en grondwater).

Programma: Wat moeten wij daarvoor doen? Dit beleid vertalen we naar de bijbehorende strategie. Daarin brengen wij in beeld wat we gaan doen, waarom we dat doen, wanneer we dat doen en hoe we dat gaan doen, zodat ook inwoners weten waar zij aan toe zijn.

Kostendekking: Wat kost het en hoe gaan we het bekostigen? De laatste fase betreft de vertaling van de strategie naar concrete activiteiten inclusief kostenraming. De resultaten importeren wij direct in het kostendekkingsplan waarmee de tarief ontwikkeling van de rioolheffing bepaald wordt.

terug

13

Verdieping: taakverdeling watertaken

terug

14

Verdieping: wettelijke kaders De Omgevingswet die op 1 januari 2024 van kracht is geworden heeft diverse beleidsdomeinen en wetten die betrekking hebben op de fysieke leefomgeving, zoals de Wet milieubeheer en de Waterwet, juridisch geïntegreerd.

Naast de Omgevingswet zijn ook de Gemeentewet, de Algemene wet bestuursrecht en het Burgerlijk Wetboek relevant voor het stedelijk waterbeheer. Tenslotte zijn ook de WIBON en de INSPIRE van belang voor de stedelijk waterbeheerder. In het schema rechts is de relatie van de wet- en regelgeving, die relevant is voor het stedelijk waterbeheer, gepresenteerd vanuit de vier invalshoeken: ▪ milieubeheer ▪ waterbeheer ▪ ruimtelijke ordening en bouwen ▪ overige richtlijnen en wetten Via de website https://www.overheid.nl zijn de actuele kaders van wetten en regelgeving te raadplegen.

terug

15

Verdieping: financiële evaluatie huidig vGRP Exploitatie

Investeringen

De reguliere onderhoudsbudgetten zijn jaarlijks ruim overschreden. Met name door wortelfrezen zijn de onderhoudsinspanningen en dus kosten hoger dan begroot. Ook hebben algemene prijsstijgingen (energie-, loon, materiaal- en materieelkosten) tot hogere lasten geleid. De overschrijdingen op de onderhoudsbudgetten zijn deels gecompenseerd door mindere uitgaven op andere onderdelen.

Door het slim benutten van subsidiemogelijkheden (o.a. DPRA) is circa € 1,5 miljoen bespaard op de investeringsuitgaven. Doordat daarnaast verschillende maatregelen (aanpak wateroverlast en vervangingen) later (of (nog) niet) uitgevoerd zijn dan geprogrammeerd in het vGRP zijn de netto investeringslasten lager uitgevallen. Voor de jaren 2020-2024 was in het vGRP € 10,3 miljoen aan investeringsbudget voorzien. In die periode is uiteindelijk circa € 6,2 miljoen gerealiseerd.

Impact op de voorziening De totale lasten van de activiteiten zijn grotendeels binnen de kaders van de begroting en vGRP gebleven. In het vGRP was voorzien dat de voorziening eind 2024 een stand van circa € 1,52 miljoen zou hebben; in werkelijkheid bedroeg deze € 1,58 miljoen (een fractie hoger dan begroot). terug

16

Verdieping: areaal voorzieningen De riolen vormen verreweg het grootste aandeel binnen de voorzieningen. Maar daarnaast zijn o.a. ook de gemalen, persleidingen, kolken en lozingswerken onderdeel van de gemeentelijke voorzieningen. Onderstaande tabel toont een samenvatting van de arealen anno 2025.

Detailinformatie van de voorzieningen is o.a. vastgelegd in de beheersystemen, de basisrioleringsplannen en de systeemoverzichten stedelijk water.

terug

17

Verdieping: areaal vrijverval riolering Aanlegperiode per stelseltype

Inspectiegraad per aanlegperiode

Tot begin jaren negentig zijn nog hoofdzakelijk gemengde rioolstelsels aangelegd. Vanaf dat moment is structureel begonnen met aanleg van gescheiden stelsels. De gemengde riolen die na de jaren negentig zijn aangelegd betreft het vervangen van slechte riolen op plaatsen waar aanleg van gescheiden stelsel niet doelmatig was.

Het overgrote deel van de vrijverval riolering (dit is ca. 80% van het totale areaal) is geïnspecteerd. Het inspecteren van het vrijverval riool wordt gedaan door een rijdende camera, deze maakt foto- en video opnamen vanuit de buis. Ongeveer 30% van de inspecties van de vrijverval riolering is ouder dan 10 jaar. Deze data zijn ondertussen minder actueel.

klik voor een overzicht van areaal ouder dan 60 jaar

klik voor een overzicht van de kwaliteit van het areaal

terug

18

Verdieping: areaal vrijverval riolering ouder dan 60 jaar Ons areaal vrijverval riolering wordt ouder In de jaren 70 van de vorige eeuw is er een aanleggolf van vrijverval riolering geweest. Vanaf 1950 tot aan 1970 is circa 19 km riool aangelegd (gemiddeld circa 10 km per decennia). In de periode 1970-1980 is er ruim 7 keer zoveel riolering aangelegd (circa 71 km). Deze 71 km betreft nu circa 30% van ons totale areaal vrijverval riolering. Dit areaal wordt steeds ouder. Gemiddeld bedraagt de technische levensduur van vrijverval riolering circa 60 jaar. Op dit moment (peildatum 2025) is circa 14 km riolering in onze gemeente 60 jaar of ouder (circa 6%). Aan het einde van de planperiode in 2031 is circa 57 km van ons areaal 60 jaar of ouder (24%). Kortom ons areaal wordt ouder, dat maakt dat onze opgave voor het in stand houden van dit areaal de komende decennia toeneemt.

