11 - Bijlage 1 - Onderzoeksrapport Armoedebeleid Tytsjerksteradiel

Rekenkamers Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel

Rekenkameronderzoek 2023 Gemeente Tytsjerksteradiel

Armoedebeleid

Colofon De rekenkamers van Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel willen met hun werkzaamheden bijdragen aan de kwaliteit van het lokale bestuur in de gemeenten Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel, aan de transparantie van het gemeentelijke handelen en de versterking van de publieke verantwoording daarover. De rekenkamers doen dat door de doeltreffendheid, de doelmatigheid en de rechtmatigheid van het door de gemeenten gevoerde of te voeren beleid en bestuur te onderzoeken en de gemeenteraden hierover te rapporteren en te adviseren. De rekenkamers hebben een onafhankelijke positie binnen de gemeenten. Zij bestaan uit externe leden, die geen binding hebben met het gemeentelijke apparaat en een ambtelijk secretaris. Sinds 1 januari 2015 vormen de beide rekenkamers een personele unie met dezelfde leden. Nadere informatie vindt u op de websites van de gemeenteraden van de beide gemeenten: ✓ raad-achtkarspelen.nl ✓ raad.t-diel.nl Samenstelling ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓

G.S.H. (Guus) Janssen, voorzitter E.A.M. (Erik) de Swart, lid en vicevoorzitter J.P.M. (Hanneke) Vervoort, lid T. (Tieneke) Clevering, lid R. (Renny) de Vries-Mulder, ambtelijk secretaris rekenkamer Achtkarspelen H. (Hillie) de Koe, ambtelijk secretaris rekenkamer Tytsjerksteradiel

Contact ____________________________ Rekenkamer Achtkarspelen Postbus 2 9285 ZV Buitenpost raadsgriffie@achtkarspelen.nl 0511 - 54 86 98

Rekenkamer Tytsjerksteradiel Postbus 3 9250 AA Burgum griffie@t-diel.nl 0511 - 46 09 32

Rekenkamers Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel

Aan de gemeenteraad van Tytsjerksteradiel Postbus 3 9250 AA Burgum

Burgum, maart 2024

behandeld door: telefoonnummer: uw brief van: uw kenmerk: onderwerp:

H. de Koe 0511-460808 Rekenkameronderzoek 2023 naar armoedebeleid Tytsjerksteradiel

Geachte raadsleden, Hierbij biedt de rekenkamer van Tytsjerksteradiel u met genoegen het onderzoek naar Armoedebeleid aan. In deze brief nemen we u graag op hoofdlijnen mee in de uitkomsten en aanbevelingen en stippen we nog even kort de aanleiding voor het onderzoek aan. Het onderzoek is onder begeleiding van de Rekenkamer uitgevoerd door een extern onderzoeksbureau, de Parma Groep. Voor de complete bevindingen en de overzichtelijke factsheets verwijzen we u door naar het onderzoeksrapport. Aanleiding Ondanks dat Nederland een van de meest welvarende landen van Europa is, leeft een deel van de bevolking in armoede en de verwachting is dat de armoede in de komende jaren verder stijgt. Door de verantwoordelijkheden die gemeenten hebben op het gebied van armoede en armoedebestrijding is dit een belangrijk onderwerp en komt er veel op de gemeente af in de komende periode. Tijdens het jaarlijkse overleg met de raden van beide gemeenten in 2022 kwam naar voren dat er behoefte was aan een onderzoek naar het armoedebeleid van beide gemeenten. Hoe effectief is het huidige beleid geweest en wat betekent dat voor de toekomst waarin de armoedeproblematiek groeit? Dat onderzoek hebben we voor u uitgevoerd.

De belangrijkste conclusies zijn: De centrale vraag in dit onderzoek was “In hoeverre is het armoedebeleid van Tytsjerksteradiel effectief en uitgevoerd conform beleid? Wat betekent dit voor de toekomst, waarin een situatie van stijgende armoede en een groter beroep op gemeentelijke hulp wordt verwacht?” Op basis van ons onderzoek kan geconcludeerd worden dat Tytsjerksteradiel geen apart armoedebeleid heeft en er geen specifieke, concrete of meetbare doelen zijn opgesteld. Hierdoor kunnen over de effectiviteit van het beleid slechts beperkte uitspraken gedaan worden. Bij de uitvoer van de armoederegelingen zijn vele partijen, ook uit het maatschappelijk middenveld1, betrokken en zijn de aanvraagprocedures complex. Voor de inwoner betekent dit dat het moeilijk is om de weg te vinden in de armoederegelingen. Dit geldt zowel voor de toegang tot de regelingen als voor de ondersteuning bij het aanvragen van de regelingen. Voor het bereik van de regelingen geldt dat er groot verschil is in bereik tussen de regelingen, maar de inwoners geven wel aan dat de regelingen waar ze gebruik van maken echt een bijdrage leveren aan het rondkomen. Voor de toekomst is het van belang te weten dat op dit moment de armoedeproblematiek in Tytsjerksteradiel relatief beperkt is.

De groep inwoners in armoede is niet groot, maar de groep mensen met risico op armoede wel en de groep inwoners met schulden neemt al fors toe. Doordat de huidige groep mensen in armoede minder groot is dan het landelijk gemiddelde, krijgt het onderwerp ook niet altijd de aandacht die het wel degelijk nodig heeft en zijn niet alle partijen in het maatschappelijk middenveld even proactief aan het werk. Er is weinig tijd en aandacht voor preventie en vroegsignalering en er worden vooral kortdurende oplossingen geboden. Doordat de groep inwoners met risico op armoede en de groep inwoners met schulden wel aanzienlijk is, is de verwachting dat de gemeente in de nabije toekomst vooral aandacht zal moeten gaan besteden aan de zwaardere casussen, waardoor er minder capaciteit beschikbaar is om aandacht te besteden aan de groep die al wel (behoorlijke) problemen heeft, maar nog niet als zware casus wordt aangemerkt. Hierdoor zal er een groter beroep gedaan moet worden op het maatschappelijk middenveld. Dit vereist intensievere en beter gestructureerde samenwerking. In het licht van de aankomende ontvlechting zal dit voor een uitdagende situatie kunnen zorgen doordat werkprocessen opnieuw ingericht moeten worden en er minder tijd is voor de uitvoering.