19 km riool aangelegd in de periode 1950-1970

71 km riool aangelegd in de periode 1970-1980

terug

19

Verdieping: kwaliteit areaal vrijverval riolering Beheerstrategie: risicogestuurd beheer

Technische staat vrijverval riolering

Sinds 2020 (bij de vaststelling van het huidig vGRP) hanteren wij een beheerstrategie die uitgaat van een risicogestuurde afweging. Wij maken daarin onderscheid in riolen met een hoge impact (riolen onder hoofdontsluitingswegen en in grondwaterbeschermingsgebieden) en overige riolen (riolen met een normale impact).

Voor dit nieuwe Wrp hebben wij een geactualiseerde onderhouds- en vervangingsplanning vrijverval riolering opgesteld. In circa 23 km riool (9% van het totale areaal) zijn op dit moment maatregelen nodig. Bij het merendeel van de maatregelen kan (nu nog) volstaan worden met reparatie of renovatie van de bestaande buizen; complete vervanging is nu nog niet noodzakelijk.

Bij riolen met een hoge impact grijpen wij bij scheuren en lekkage eerder in. Zodoende beperken wij de kans dat deze riolen bezwijken (waardoor de bovenliggende ontsluitingsweg afgesloten moet worden) en/of er via de riolen afvalwater naar de bodem kan lekken (waardoor er vervuiling van bodem en grondwater op kan treden).

Het merendeel van de riolen waar maatregelen nodig zijn betreft riolen die op dit moment circa 60 jaar oud zijn (de gemiddelde technische levensduur). Echter er zijn ook al maatregelen nodig in jongere riolen. Dit aandeel is nu nog beperkt. De uitkomsten van de planning hebben wij afgestemd met maatregelen voor aanpak van wateroverlast. Veelal kiezen we er dan wel voor het bestaande riool te vervangen (terwijl dit vanuit oogpunt van technische staat niet perse noodzakelijk is) zodat we robuustere maatregelen kunnen treffen voor aanpak van wateroverlast.

Een slecht riool onder een hoofdontsluitingsweg of in een grondwaterbeschermingsgebied krijgt prioriteit boven een slecht riool in een woonstraat. terug

20

Verdieping: ambitie afvalwater; wat willen wij bereiken? ▪

▪

▪

▪ ▪

▪

Nagenoeg al het afvalwater wordt ingezameld via riolering en centraal gezuiverd. Op die locaties in het buitengebied waar het niet doelmatig is afvalwater via riolen in te zamelen wordt dit lokaal verwerkt (gezuiverd). Stankklachten en of verontreinigingen van sloten en bodem komen hierdoor nauwelijks voor. Er is nu dan ook geen aanleiding om in het buitengebied de bestaande percelen met een eigen voorziening alsnog aan te sluiten op (druk)riolering. Mocht er door ontwikkelingen in het buitengebied sprake zijn van een gewijzigde situatie (bijvoorbeeld door aanleg van nieuwbouw) bekijken we per geval op basis van doelmatigheid (via het afwegingskader nieuwe rioolaansluitingen buitengebied) of aansluiting op (druk)riolering meerwaarde biedt. Bij nieuwbouwlocaties in de kernen worden bij de aanleg meteen systemen in openbaar gebied toegepast, waarbij afval- en hemelwater gescheiden blijft. Bij het vervangen van riolering is afkoppelen in principe het uitgangspunt (mits technisch mogelijk en er geen waterkwaliteitsbezwaar is). Wij treffen onderhoudsmaatregelen wanneer sprake is van stankoverlast, het risico op instortende riolen aanwezig is of de werking door slijtage of schades in het gedrang is. Dit betekent wel dat wij de toestand van de riolen en gemalen kritischer moeten monitoren. In gebieden waar de impact bij uitval van riolering groter is (o.a.

nabij ontsluitingswegen, transportriolen en in grondwaterbeschermingsgebieden) grijpen wij eerder in als het functioneren van de riolen in gevaar komt.