Beleidsinhoud - welk beleid voert de gemeente Tytsjerksteradiel met betrekking tot armoede? 1. In Tytsjerksteradiel is er geen apart armoedebeleid. Het is onderdeel van het beleidskader sociaal domein, met uitzondering van schuldhulpverlening. Het beleid is gebaseerd op een financiële analyse en een analyse van de transitie sociaal domein. Er ligt geen doelgroepenanalyse of analyse van problematiek aan ten grondslag en er zijn geen specifieke, concrete of meetbare doelen opgesteld. Daardoor kan het beleid ook niet gemonitord worden. 2. Binnen de taakvelden van het armoedebeleid valt op dat er weinig preventieve instrumenten beschikbaar zijn in de gemeente.

1

Hieronder vallen partijen zoals Humanitas, Kearn, Voedselbank etc.

3. De gemeente heeft geen eigen participatieregelingen maar uitsluitend regelingen die door partijen zoals de Stichting Leergeld, het Volwassenenfonds en het JeugdSportFonds worden aangeboden. Beleidsuitvoering – hoe is de toegang tot de regelingen georganiseerd, welke partijen zijn betrokken en hoe werken zij samen? 4. Bij de uitvoering van de armoederegelingen zijn veel partijen betrokken. Voor inwoners betekent dit dat er vele loketten zijn en dat dezelfde, complexe informatie op veel plaatsen moet worden aangeleverd via vaak ingewikkelde papieren formulieren. Zowel de toegang tot de regelingen als de ondersteuning bij het aanvragen is versnipperd en maakt het aanvragen van een regeling daarom erg ingewikkeld en belastend voor de inwoner. 5. De samenwerking tussen de gemeente en het maatschappelijk middenveld en tussen verschillende partners onderling loopt niet in alle gevallen soepel. Het is over het algemeen wel duidelijk wie welke taken uitvoert, maar er is in veel gevallen geen sprake van een warme overdracht tussen partijen en er vindt ook niet altijd overleg plaats. Daarnaast krijgt het maatschappelijk middenveld geen kans om mee te denken over de inhoudelijke vraagstukken rondom de uitvoering van het armoedebeleid, bijvoorbeeld door mee te denken over de definitie van een zware casus.

Hiermee wordt concreet bedoeld dat men niet samen bespreekt hoe men zich tot elkaar verhoudt en waar welke casus thuishoort. Beleidseffect – in welke mate worden de doelen geformuleerd in het beleid bereikt? 6. Door het ontbreken van meetbare beleidsdoelen kan er op beleidsniveau niet gerapporteerd worden over effect. Er is wel informatie beschikbaar over bereik van regelingen en daaruit blijkt dat er veel verschil is per regeling. Stichting Leergeld, Kwijtschelding van gemeentelijke belastingen en de Energietoeslag hebben bijvoorbeeld een hoog bereik, maar de KANS regeling, het Jeugdfonds sport, het Volwassenenfonds en de CER hebben een (zeer) laag bereik. 7. De inwoners die hun ervaringen gedeeld hebben, geven aan dat ze in de meeste gevallen net rond kunnen komen en dat de regelingen hier wel substantieel aan bijdragen. Veel mensen kennen het begrip ‘minimaregeling’ wel, maar kunnen de namen van de regelingen niet noemen. Het niet gebruiken van regelingen komt door het niet kennen van de regelingen, het denken er geen recht op te hebben of moeite hebben met het aanvragen. Als inwoners wel een regeling hebben aangevraagd en ze hebben daarbij contact gehad met de gemeente, zijn zij positief over dit contact. Toekomstverkenning – wat betekent het voor Tytsjerksteradiel als de armoedeproblematiek toeneemt? 8.

De armoedeproblematiek in Tytsjerksteradiel is op dit moment relatief beperkt, maar begint toe te nemen onder andere door een stijging in het aantal inwoners met problematische schulden. Er is in de uitvoering weinig tijd en aandacht voor preventie en vroegsignalering. Daardoor krijgt het onderwerp ook niet altijd de aandacht die deze doelgroep wel degelijk nodig heeft en loopt de gemeente een risico. Als je niet preventief werkt en de problematiek neemt toe, dan ben je er te laat bij en kun je niet meer effectief ingrijpen.

9. Ondanks dat er vanuit nationaal niveau meer aandacht is voor armoede en bestaanszekerheid, is er weinig vertrouwen dat zich dat vertaalt in ruimere regelingen voor mensen in armoede. De verwachting is dat er vooral incidenteel geld wordt vrijgemaakt en dat er regelmatig vanuit de gemeente bijgepast zal moeten worden, ondanks beperkte financiële ruimte van de gemeente. 10. De ontvlechting van beide gemeentes biedt zowel kansen als risico’s. Het biedt de kans om beleid te maken toegespitst op de kenmerken van de eigen gemeente. Het risico is dat de eerste jaren, door de ontvlechting en alle taken die daarbij komen kijken, minder tijd is om in te zetten op dit onderwerp, zowel in beleid als in uitvoering. Dit terwijl er juist nu veel zorgwekkende ontwikkelingen en signalen zijn die met prioriteit aangepakt moeten worden, wil je op tijd in kunnen spelen op de behoefte en de problemen van de inwoners. Aanbevelingen De rekenkamer komt op basis van het onderzoek tot de volgende aanbevelingen voor de gemeenteraad: 1. Vraag het college specifiek armoedebeleid op te stellen met doelen die concreet en meetbaar zijn en geef het college opdracht hier jaarlijks over te rapporteren aan de raad. Maak hierbij een bewuste keuze welk perspectief je inneemt bij het opstellen van het beleid en de doelen.

Hierbij kan de raad kiezen voor een vanuit de mens geredeneerd beleid, waar een doelgroepen- en behoefteanalyse aan ten grondslag ligt of voor een voornamelijk door financiële impulsen gedreven beleid. Zorg hierbij dat de drie belangrijke pijlers (Armoede, Schulden, Preventie) alle een nadrukkelijke plek krijgen in dit beleid. Maak daarbij voor alle drie de pijlers een bewuste keuze over de hoeveelheid en de inhoud van de regelingen die beschikbaar zijn voor de inwoner. Wil de raad hierbij het minimale bieden zodat aan de landelijke richtlijnen wordt voldaan of specifiek maatwerk toepassen met hierbij oog voor de kenmerken die specifiek zijn voor Tytsjerksteradiel? 2. De manier van aanvragen van regelingen en waar dat gedaan kan worden verschilt per regeling en de aanvraagformulieren zijn ingewikkeld. Vraag het college daarom in de uitvoering in te zetten op versimpeling van aanvraagformulieren en -processen. Denk hierbij aan het zowel digitaal als op papier mogelijk maken om aanvragen te doen, aan het bieden van een helder overzicht waar welke regeling aangevraagd kan worden (de recent beschikbaar gekomen voorzieningenwijzer maakt duidelijker welke voorzieningen er zijn, maar maakt het aanvraagproces niet per definitie minder complex).