▪ ▪

▪ ▪ ▪

▪ ▪ ▪

Ingrijpen bij slechte riolen betekent niet automatisch vervangen. Per situatie kijken wij of inzet van moderne renovatietechnieken meerwaarde heeft. Er wordt geen preventief onderzoek gedaan naar foutieve aansluitingen, maar deze worden verholpen wanneer dit geconstateerd wordt. We gaan het wetterskip ondersteunen bij de verkenning of het terugwinnen van energie en grondstoffen uit (afval)water kansrijk is. Het initiatief daarvoor ligt bij het wetterskip. De gemalen draaien op duurzame energie als dat doelmatig kan. Bij aanleg c.q. vervanging van voorzieningen vindt er altijd een duurzaamheidsafweging plaats. Wij hanteren altijd een duurzaamheidstoets bij het ontwerp (is er wel een riool nodig?). Vervolgens kijken wij o.a. ook naar hergebruik van grondstoffen en CO₂ reductie tijdens de uitvoering. Bij aanleg c.q. vervangingen van voorzieningen kijken we altijd naar meekoppelkansen (o.a. wegreconstructies, energietransitie en de 'dorpenaanpak’ uit het Warmteprogramma). We sluiten aan bij nationale en regionale campagnes omtrent bewustwording van goed rioolgebruik (o.a. het niet doorspoelen van vochtige doekjes en omgang met medicijnresten). De gegevens van de voorzieningen zijn actueel en digitaal uitwisselbaar.

terug

klik voor het onderdeel stedelijk afvalwater

klik voor het onderdeel hemelwater

klik voor het onderdeel grondwater

klik voor het onderdeel oppervlaktewater

21

Verdieping: ambitie hemelwater; wat willen wij bereiken? ▪

▪ ▪ ▪

▪ ▪

▪

Als in de buurt wat gebeurt (rioolvervanging, wegreconstructie) is scheiden van het hemelwater van het afvalwater (afkoppelen) het vertrekpunt. Daarmee bereiken we dat er minder schoon water naar de zuivering afgevoerd wordt. Daarbij geldt dat we technieken toepassen waarmee we zoveel mogelijk water lokaal vasthouden (infiltreren in de bodem en/of vasthouden in watergangen), mits dit geen (nieuwe) grondwaterproblemen oplevert. Wij zetten ons in op meer groene oplossingen in plaats van ondergrondse betonnen oplossingen. De totale openbare ruimte komt in aanmerking voor deze oplossingen. In bestaand gebied stimuleren wij bewoners, bedrijven, projectontwikkelaars en woningbouwverenigingen om hemelwater af te koppelen. Dit wordt op dit moment nog niet verplicht gesteld. Via gericht advies en communicatie helpt de gemeente de inwoners op het gebied van vergroenen, afkoppelen en overige klimaatrobuuste maatregelen. Wij liften daar zoveel mogelijk mee bij bestaande initiatieven en campagnes op het gebied van klimaatadaptatie en biodiversiteit. Bij nieuwbouwlocaties worden bij aanleg systemen toegepast waarbij afval- en hemelwater gescheiden blijft. In onze gemengde stelsels zijn én blijven overstorten noodzakelijk. Bij hoosbuien zal via deze overstorten verdund afvalwater in sloten en vijvers stromen.

Deze overstorten voldoen op dit moment aan de wettelijke eisen én er zijn geen problemen uit de praktijk bekend. Mocht er in de toekomst blijken dat overstorten toch problemen opleveren dan bepalen we of en welke maatregelen nodig zijn. Bij heftige buien (buien die statistisch eens per 5 jaar voorkomen) wordt het overtollig hemelwater opgevangen en afgevoerd. De straat zal slechts zelden blank staan, maar het water komt niet boven de trottoirbanden uit. De omgeving ondervindt hier dan korte tijd hinder, maar van overlast is geen sprake.

▪

▪

▪ ▪

▪

▪

Bij extreme hoosbuien (buien die statistisch eens per 100 jaar voorkomen) moeten wij leren accepteren dat de straat enige tijd blank staat. De riolen zijn niet in staat dergelijke grote hoeveelheden neerslag meteen op alle plaatsen te verwerken. Daarvoor is het oorspronkelijk ook niet ontworpen. In deze gevallen wordt het water opgevangen in de openbare ruimte. Dit leidt wellicht tot hinder of overlast voor de omgeving. Eventuele overlast en schade als gevolg van extreme hoosbuien wordt zoveel mogelijk voorkomen. Daar waar mogelijk, wenselijk en inpasbaar gaan wij in de openbare buitenruimte meer berging creëren waar, ten tijde van extreme hoosbuien, water tijdelijk geborgen kan worden. In tijd van droogte kan vanuit deze bergingen water benut worden. Wanneer wij daar groenvoorzieningen voor inzetten worden deze in lijn met het groenbeleidsplan, duurzaam en klimaatrobuust ingericht. Wanneer hemelwatervoorzieningen door slijtage of schades niet meer voldoende functioneren worden deze gerepareerd of vervangen. Bij de vervanging overwegen we grotere buizen toe te passen als dat een duidelijke meerwaarde biedt. Bij aanleg c.q. vervanging van voorzieningen vindt er altijd een duurzaamheidsafweging plaats. Wij hanteren altijd een duurzaamheidstoets bij het ontwerp (is er wel een riool nodig?). Vervolgens kijken wij o.a.