Maar ook aan het op verschillende manieren stimuleren van hulp vragen bij de daarvoor aangewezen partijen, aan het uniformeren van bewijsstukken die nodig zijn voor een aanvraag en aan het faciliteren van een warme overdracht tussen partijen, met als doel het voor de inwoner makkelijker te maken. 3. Vraag het college om bij de uitvoering meer aandacht te hebben voor het bekendmaken van beschikbare regelingen bij de doelgroep, met als doel het bereik te vergroten. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het ondersteunen van de Stichting Leergeld, het Volwassenenfonds en het Jeugdfonds Sport & Cultuur bij het (correct) zichtbaar worden bij nieuwe doelgroepen, onder andere door het inzetten van een vaste contactpersoon voor de fondsen bij de gemeente.

4. Vraag het college om bij de uitvoering aandacht te hebben voor het vergroten van de gemeentelijke regie en het maatschappelijk middenveld te versterken. In het maatschappelijk middenveld zit veel potentie, die zeker gezien de stijgende armoedeproblematiek in de toekomst onmisbaar is. Om dit goed te doen, is het belangrijk dat de gemeente een regierol pakt en zorgt voor een goede afstemming en niet alleen maar informatie ophaalt zoals nu bijvoorbeeld bij de armoedetafels gebeurt. Met als doel beter met elkaar samen te werken en af te stemmen over doorverwijzingen.

Presentatie van het onderzoek Het onderzoek wordt gepresenteerd in het Iepen Poadium op 11 april 2024. De Rekenkamer en de onderzoekers van onderzoeksbureau Parma Groep zijn hierbij aanwezig. Dankwoord Wij bedanken de inwoners, vrijwilligers en professionals die op welke wijze dan ook hebben deelgenomen aan dit onderzoek, alsook de ambtelijke organisatie voor hun bijdragen aan dit onderzoek.

Met vriendelijke groet, namens de Rekenkamer van Tytsjerksteradiel,

Guus Janssen Voorzitter

Bijlage: Onderzoeksrapport

Armoede in Tytsjerksteradiel Een onderzoek naar de uitvoering, effectiviteit en toekomstbestendigheid van het armoedebeleid

Colofon Opdrachtgever

Rekenkamercommissie Tytsjerksteradiel

Auteurs

Avelien Haan en Miranda Domenie

Versie

Eindrapport, maart 2024

Contactgegevens

Parma Groep www.parmagroep.nl info@parmagroep.nl 06-23906680

Inhoudsopgave Armoede in Tytsjerksteradiel ....................................................3

6.1 Beleid: wel richting, geen doelen ......................................... 25

Leeswijzer ................................................................................4

6.2 Uitvoering: alles is er, geen prioriteit ................................... 25

2.

Beleid .......................................................................................5

6.3 Effect: bereik blijft achter ..................................................... 26

3.

Uitvoering.................................................................................8

6.4 Toekomst: niet klaar voor toename armoede ...................... 26

3.1 Gemeentelijke uitvoerders .....................................................8

Bijlagen ........................................................................................ 27

3.2 Betrokken maatschappelijke partijen ...................................10

Bijlage 1 Overzicht respondenten ............................................. 27

3.3 De samenwerking tussen uitvoerders en partners ...............13

Bijlage 2 Geraadpleegde documenten ...................................... 28

Armoedetafel .........................................................................14

Bijlage 3 Verantwoording telefonische interviews ...................... 29

Effecten / doeltreffendheid .....................................................15

Bijlage 4 Normenkader ............................................................. 30

4.1 Effecten minimaregelingen ..................................................15

Bijlage 5 Factsheets.................................................................. 33

1.

4.

Bereik minimaregelingen........................................................15 Budget en besteding minimaregelingen .................................16 4.2 Participatieregelingen ..........................................................17 Bereik Participatieregelingen..................................................17 Budget en besteding participatieregelingen............................18 4.3 Beleving inwoners ...............................................................18 5.

Perspectief voor de toekomst .................................................21 5.1 Relevante ontwikkelingen ....................................................21 5.2 Gevolgen in beeld................................................................22 5.3 Knelpunten en kansen voor de toekomst .............................23

6.

2

Bevindingen armoedebeleid Tytsjerksteradiel ........................25

1. Armoede in Tytsjerksteradiel In 2021 leefde, landelijk gezien, 6,7% van alle particuliere huishoudens minimaal 1 jaar met een inkomen tot 101% van het sociaal minimum (bijstandsniveau). In Fryslân is dit 6,8%, in Tytsjerksteradiel 4,8% en in Achtkarspelen 6,5%. In tabel 1 is een aantal indicatoren van Tytsjerksteradiel opgenomen. Meer indicatoren en een vergelijking met Fryslân en Nederland zijn opgenomen in de factsheets ‘Armoede in Tytsjerksteradiel' (factsheet 1.1-1.4). Tabel 1: Armoede in Tytsjerksteradiel Tytsjerksteradiel

%

aantal

100%

13.600

Huishoudens met een bijstandsuitkering (% van huishoudens) - CBS jan - dec 2022

3,4%

460

Inkomen tot 101% (% van huishoudens) - CBS 2021

4,8%

650

Inkomen tot 120% (% van huishoudens) - CBS 2021

9,7%

1.319

Beroepsbevolking met laag onderwijsniveau (per 1.000 inwoners van 15-74 jaar) - CBS 2022

17,1%

Huishoudens met geregistreerde problematische schulden (% van huishoudens) - CBS november 2023

5,5%1

770

Huishoudens met instromer (voor het eerst geregistreerd in 2022) in problematische schulden (% van huishoudens) - CBS november 2023

1,3%

170

huishoudens totaal, 2022

1 het aantal huishoudens op 1-1-2023 bedraagt 13.830

3

Uit de factsheets en de vergelijking blijkt dat: in Tytsjerksteradiel minder huishoudens in armoede leven dan in de meeste andere Friese gemeenten en dat het aantal huishoudens dat moet rondkomen van een bijstandsuitkering aanzienlijk lager ligt dan het Fries gemiddelde; in Tytsjerksteradiel een relatief groot deel van de beroepsbevolking een laag onderwijsniveau heeft; het aantal huishoudens met geregistreerde schulden in Tytsjerksteradiel lager ligt dan het landelijk gemiddelde, maar dat het aantal huishoudens met geregistreerde schulden in 2022 fors is toegenomen met 170 huishoudens. De omvang van de groep mensen is armoede is niet groot, maar de groep mensen met risico op armoede wel, bovendien neemt de groep inwoners met schulden fors toe. Als het gaat om armoede, kiezen gemeenten zelf op welke manier zij het beleid inrichten: soms is integraal beleid sociaal domein, soms is er een beleidsdocument per thema (preventie, armoede, gelijke kansen, schulden).

Als het gaat om het voorkomen en bestrijden van armoede, dan kan de inzet van gemeenten ingedeeld worden in de volgende aandachtsgebieden: - inzet op preventie - het voorkomen dat inwoners door de ondergrens zakken; - inzet op vroegsignalering - afspraken over het vroeg signaleren van betalingsachterstanden om te voorkomen dat mensen diep in de schulden raken; - inzet op inkomensondersteuning - regelingen om inwoners met een laag inkomen te ondersteunen door kortingen of tegemoetkomingen, ook wel bekend als minimaregelingen;

-

inzet op participatie - regelingen om inwoners te stimuleren om mee te doen in de samenleving; inzet op schulddienstverlening - inzet op het regelen, beheersen en saneren van schulden van inwoners.

Als het gaat om deze thema’s heeft de gemeente een aantal wettelijke taken (het uitvoeren van de wettelijke regelingen en het bieden van schulddienstverlening). Hoe ruim de regelingen zijn, welke drempels er gelden en hoe veel tijd en aandacht er naar zaken als preventie gaat, zijn lokale keuzes bij het uitvoeren van de regelingen. Buiten de gemeente om zijn er allerlei organisaties die zich inzetten voor het voorkomen en bestrijden van armoede. Deze organisaties werken soms in opdracht van de gemeente, maar zijn ook vaak op eigen initiatief en met eigen middelen aan het werk. De gemeente kan ervoor kiezen deze organisaties te steunen.

Leeswijzer Het rapport bespreekt eerst wat het beleid is van de gemeente Tytsjerksteradiel over armoede in hoofdstuk 2. Hoofdstuk 3 beschrijft hoe het beleid wordt uitgevoerd. Hoofdstuk 4 analyseert de effecten van het beleid en hoofdstuk 5 bevat een toekomstverkenning. Hoofdstuk 6 beantwoordt de onderzoeksvragen. De bijlagen bevatten de verantwoordingsinformatie, het ingevulde normenkader en factsheets waarop gegevens over de ingezette instrumenten en de uitkomsten van de gesprekken met inwoners te vinden zijn.

4

2. Beleid In dit hoofdstuk staan de bevindingen over het beleid van de gemeente Tytsjerksteradiel. De vraag die daarbij hoort is: welk beleid voert de gemeente Tytsjerksteradiel met betrekking tot armoede? Daarbij is aandacht voor de veronderstellingen waarop het beleid is gebaseerd, de kennis over de doelgroep, de integraliteit van het beleid, de geformuleerde doelen en de gekozen instrumenten. Tot en met 2018 was er bij de gemeente Tytsjerksteradiel een beleidsplan armoedebestrijding, met als titel: Iedereen van waarde. In 2019 is de looptijd van het beleidsplan voorbij en is het opgegaan in het bredere Beleidskader Sociaal Domein Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel 2019-2022 (verder genoemd: het Beleidskader). Hoewel de einddatum voor dit beleid is bereikt, is er nog geen plan voor nieuw beleid en is er ook geen plan voor specifiek armoedebeleid. Naast het beleid sociaal domein is er nog een beleidsplan Integrale Schulddienstverlening 2020-2024 Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel. In het Beleidskader staat dat gekozen is voor een scenario waarbij de verplichte wettelijke taken worden uitgevoerd en op basis van de samenstelling en problematiek van de bevolking aanvullende maatregelen worden gekozen, dit omdat de gemeentefinanciën krap zijn (kostenbewust uitvoeren van wettelijke taken).

Voor het beleid zijn een missie en vijf uitgangspunten geformuleerd, waarbij één van de uitgangspunten activerend armoedebeleid is.

5

Minima worden waar mogelijk gemotiveerd om hun situatie van armoede te doorbreken. De ondersteuning moet erop gericht zijn dat financiële problemen geen belemmering zijn om te werken of op een andere manier te participeren. Bron: Beleidskader Sociaal Domein, p.5

Dat is voor Tytsjerksteradiel een koerswijziging, in het oude beleid was de overtuiging dat je zoveel mogelijk automatisch moet verstrekken, maar dat mag nu niet meer. Armoede is geen groot onderwerp in Tytsjerksteradiel, niet bij ambtenaren en niet bij raadsleden. De regelingen worden uitgevoerd, dat krijgt aandacht, maar het is geen regelmatig onderwerp van gesprek. Aan het beleid ligt vooral een financiële analyse van verschillende regelingen en taken ten grondslag, met daarbij inzicht in de keuzeruimte voor de mogelijke aanpassing van de regelingen tegen meer of minder kosten. Er ligt geen uitgebreide analyse van de samenstelling/kenmerken van de inwoners of de verschillende doelgroepen aan het beleid ten grondslag. Door het hele document heen wordt af en toe verwezen naar demografische ontwikkelingen of typerende kenmerken van de inwoners van beide gemeenten. Maar: het is geen systematische analyse en de informatie over de doelgroep is niet bepalend voor de in het beleid gemaakte keuzes. Uit de tool ‘Geldfit’ kunnen beleidsmedewerkers ook informatie over de doelgroep halen, maar dat is nog niet vertaald naar beleid. In het Beleidskader zijn vier meer algemene doelen en vijf principes voor de werkwijze geformuleerd. De doelen gaan niet specifiek over armoede: 1. Inwoners zijn fysiek en mentaal zo gezond mogelijk;

2. Inwoners hebben financiële rust en passend werk, dan wel een zinvolle bezigheid; 3. Inwoners zijn weerbaar in een veilige omgeving; 4. In ons gebied is de leefbaarheid behouden en versterkt. Doel twee sluit aan bij het activerende armoedebeleid. De principes voor de werkwijze in het sociaal domein staan als volgt omschreven: de werkwijze kenmerkt zich van werken vóór naar werken mét de inwoner, preventief, integraal, kostenbewust en datagestuurd. Deze begrippen worden kort beschreven, maar niet uitgebreid uitgewerkt, soms wordt een instrument of werkafspraak benoemd. Bij integraal staat bijvoorbeeld dat er vanaf het begin intern en extern integraal samengewerkt gaat worden, dat er minder controle momenten komen en er kennis wordt gedeeld, en dat het instrument customer journey daarbij kan helpen. Bij preventief staat dat het niet meer gaat om het meten van de inzet maar het resultaat en dat er wordt gewerkt vanuit de bedoeling. Het beleid is uitgewerkt in verordeningen en beleidsregels, die allemaal up to date zijn. Tabel 2 biedt een overzicht van de instrumenten die een rol spelen in het armoedebeleid van de gemeente, geordend naar doel van het instrument. In de afgelopen jaren is een aantal regelingen versoberd vanuit financiële overwegingen.