ook naar hergebruik van grondstoffen en CO₂ reductie tijdens de uitvoering. Wij gaan met bewoners en ondernemers in gesprek om lokale problematiek en mogelijke oplossingen in beeld te brengen. De resultaten leggen we per kern vast in een inrichtingsplan. Dit inrichtingsplan geeft aan of en wat er nodig is om te komen tot een klimaatrobuuste leefomgeving. Kernen, waar we weten dat er problemen zijn, krijgen daarin voorrang. De gegevens van de voorzieningen zijn actueel en digitaal uitwisselbaar.

terug

klik voor het onderdeel stedelijk afvalwater

klik voor het onderdeel hemelwater

klik voor het onderdeel grondwater

klik voor het onderdeel oppervlaktewater

22

Verdieping: ambitie grondwater; wat willen wij bereiken? ▪

▪

▪

▪ ▪

▪ ▪

De grondwatersituatie in de kernen van de gemeente wordt grotendeels bepaald door de waterstanden in het buitengebied. Daar heeft de gemeente nauwelijks invloed op. De ontwatering in openbaar gebied is goed voor elkaar. Incidenteel kan sprake zijn van hoge of lage grondwaterstanden (bijvoorbeeld bij langdurige regenval of droogte) die tot hinder en/of overlast kan zorgen. Mogelijk dat in sommige kruipruimtes af en toe water staat. Gemeente is aanspreekpunt voor grondwaterproblemen, maar niet aansprakelijk. De perceeleigenaren zijn zelf verantwoordelijk voor afwatering en aansluitingen op hun eigen terrein. Grondwaterproblemen kunnen inwoners melden bij de gemeente, de gemeente behandeld deze. Grondwaterproblemen worden voorkomen door instandhouding van bestaande afvoervoorzieningen (zoals sloten, greppels etc.). Hiervoor is toezicht en goede duidelijke communicatie naar bewoners noodzakelijk. Als er maatregelen in openbaar gebied nodig zijn om acute problemen aan te pakken dan wel te voorkomen worden die door of onder regie van de gemeente (in nauwe samenwerking met het wetterskip) uitgevoerd. Bij voorkeur worden deze maatregelen uitgevoerd in combinatie met andere werkzaamheden. Nader onderzoek zal de urgentie van de maatregelen vaststellen. Bij het vervangen van riolering wordt gekeken of het nodig is om een aansluiting voor afvoer van overtollig grondwater aan te leggen.

Vanuit de risico-gestuurde beheerstrategie geldt er voor riolen in grondwaterbeschermingsgebieden een hogere prioriteit bij het plannen van onderhouds- en vervangingswerken.

▪

▪

▪

Bij nieuwbouwlocaties wordt bij het ontwerp al rekening gehouden met een duurzame ontwatering. Hiermee proberen wij problemen in de toekomst zoveel mogelijk te voorkomen. Bij nieuwbouwlocaties, bij de aanwezigheid van een RWA riool die over een toereikende afvoerfunctie beschikt (dus geen regenwaterinfiltratie riool (IT riool) en/of een RWA riool wat “verdronken” is; oftewel een RWA riool wat grotendeels en/of volledig met water gevuld is), kan de perceel eigenaar een RWA aansluiting aanvragen waarop de aansluiting voor perceeldrainage aangeboden wordt. Bij een IT riool of een “verdronken RWA riool” is dit in beginsel niet toegestaan vanwege het risico op wateroverlast in kelders. De perceel eigenaar is zelf verantwoordelijk voor de afwatering en aansluiting op eigen terrein. Om problemen met droogte te beperken gaan we meer water vasthouden in de bodem (infiltreren) en het watersysteem (sloten en vijvers).

terug

klik voor het onderdeel stedelijk afvalwater

klik voor het onderdeel hemelwater

klik voor het onderdeel grondwater

klik voor het onderdeel oppervlaktewater

23

Verdieping: ambitie oppervlaktewater; wat willen wij bereiken? ▪

▪

▪

▪

Goede waterkwaliteit: De kwaliteit van het water komt overeen met de eisen die de functie van het gebied er aan stelt. De doelstelling voor de waterkwaliteit komt verder overeen met het vigerende beleid met als kanttekening dat maatregelen in het kader van de KRW kosteneffectief moeten zijn. De gemeente en het wetterskip gaan hierin binnen de gemeente Tytsjerksteradiel een stap verder door een integrale afweging te maken van de kosteneffectiviteit van maatregelen in landelijk en stedelijk gebied. Tegengaan overlast riolering: Het uitsluiten van wateroverlast in alle situaties is niet realistisch en een poging om het rioleringssysteem hierop in te richten zou onevenredige kosten met zich meebrengen. De gemeente streeft naar een duurzaam en klimaatbestendig watersysteem overeenkomstig het vigerende beleid. De gemeente zoekt hierbij naar ruimtelijke maatregelen om overtollig water af te voeren naar locaties waar voldoende ruimte voor water is. Tegengaan buiten de oevers treden oppervlaktewater: De hoeveelheid oppervlaktewater in het bebouwde gebied is voldoende om te spreken van een robuust, duurzaam en klimaatbestendig oppervlaktewatersysteem. Dit systeem moet voldoende capaciteit hebben om water, dat vanaf het bebouwd gebied afstroomt in neerslagsituaties die zich statistisch gezien gemiddeld eens per 100 jaar voordoen, te bergen. De gemeente volgt hiermee het vigerende beleid.