In de factsheets (bijlage factsheets 2.1-2.9) staat voor iedere regeling wat het inhoudt en hoe de kosten/aanvragen zich hebben ontwikkeld. Daarbij geldt dat de gemeente zelf geen participatieregelingen heeft: de regelingen die beschikbaar zijn voor de inwoners zijn regionale en landelijke organisaties waar de gemeente naar verwijst. In de gemeente zijn meerdere organisaties actief die de inwoners ondersteunen bij het aanvragen van regelingen (in ieder geval Humanitas en Kearn) of andere 6

voorzieningen bieden (Voedselbank). In het volgende hoofdstuk staat vermeld welke partijen allemaal actief zijn rond armoede. Tabel 2: Armoede instrumenten in Tytsjerksteradiel Doel

Ingezet instrument

Preventie (brede inzet op het voorkomen van sociaalmaatschappelijke problematiek)

● ●

Vroegsignalering (gericht op het voorkomen van problematische schulden)

Werkproces voor vroegsignalering – Amargi en gebiedsteams

Minimaregelingen (gericht op financiële ondersteuning)

● ● ● ● ●

De tool Geldfit is online beschikbaar Aanspreekpunt voor scholen in het gebiedsteam ● Voorzieningenwijzer ● Inloopbijeenkomsten In ontwikkeling: Communicatiematrix

●

● ● Participatieregeling (gericht op meedoen in de samenleving)

● ● ●

Individuele bijzondere bijstand Individuele inkomenstoeslag Individuele studietoeslag Compensatie Eigen Risico Collectieve ziektekostenverzekering (AV-Frieso) Tegemoetkoming kinderopvangkosten (o.b.v. Participatiewet of Sociaal Medische indicatie) Kwijtschelding gemeentelijke belasting Energietoeslag Volwassenen Fonds (voor sport en cultuur) Jeugdfonds sport en cultuur Stichting Leergeld

Schulddienstverlening (ondersteunen van inwoners met schulden)

7

De instrumenten hiervoor zijn geen onderdeel van het onderzoek. De gemeenten Tytsjerksteradiel en Achtkarspelen hebben hiervoor een apart beleidsdocument.

3. Uitvoering In dit hoofdstuk staan de bevindingen over de uitvoering. Daarbij gaat het om drie onderdelen: de toegang, de uitvoering en de samenwerking tussen alle betrokken partijen. In figuur 1 staan alle partijen die de inwoner in armoede kan tegenkomen. Het gaat daarbij zowel om uitvoerders vanuit de gemeente, uitvoering door maatschappelijke organisaties met een opdracht vanuit de gemeente, als partijen die op eigen initiatief en soms met steun van de gemeente actief zijn voor inwoners met armoede. Figuur 1: Partijen betrokken bij armoede in Tytsjerksteradiel

Dit hoofdstuk beschrijft de gemeentelijke partijen betrokken bij toegang en uitvoering in de praktijk (paragraaf 3.1), daarna de maatschappelijke partijen (paragraaf 3.2) en tenslotte de manier waarop de partijen samenwerken (paragraaf 3.3).

3.1 Gemeentelijke uitvoerders Inkomensconsulenten De inkomensconsulenten van het team Verstrekkingen en voorzieningen van de werkmaatschappij voeren de minimaregelingen uit. Digitaal aanvragen is voor de meeste regelingen nog niet mogelijk.2 Van alle aanvragen wordt een papieren dossier met de bijlagen bewaard. De beschikkingen en de achterliggende rapportages die door de inkomensconsulenten worden opgesteld, staan wel in een digitaal systeem opgenomen. Bijzondere bijstand en Compensatie Eigen Risico kan op hetzelfde formulier worden aangevraagd. Voor elke overige inkomensregeling is een apart formulier. De formulieren zijn complex en hebben elk een eigen opmaak. Bijlagen die voor meerdere regelingen nodig zijn, moeten meerdere keren worden ingeleverd, tenzij meerdere regelingen tegelijkertijd worden aangevraagd. Verwijzing naar ondersteuning ontbreekt op de formulieren. Voor bijstandsgerechtigden is voor sommige regelingen een verkort formulier beschikbaar, omdat bepaalde gegevens al in het systeem staan. Er is aandacht voor het uitvoeren van de regelingen conform de bedoeling. Uitgangspunten zijn de omgekeerde toets (doen wat

2 Alleen de individuele inkomenstoeslag kan met behulp van DigiD digitaal

worden aangevraagd.

8

nodig is) en de menselijke maat. Het komt soms nog voor dat de uitkomst van een toets afhangt van welke medewerker de aanvraag voor een inkomensregeling afhandelt. Er is momenteel veel aandacht om dit te voorkomen. Casussen worden getoetst om willekeur te voorkomen. Uit de telefonische enquêtes3 blijkt dat meer dan de helft van de inwoners die regelingen aanvragen niet in staat is om deze helemaal zelfstandig aan te vragen. Zij roepen hulp in van medewerkers van de gemeente, andere professionals en/of familie of bekenden. Medewerkers van het team Verstrekkingen wijzen inwoners wel op (vrijwilligers)organisaties die kunnen helpen bij het aanvragen van regelingen, maar ondersteunen niet actief en dragen niet warm over. Van de aanvragers is driekwart tevreden over het proces van aanvragen. Vooral het aanvragen van de energietoeslag verliep soepel en snel. Een kwart van de aanvragers is niet tevreden. Ontevreden aanvragers hebben vaker bijzondere bijstand of kwijtschelding aangevraagd. De ontevredenheid wordt veroorzaakt door de complexiteit van het aanvragen en het moeten aanleveren van extra bewijsmateriaal. Humanitas merkt op dat de regelingen moeilijk vindbaar zijn en de formulieren complex. Ook Kearn is niet tevreden over het aanvraagproces.