Veiligheid: Het bieden van voldoende veiligheid tegen overstromingen vanuit de boezem is de verantwoordelijkheid van het wetterskip. Bij het uitvoeren van projecten ter verbetering van deze veiligheid zal de gemeente zich constructief opstellen en bij ruimtelijke ontwikkelingen hierop anticiperen. Met de doelstelling wordt het vigerende beleid gevolgd.

▪

▪

▪

▪

Verdroging / watertekort: Bij extreme droge perioden kan de aanvoer van voldoende water stagneren. Hierdoor kan tijdelijk sprake zijn van verdroging of watertekort. Het beleid van wetterskip Fryslân houdt hier rekening mee door water, waar mogelijk, in natte perioden vast te houden. Daar waar bij normale hydrologische omstandigheden sprake is van verdroging of watertekort is de wateraanvoersituatie verbeterd. Met deze doelstelling wordt het vigerende beleid gevolgd. Goede samenwerking en verdeling van verantwoordelijkheid: Water neemt een steeds belangrijkere rol in, in de inrichting van zowel het landelijk als het bebouwde gebied. De gemeente hecht veel waarde aan een goede samenwerking van de verschillende water gerelateerde facetten binnen de gemeentelijke organisatie zelf en de samenwerking met wetterskip Fryslân. Een heldere verdeling van de verantwoordelijkheden is hiervoor noodzakelijk. De gemeente neemt hierbij de verantwoordelijkheden zoals vastgelegd in de Omgevingswet. Water betrekken in ruimtelijke plannen: De gemeente en het wetterskip hebben de ambitie om water, prominent op de ruimtelijke agenda te zetten en in de praktijk te bewijzen dat water een meerwaarde geeft aan bebouwd gebied. De waterbeheerders van de gemeente en het waterschap zijn alert en worden vroegtijdig ingeschakeld bij ruimtelijke ontwikkelingen.

Voor toekomstige ruimtelijke uitbreidingen zoekt de gemeente naar locaties die als ‘geschikt’ zijn aangewezen volgens de waterkansenkaart, waarmee een duurzaam watersysteem wordt gewaarborgd. Beheer en onderhoud: Het gemeentelijk water is zo ingericht dat goed beheer en onderhoud mogelijk is waarbij recht wordt gedaan aan de gestelde functies (kwantiteit en kwaliteit). Beheer wordt reeds in het beginstadium bij de planvorming betrokken. terug

klik voor het onderdeel stedelijk afvalwater

klik voor het onderdeel hemelwater

klik voor het onderdeel grondwater

klik voor het onderdeel oppervlaktewater

24

Afwegingskader nieuwe rioolaansluitingen buitengebied

terug

25

Verdieping: transitie toekomstbestendige inrichting Aanleggolf van riolering kans voor transitie

inrichtingsplannen water en klimaat

In de periode 1970-1980 is er een aanleggolf van riolering in onze kernen geweest; toen is circa 71 km riolering aangelegd. Deze 71 km betreft nu circa 30% van ons totale areaal riolering in de kernen. Gemiddeld bedraagt de technische levensduur van riolen circa 60 jaar. Op dit moment (peildatum 2025) is circa 14 km riolering in onze gemeente 60 jaar of ouder (6%). Aan het einde van de planperiode in 2031 is dit circa 57 km (24%).

Wij maken de komende planperiode per wijk of kern “inrichtingsplannen water en klimaat” (voor zover die er nog niet zijn), met daarin de elementen zoals het regenwaterstructuurplan Tytsjerk. Hierin staat per wijk of kern de lange termijnvisie voor omgang met water en het verder anticiperen op de effecten voor klimaatverandering (wateroverlast, droogte en hitte). De structuur zal in de basis uitgaan van zo lang mogelijk lokaal water vasthouden maar af kunnen voeren als er te veel is. Op die wijze draagt de structuur ook bij aan het verminderen van de droogteproblematiek.

Kortom als riolen 60 jaar oud zijn betekent dit niet direct dat we deze vervangen, maar het moment van vervangen komt de komende decennia wel steeds dichterbij. Destijds zijn deze riolen op buurt of wijkniveau aangelegd. Bij de vervanging wordt daarom gekeken naar de mogelijkheid om dit opnieuw op buurt- of wijkniveau uit te voeren. Vanwege de omvang vormt dit een complexe uitdaging. Bij vervanging richten wij, daar waar nodig en mogelijk, de buurten en wijken toekomstbestendig in door anders om te gaan met water. Enerzijds door robuuste voorzieningen aan te leggen die bij piekbuien, hoge grondwaterstanden of periodes van langdurige gestage regen (zoals het najaar van 2023) water opvangen en verwerken. Anderzijds door water zo lang mogelijk lokaal vast te houden om problemen bij langdurige periodes van droogte te beperken.

Vanwege de lange termijnvisie uitwerking lenen deze inrichtingsplannen zich ook voor integratie en afstemming met o.a. energietransitie en/of het warmteprogramma ; ook dat vraagt om een wijk of kerngerichte visie. Deze plannen zijn dynamisch en kunnen in de loop van de tijd, daar waar nodig, bijgesteld worden als gevolg van voortschrijdend inzicht.

Bij de nieuwe inrichting kijken we nadrukkelijk naar het groen. Met extra groen creëren we (meer) mogelijkheden om water te infiltreren en te bufferen. Met specifieke begroeiing en beplanting kunnen we de biodiversiteit versterken. Tenslotte draagt extra groen bij aan het terugdringen van hittestress. Tenslotte bieden deze projecten een uitgelezen mogelijkheid voor combinatie met de energietransitie en/of het warmteprogramma (werk-met-werk maken). Blauwdruk voor de toekomstbestendige inrichting We zijn een landelijke gemeente met veel open water, maar dit open water zit hoofdzakelijk aan de randen van de kernen; in de kernen liggen relatief weinig sloten en vijvers. Bij de toekomstbestendige inrichting zullen we in bepaalde wijken zogeheten regenwaterstructuren (of blauwe aders) aan moeten leggen om de bergingscapaciteit aan de randen van de kernen beter te benutten (zoals een aantal jaar geleden (20192020) in de Freerk Bosgraafstraat en Noordersingel in Burgum is gedaan).

Voorbeeld van slimme inrichting van groenvoorzieningen om water zo lang mogelijk lokaal vast te houden

terug

26

Programma - onderzoek & planvorming Onderzoek & planvorming Om tot doelmatige keuzes en planning van maatregelen aan de riolering te komen (die passen binnen de ambities en voornemens) is jaarlijks onderzoek en planvorming nodig. Daarbij worden de strategische doelen omgezet naar het tactische en operationele beheerniveau.

activiteit

planning

FCL / ECL

geraamd budget planperiode [€]

Onderzoek & planvorming

Binnen de gemeentelijke watertaken is voortdurend sprake van nieuwe inzichten. Elk jaar komen er nieuwe inspecties van riolen en gemalen beschikbaar. Daarnaast komen via metingen ook nieuwe gegevens beschikbaar. Onderzoek & planvorming kenmerkt zich dus door een dynamisch proces. Bij een aantal activiteiten is (op onderdelen) specialistische kennis nodig, kennis die de gemeente zelf niet in huis heeft. Hier worden diensten van derden ingezet.

In de komende planperiode worden o.a. de volgende activiteiten voorzien: ▪ Actualiseren Wrp (6 jaarlijks); ▪ Periodieke actualisatie Systeemoverzicht Stedelijk Water (SSW’s); ▪ Periodieke actualisatie beheerplannen; ▪ Bijhouden grondwatermeetnet; ▪ Actie “water Race” in 2026; ▪ Opstellen inrichtingsplannen water en klimaat; ▪ Samenwerking & kennisuitwisseling: o Periodieke overleggen met stakeholders (o.a. FBWK, GAWO en Wetterskip); o Ondersteuning aan en door platform RIONED

Actualiseren Wrp 2031 Actualisatie SSW’s periodiek Bijhouden grondwatermeetnet jaarlijks Actie “Water Race” 2026 Overige advisering derden: o Opstellen inrichtingsplannen water en klimaat planperiode o Diversen periodiek Periodieke actualisatie beheerplannen periodiek Samenwerking en kennisuitwisseling: o ondersteuning platform RIONED jaarlijks o ondersteuning FBWK jaarlijks

67200101-TD-4380911-TD 67200101-TD-4380911-TD 67200101-TD-4380911-TD 67200101-TD-4380911-TD 67200101-TD-4380911-TD

45.000 120.000 6.000 19.000 225.000

-

eigen uren

-

eigen uren eigen uren

Budgetten zijn op prijspeil 2025, exclusief btw en inclusief toeslagen voor voorbereiding, advies en toezicht.

terug

programma onderzoek & planvorming

programma regulier onderhoud

programma facilitair personeel & overhead

programma groot onderhoud en vervanging

programma verbetering

programma nieuwe aanleg

27

Programma - regulier onderhoud Regulier onderhoud Voor het in stand houden van het areaal is regulier onderhoud nodig. Zoals het reinigen van kolken en riolen, klein onderhoud en schadeherstel van riolen en gemalen (incl. elektrische installaties). Een deel daarvan wordt door onze eigen buitendienst uitgevoerd. De buitendienst beschikt over specialistisch materieel (o.a. een kolkenzuiger) om deze werkzaamheden in eigen beheer uit te kunnen voeren. De vaste kosten van dit materieel (o.a. verzekering, afschrijving, brandstof en motorrijtuigenbelasting) worden doorbelast in de begroting (zie programma facilitair). De geraamde kosten (die doorbelast worden in de begroting) bestaan uit budget voor externe kosten, zoals o.a. aanschaf van materialen, dan wel inzet van onderaannemers. De uren die de buitendienst levert zijn via de loonkosten (aparte kostenplaats) in de begroting opgenomen.

activiteit

planning

FCL / ECL

geraamd budget planperiode [€]