“Het is een opgave om alles in te vullen - de formulieren mogen wel wat makkelijker, zelfs Kearn kan niet altijd doorgronden wat er nu aangeleverd moet worden. Zeker voor laaggeletterden en 3

Zie factsheets 3.4-3.6 (Beleving door inwoners) voor meer details over deze bevindingen

9

statushouders is het vaak onbegrijpelijk.” Bron: interview medewerker Kearn

Tweederde van de aanvragers heeft telefonisch, per e-mail en/of persoonlijk contact met medewerkers van de gemeente als zij een regeling aanvragen. De grote meerderheid is tevreden over dit contact, een kleine minderheid is erg ontevreden. Team Belastingen Kwijtschelding van gemeentelijke belastingen en waterschapslasten kan met DigiD worden aangevraagd via de website van het Noordelijk belastingkantoor. Het team belastingen van de werkmaatschappij handelt deze aanvragen verder af. Wanneer inwoners eenmaal kwijtschelding hebben gekregen, bestaat de mogelijkheid om de kwijtschelding automatisch te ontvangen zolang de situatie niet gewijzigd is. Team schulddienstverlening De toegang tot schulddienstverlening is rechtstreeks bij het team Schulddienstverlening (onderdeel van het team Verstrekkingen en voorzieningen) of via het gebiedsteam georganiseerd. Schulddienstverlening zorgt dat de situatie gestabiliseerd wordt en de financiële situatie van mensen inzichtelijk wordt als er nog enige sprake is van zelfredzaamheid. Voor het daadwerkelijk regelen van de schulden werkt het team Schulddienstverlening samen met de Kredietbank Noord-Nederland (KBNL).

Gebiedsteam Vroegsignalering Het gebiedsteam voert in samenwerking met Kearn het project Vroegsignalering uit. De medewerkers kennen het werkproces vroegsignalering en voeren de werkzaamheden conform het werkproces uit. De aandachtsfunctionarissen vroegsignalering van het gebiedsteam zijn verantwoordelijk voor de afhandeling van meervoudige achterstanden en achterstanden met hoge bedragen. Wanneer een melding binnenkomt bij het gebiedsteam, neemt een aandachtsfunctionaris, vaak telefonisch, contact op met de bewoner. Vaak blijkt dan dat het huishouden al actie heeft ondernomen en dat er geen verdere hulp nodig is. “De reacties van mensen lopen zeer uiteen. Sommigen voelen zich in hun privacy geschonden en anderen vinden het een erg goed idee van de gemeente dat ze meteen bellen. Sommige mensen nemen de hulp graag aan, het gros erkent het probleem op dat moment niet.” “Het werkt het best als iemand al bekend is bij hulpverlening vanuit een andere hulpvraag. De persoon is al in zicht en er is contact. Gesprekken over schulden kunnen dan makkelijker worden gevoerd.”

ingeschakeld. Als het contact leidt tot een intake bij schulddienstverlening, dan ondersteunt de medewerker bij het voorbereiden van de intake. Als inwoners door het project Vroegsignalering in beeld komen bij het gebiedsteam, staan zij meestal niet direct open voor hulp. Als de nood verder oploopt, dan blijkt het eerdere contact toch wel helpend te zijn geweest. Het gebiedsteam beantwoordt financiële vragen van inwoners en wijst inwoners door naar minimaregelingen, fondsen en schulddienstverlening. Het gebiedsteam is intermediair voor het Jeugdfonds (zie paragraaf 3.2). In geval van crisis (dreigende huisuitzetting of afsluiting van gas, water en/of elektra), gaat het gebiedsteam in contact met alle betrokkenen om de huisuitzetting te voorkomen. Preventie Het gebiedsteam heeft geen taken op het gebied van preventie van armoede- en schuldenproblematiek.

Bron: interview gebiedsteammedewerkers

3.2 Betrokken maatschappelijke partijen

Financiële ondersteuning Wanneer het gebiedsteam bij mensen aan huis komt, neemt de medewerker de financiën door. Als de problematiek klein is, lost de medewerker het zelf met de bewoner op. Zo niet, wordt hulp

Stichting Leergeld, Jeugdfonds Sport & Cultuur en Volwassenenfonds De stichting Sam& voor alle kinderen4 is een gezamenlijke website waarin vier landelijke organisaties samenwerken: Stichtingen Leergeld, Jarige Job, Kinderhulp en Jeugdfonds. De gemeente

4 Voorheen heette dit Kindpakket

10

Tytsjerksteradiel heeft geen samenwerkingsovereenkomst met Sam& voor alle kinderen, zoals het voorheen wel met het Kindpakket had.5 De gemeente heeft in plaats daarvan een opdrachtrelatie6 met twee fondsen: Stichting Leergeld en Jeugdfonds Sport & Cultuur. Deze fondsen zijn geen uitvoeringsorganisaties van de gemeente Tytsjerksteradiel. De fondsen opereren zelfstandig en conform de eigen landelijke richtlijnen. De gemeente bepaalt niet de inkomensgrens voor de fondsen en ook niet wat er vergoed wordt. De stichtingen proberen zo veel mogelijk kinderen te helpen met wat ze nodig blijken te hebben. Als er nieuwe vergoedingen komen, wordt de gemeente geïnformeerd. Idealiter is er wel afstemming over de inkomensgrenzen en de vergoedingen tussen de stichtingen en de gemeente. Inwoners ontvangen geen geld van de fondsen, de fondsen betalen rechtstreeks aan de scholen, instellingen en bedrijven die goederen en diensten leveren.

gebiedsteams, schulddienstverlening, jeugdzorg, gezondheidszorg of maatschappelijk werk of via Stichting Leergeld. De meeste aanvragen bij het Jeugdfonds komen binnen via buurtsportcoaches, welzijnswerkers, maatschappelijke organisaties en cultuurorganisaties. Het Jeugdfonds merkt dat aandacht voor sport en cultuur niet altijd prioriteit heeft als het gebiedsteam bij een inwoner achter de voordeur komt. Het derde fonds waarmee de gemeente Tytsjerksteradiel een opdrachtrelatie heeft, is het Volwassenenfonds. Aanvragen voor het Volwassenenfonds kunnen worden ingediend via een intermediair. De website van het Volwassenenfonds verwijst hiervoor naar Kearn en Humanitas Thuisadministratie Noord Oost Friesland. De uitvoering van het Volwassenenfonds en het Jeugdfonds Sport en Cultuur is voor de hele regio Fryslân belegd bij Sport Fryslân.

Tytsjerksteradiel valt onder Stichting Leergeld Leeuwarden e.o.. Inwoners kunnen zelf aanvragen indienen bij Stichting Leergeld via de website www.samenvoorallekinderen.nl. Stichting Leergeld handelt alle aanvragen zelf af.