Regulier onderhoud Onderhoudskosten gemalen Elektriciteitskosten gemalen Telefoon en datakosten gemalen Onderhoudskosten vrijverval riolering Inspectie en reiniging vrijverval riolering Overige uitbestede werkzaamheden

jaarlijks jaarlijks jaarlijks jaarlijks jaarlijks jaarlijks

67200102-TD-4380300-TD 67200102-TD-4380202-TD 67200102-TD-4380904-TD 67200103-TD-4380300-TD 67200103-TD-4380399-TD 67200101-TD-4380399-TD

737.300 650.400 36.000 369.900 774.400 210.000

jaarlijks jaarlijks

67200101-TD-4380300-TD 67200101-TD-4380112-TD

596.500 33.700

Doorbelastingen Toerekening veegkosten straatreinigen Toerekening onderhoud duikers

Budgetten zijn op prijspeil 2025, exclusief btw en inclusief toeslagen voor voorbereiding, advies en toezicht.

Doorbelastingen Naast reguliere onderhoudswerkzaamheden aan riolen en gemalen is bij het programma regulier onderhoud ook sprake van twee doorbelastingen: ▪ Straatreinigen ▪ Duikers Deze werkzaamheden worden door andere afdelingen uitgevoerd. Omdat deze werkzaamheden deels ook een bijdrage leveren aan de gemeentelijke watertaken wordt een deel van de kosten doorbelast aan de begroting riolering.

terug

programma onderzoek & planvorming

programma regulier onderhoud

programma facilitair personeel & overhead

programma groot onderhoud en vervanging

programma verbetering

programma nieuwe aanleg

28

Programma - facilitair en personeel & overhead Riolering facilitair

Dekking personeelskosten

De volgende facilitaire taken worden toegerekend aan de rioolbegroting: ▪ Verzekeringen; ▪ Aankoop regentonnen; ▪ Communicatie en voorlichting (advertentiekosten); ▪ Afdrachtskosten FBWK; ▪ Doorbelasting materieelkosten (voertuigen) buitendienst ▪ Dotatie aan de voorziening baggeren

Dekking van de eigen formatie (binnen- en buitendienst) vindt plaats vanuit de kostenplaats personeelskosten.

Personeel & overhead

Mocht blijken dat externe ondersteuning structureel nodig is dan overwegen we een formatie-uitbreiding. Voor de financiële dekking vindt dan een herijking van de VAT kosten plaats; deze bieden daarvoor een aanvullende ruimte van circa 0,7 fte.

In de raming van de investeringsmaatregelen zijn kosten voor voorbereiding, advies en toezicht (VAT-kosten) meegenomen. Eventuele tijdelijke inhuur, ter ondersteuning van de binnendienst, kan dus vanuit de investeringskredieten gedekt worden. In de planperiode bepalen we jaarlijks in het operatoneel jaarplan de benodigde inzet van de binnendienst en eventuele aanvullende inzet die via inhuur derden nodig is.

Voor het efficiënt uitvoeren van de gemeentelijke watertaken levert lokale gebieds- en organisatiekennis op onderdelen een duidelijke meerwaarde op. Daarom worden zoveel mogelijk werkzaamheden in eigen beheer uitgevoerd. Op onderdelen waar specialistische kennis bij nodig is (bijvoorbeeld onderzoek naar het technisch functioneren of de voorbereiding van de complexe/grootschalige vervangings- en verbeteringsprojecten) wordt externe capaciteit ingeschakeld. Voor dit Wrp is met behulp van de formatiecalculator van Stichting RIONED bepaald welke capaciteit de komende planperiode minimaal benodigd is. Hieruit blijkt dat de binnendienst circa 1,4 fte te kort komt. Dit tekort is met name aanwezig in de voorbereiding, project(bege)leiding en toezicht bij de investeringsmaatregelen. Dit tekort wordt op de werkvloer (nog) niet ervaren.

activiteit

planning

FCL / ECL

geraamd budget planperiode [€]

Facilitair jaarlijks jaarlijks

67200101-TD-4380500-TD 67200101-TD-4380111-TD

500 41.200

Communicatie en voorlichting (advertentiekosten) jaarlijks Afdrachtskosten FBWK jaarlijks Dotatie voorziening baggeren jaarlijks Doorbelasting materieelkosten buitendienst: o Kolkenzuiger jaarlijks o Gebouwen buitendienst jaarlijks o Voertuigen 1 jaarlijks o Voertuigen 2 jaarlijks

67200101-TD-4830399-TD 67200101-TD-4432001-TD 67200101-TD-4720001-TD

250.800 126.400 243.800

67205001-TD - Divers 62101001-TD - Divers 62105008-TD - Divers 62105202-TD - Divers

558.200 336.300 33.700 16.100

Verzekeringen Aankoop regentonnen

Personeel & overhead Personeelslasten Overhead

jaarlijks jaarlijks

67200000-TD-4110001-TD -

4.196.300 1.855.000

terug

Budgetten zijn op prijspeil 2025, exclusief btw en inclusief toeslagen voor voorbereiding, advies en toezicht.

programma onderzoek & planvorming

programma regulier onderhoud

programma facilitair personeel & overhead

programma groot onderhoud en vervanging

programma verbetering

programma nieuwe aanleg

29

Programma - groot onderhoud en vervanging Mechanische riolering (gemalen en drukriolering)