De gemeente heeft volgens de fondsen een belangrijke rol in het promoten van de vergoedingen, vooral om nieuwe groepen te bereiken. Door wisselende contactpersonen bij de gemeente hebben de fondsen geen zicht op hoe dat in de praktijk verloopt. Wie eenmaal weet hoe het werkt, weet de volgende keer zelf de weg wel en heeft de gemeente niet meer nodig.

Een aanvraag bij het Jeugdfonds Sport & Cultuur kan op twee manieren gedaan worden: door een intermediair uit het onderwijs,

Om gebruik te kunnen maken van een fonds moeten ouders in gesprek met een intermediair en informatie verstrekken over het

5 In de afrondingsfase van het onderzoek werd duidelijk dat er inmiddels

6 Het betreft hier een overheidsopdracht voor diensten, een zogenaamde

een conceptversie van de samenwerkingsovereenkomst tussen Tytsjerksteradiel, Jeugdfonds Sport & Cultuur Fryslân en Stichting Leergeld Leeuwarden e.o. is gemaakt.

SAS-dienst. De fondsen doen verstrekkingen op basis van de door de gemeenteraad vastgestelde Verordening Maatschappelijke Participatie.

11

inkomen en het vermogen. Via Stichting Leergeld kunnen ook aanvragen bij het Jeugdfonds ingediend worden, andersom kan dat niet. Kearn Vroegsignalering Kearn werkt conform het werkproces Vroegsignalering en pakt de enkelvoudige signalen op. Kearn doet een enkele poging om de inwoner telefonisch of met een brief te bereiken met een hulpaanbod. Naar aanleiding van het brief- of telefonisch contact kan Kearn op huisbezoek gaan. Administratieve ondersteuning Kearn biedt inwoners ondersteuning aan bij het invullen van moeilijke formulieren en andere, tijdelijke administratieve ondersteuning. Als mensen niet leerbaar zijn, verwijst Kearn door naar het gebiedsteam, budgetbeheer (schulddienstverlening) of naar bewindvoering. Sinds januari 2023 is er een samenwerking met de bibliotheek in Tytsjerksteradiel; een formulierenloket op vaste tijden. Deze structurele voorziening voorziet in een behoefte. In 2022 heeft Kearn 88 hulpvragen afgehandeld, een aantal daarvan kwam binnen via het project Vroegsignalering, ook kwamen aanvragen binnen via het gebiedsteam of andere professionele hulpverleners. Fondsen Kearn is intermediair voor het Jeugdfonds en het Volwassenenfonds.

12

Ervaringsdeskundigheid Sinds 2022 is een ervaringsdeskundige toegevoegd aan het team van Kearn. Beleid overweegt om deze ervaringsdeskundige te betrekken bij de ontwikkeling van nieuw beleid. De ervaringsdeskundige zegt hierover: “Beleidsmedewerkers onderschatten de stress waar mensen in armoede in leven. Zij weten niet waar mensen zitten. Mensen willen waardigheid, gezien worden en dat missen ze. Zij hebben behoefte aan een luisterend oor, persoonlijk contact. Soms ook meenemen, letterlijk. Deze behoeften zijn niet bekend bij beleidsmedewerkers.” Bron: interview ervaringsdeskundige

Kearn ontvangt budget van de gemeente op basis van een uitvoeringsplan, dat budget is toereikend. Voor het project Vroegsignalering is extra budget toegevoegd. Humanitas Humanitas ondersteunt inwoners die administratieve of financiële problemen ervaren, altijd met de bedoeling om iemand weer zelfredzaam te krijgen. Humanitas helpt bij het invullen van formulieren, maar ondersteunt niet bij belastingaangiftes. Hulptrajecten van Humanitas duren meestal zes maanden tot maximaal drie jaar. Ondersteuning gebeurt bij de mensen thuis. Humanitas ontvangt sinds kort subsidie van de gemeente Tytsjerksteradiel en helpt daarom nog niet veel mensen in Tytsjerksteradiel.

Inwoners kunnen zichzelf aanmelden bij Humanitas of mensen worden doorverwezen. De meeste mensen melden zichzelf aan of worden doorverwezen door de diaconie. Voedselbank De voedselbank levert voedselpakketten ter waarde van 200 tot 350 euro per maand (afhankelijk van de gezinssamenstelling). Of een gezin in aanmerking komt voor een voedselpakket hangt af van het besteedbaar inkomen van het gezin. Per gezin wordt het besteedbaar inkomen berekend door de vaste lasten af te trekken van het inkomen. Als het besteedbaar inkomen onder een bepaald normbedrag komt, dan krijgt het gezin een voedselpakket.7 Inwoners komen bij de voedselbank terecht via de website, door eigen aanmelding of door aanmelding via het gebiedsteam. De voedselbank is geen uitvoeringsorganisatie van de gemeente: “Wij hanteren een enge taakopvatting: onze taak is voedsel uitdelen, niet armoedebestrijding. De rol van de voedselbank moet niet overschat worden. "Onze vrijwilligers weten weinig van regelingen over armoedebestrijding. Het zijn zeer toegewijde mensen, maar geen professionals. De voedselbank blijft een vrijwilligersorganisatie." Bron: interview voedselbank

De voedselbank bedient 38 huishoudens (peildatum: mei 2023), dat is voorheen ook wel 50 of 60 geweest.

7 https://voedselbankennederland.nl/ik-zoek-hulp/kom-ik-in-aanmerking-

voor-een-voedselpakket/

13

3.3 De samenwerking tussen uitvoerders en partners Inkomensconsulenten verwijzen inwoners die moeite hebben met het aanvragen van regelingen naar Kearn of naar het gebiedsteam. De inkomensconsulenten hebben geen uitvoerende, maar wel een signalerende taak als het gaat om schulddienstverlening. Zij weten niet altijd of een inwoner die een regeling aanvraagt, ook bekend is bij schulddienstverlening. Op casusniveau weten zij elkaar indien nodig wel te vinden en is er sprake van een warme overdracht. Er is geen werkproces voor afstemming tussen consulenten werk en consulenten inkomen, maar de consulenten inkomen ervaren een kort lijntje met de medewerkers van het gebiedsteam. De beleidsmedewerker zorgt voor afstemming op het gebied van vroegsignalering en schulddienstverlening (Kearn, WoonFriesland, gebiedsteam, schulddienstverlening). Het gebiedsteam overlegt daarnaast maandelijks 1-op-1 met WoonFriesland. De medewerkers van het gebiedsteam melden in het interview dat er weinig woningontruimingen zijn door het goede contact met WoonFriesland. Het gebiedsteam krijgt geen terugkoppeling van casussen waar een medewerker van Kearn vanuit het project Vroegsignalering op afgaat. Dat is soms problematisch, omdat het voorkomt dat het gebiedsteam al in beeld is en dat Kearn dan contact opneemt over de betalingsachterstanden.