Ad-hoc maatregelen

Klein dagelijks onderhoud aan de mechanische riolering wordt door de eigen buitendienst uitgevoerd. Groot onderhoud, zoals volledige vervanging van alle elektromechanische onderdelen van een gemaal, en complete vervanging van een gemaal wordt als een project uitgevoerd door derden. Op basis van ervaringscijfers uit recente renovatie/vervangingsprojecten en actuele data uit het SAM beheersysteem is het budget voor groot onderhoud en vervanging in de komende planperiode bepaald. Jaarlijks bepalen wij op basis van actuele inspectiedata de exacte planning groot onderhoud/vervanging voor het betreffende jaar.

Jaarlijks hebben wij een vast bedrag gereserveerd voor ad-hoc maatregelen aan onze voorzieningen.

Vrijverval riolering Jaarlijks inspecteren wij een deel van de vrijverval riolering. Deze inspectie beelden worden in het beheerprogramma ingelezen en vervolgens beoordeeld. Hieruit volgen maatregelen. Afhankelijk van aard, omvang en urgentie clusteren wij de maatregelen (bijvoorbeeld maatregelen uit twee of drie inspectierondes worden in één contract geclusterd en uitgevoerd). Voor dit nieuwe Wrp hebben wij een geactualiseerde onderhouds- en vervangingsplanning vrijverval riolering opgesteld. De maatregelen ‘groot onderhoud’ die hier uit voort komen staan gepland voor de periode 2027-2028.

activiteit

planning

FCL / ECL

geraamd budget planperiode [€]

Mechanische riolering planperiode Budget reservering voor renovatie (groot onderhoud) c.q. vervanging mechanische riolering (gemalen) planperiode

n.v.t.

1.050.300

n.v.t.

640.500

n.v.t.

2.100.000

n.v.t.

600.000

Vrijverval riolering 2027-2028 Maatregelen renovatie (groot onderhoud) c.q. vervanging vijverval riolering planperiode Budget reservering voor nog te plannen renovatie 2030-2031 (groot onderhoud) c.q. vervanging vijverval riolering planperiode

Ad-hoc maatregelen Budget reservering voor ad-hoc maatregelen.

planperiode

Budgetten zijn op prijspeil 2025, exclusief btw en inclusief toeslagen voor voorbereiding, advies en toezicht.

De komende jaren zullen wij jaarlijks nieuwe rioolinspecties uitvoeren. Uit de beoordeling van deze nieuwe inspectiedata komen zeer waarschijnlijk nieuwe maatregelen naar voren. Op basis van ervaringscijfers uit recente renovatie / vervangingsprojecten en data uit het beheersysteem hebben wij voor de laatste jaren van de planperiode budget gereserveerd voor verwachtte maatregelen groot onderhoud en vervanging van vrijverval riolering. terug

programma onderzoek & planvorming

programma regulier onderhoud

programma facilitair personeel & overhead

programma groot onderhoud en vervanging

programma verbetering

programma nieuwe aanleg

30

Programma - verbetering Maatregelen voor een toekomstbestendige inrichting Op basis van recent opgestelde SSW’s (o.a. het SSW van de kern Sumar uit 2024) hebben wij de eerste maatregelen bepaald die bijdragen aan een toekomstbestendige inrichting. De uitvoering van deze maatregelen vindt in de komende planperiode plaats. Veel van deze maatregelen combineren wij met groot onderhoud c.q. vervanging van vrijverval riolering (werk-met-werk maken).

activiteit

SSW - Sumar - DWA IT Hoarnleger SSW - Sumar - José Vigevenoweg SSW - Sumar - RWA IT Hoarnleger

geraamd budget planperiode [€]

2029 2029 2029

n.v.t. n.v.t. n.v.t.

3.000 670.000 15.000

2026-2028

n.v.t.

2.000.000

2028-2030 2027-2029 2026

n.v.t. n.v.t. n.v.t.

2.600.000 1.200.000 600.000

2030-2031

n.v.t.

1.300.000

Overige verbeteringsmaatregelen BRP - Hurdegaryp - HWA de Horst, Hoeksterpad, Hazzeleger Noardburgum - Zevenhuisterweg / veldmansweg Burgum - Schoolstraat Mûnein Dr Kijlstraweg

Budgetreservering DPRA maatregelen Voor het laatste deel van de planperiode (2030-2031) hebben wij een budgetreservering opgenomen voor mogelijke DPRA maatregelen (bijvoorbeeld afkoppelen van verhard oppervlak) die de komende jaren vanuit de inrichtingsplannen water en klimaat naar voren komen (maar die nu nog niet in beeld zijn).

FCL / ECL

Maatregelen toekomstbestendige inrichting

Overige verbeteringsmaatregelen Vanuit de basisrioleringsplannen (BRP’s) moeten wij nog enkele verbeteringsmaatregelen uitvoeren. De komende planperiode combineren wij deze maatregelen met groot onderhoud c.q. vervanging van vrijverval riolering en wegen.