Het gebiedsteam werkt samen met schulddienstverlening en zorgt voor een warme overdracht als sprake is van problematische schulden.

is niet zo streng als in sommige andere Friese gemeenten. De medewerkers proberen maatwerk te leveren. Humanitas heeft in Tytsjerksteradiel weinig afstemming met andere organisaties.

Het gebiedsteam heeft weinig structureel overleg met andere partijen, maar ervaart korte lijnen: "We weten elkaar te vinden als het nodig is.”

De Voedselbank ziet zichzelf als een kleine speler in de armoedeproblematiek en heeft de handen vol aan het uitvoeren van de eigen taken, ook omdat vrijwilligers steeds moeilijker te vinden zijn. Eerdere pogingen om nauwer samen te werken met Kearn hebben weinig opgeleverd. Met andere organisaties onderhoudt de Voedselbank minimaal contact. De Voedselbank is wel aanwezig geweest bij de laatste armoedetafel (zie subparagraaf ‘armoedetafel’). De Voedselbank ontvangt sinds 2023 een subsidie van de gemeente Tytsjerksteradiel, voorheen redde de Voedselbank zich zonder deze subsidie.

Eens per twee maanden organiseert het gebiedsteam vanuit participatie een informatiebijeenkomst over regelingen in Tytsjerksteradiel. Kearn en een energiecoach zijn ook bij deze bijeenkomsten aanwezig. Dit werkt goed volgens de medewerker van Kearn. De regelingen worden hierdoor beter benut en het is tegelijkertijd een sociaal contactmoment. De fondsen hebben onderling contact, maar zij hebben geen contact met de inkomensconsulenten of medewerkers van Kearn (anders dan als intermediair). De afspraak is dat de gemeente de fondsen onder de aandacht brengt bij de inwoners, maar de fondsen hebben geen zicht op hoe hieraan uitvoering wordt gegeven. De fondsen wensen meer inhoudelijke afstemming en regie op samenwerking door de gemeente. Inwoners kunnen voor ondersteuning bij administratie en formulierenhulp terecht bij Humanitas of bij Kearn. Beide organisaties vinden het een meerwaarde dat inwoners deze keuze hebben, omdat een inwoner gemakkelijker hulp aanvaardt als deze zich prettig voelt bij een organisatie. Humanitas is tevreden over de samenwerking met schulddienstverlening, de eisen aan het aanleveren van gegevens 14

Armoedetafel De beleidsmedewerker organiseert tweemaal per jaar een armoedetafel, met de bedoeling daar aan de hand van thema’s input op te halen voor beleidsontwikkeling. De in paragraaf 3.2 genoemde partijen worden ook voor de armoedetafels uitgenodigd. Sinds corona is er eenmaal een armoedetafel georganiseerd, in de zomer van 2023.

4. Effecten / doeltreffendheid Dit hoofdstuk analyseert de effecten van het beleid: in welke mate worden de doelen bereikt? Het beleidsplan bevat geen meetbare doelen. In de paragraaf over monitoring staat dat er wel gegevens worden bijgehouden om te kunnen bijsturen, maar deze zijn niet gekoppeld aan de doelen. De gegevens die er zijn, zijn voor dit onderzoek gebruikt om het gebruik en bereik van de minimaregelingen (paragraaf 4.1) en participatieregelingen (paragraaf 4.2) te analyseren. Daarbij is ook steeds bekeken of het budget toereikend is. Paragraaf 4.3 beschrijft de ervaringen van inwoners.

4.1 Effecten minimaregelingen

Bereik minimaregelingen Er zijn geen cijfers van de exacte omvang van de doelgroep van elke regeling bekend. Voor de meeste regelingen geldt namelijk een inkomenstoets en een vermogenstoets. Daarbij worden voor enkele regelingen ook aanvullende voorwaarden gesteld. Voor de compensatie eigen risico moet bijvoorbeeld het volledige eigen risico verbruikt zijn. Om in aanmerking te komen voor individuele studietoeslag moet een student een medische beperking hebben. Voor bijzondere bijstand moet iemand noodzakelijke kosten hebben gemaakt die niet op een andere manier betaald kunnen worden (zie factsheet 2 Armoederegelingen in Tytsjerksteradiel).

8 Voor kwijtschelding wordt ook een vermogensgrens gehanteerd. Niet

iedereen met een inkomen op het sociaal minimum heeft daarom recht op

15

Van drie regelingen heeft de gemeente Tytsjerksteradiel een schatting van de omvang van de doelgroep gemaakt (cijfers van 2021, zie tabel 3). Voor kwijtschelding gemeentelijke belastingen geldt een inkomen op het sociaal minimum. De omvang van deze doelgroep is vindbaar op de website van het CBS.8 Van de overige regelingen is geen doelgroep bekend. Tabel 3: Geschat bereik inkomensondersteuning, Tytsjerksteradiel Regeling

Inkomensgrens

Schatting doelgroep (2021)

Aantal bereikt (2021)

% bereikt (2021)

Aantal bereikt (2022)

Individuele inkomenstoeslag

110%

800

249

31,1%

246

Energietoeslag

120%

1.300

n.v.t.

n.v.t.

1.381

AV-Frieso

110%

800

519

64,9%

487

Kwijtschelding

100%

653

520

79,6%

472

Bron: minimarapportages en cijfers werkmaatschappij, bewerkt door Parma Groep

In de factsheets 2.1-2.9 (Armoederegelingen in Tytsjerksteradiel) is per regeling opgenomen hoeveel inwoners de regeling hebben gebruikt en wat aan de regeling is uitgegeven in de periode 2019 2022. Uit deze factsheets en bovenstaande tabel blijkt dat: het bereik van de individuele inkomenstoeslag (31,1%) laag is;

kwijtschelding. De doelgroep is in werkelijkheid dus kleiner en het bereik hoger dan hier geschat.

het bereik van de energietoeslag heel hoog is: de schatting van de omvang van de doelgroep was 1.300 en de toeslag is 1.381 keer verstrekt; het bereik van de AV Frieso door de jaren heen gedaald is; het bereik van de regeling Compensatie eigen risico (CER) erg laag is (39 inwoners in 2022)9 en het bereik van kwijtschelding relatief hoog is.

Budget en besteding minimaregelingen Alle kosten voor de inkomensondersteunende regelingen en de participatieregelingen vallen onder programma 6 (sociaal domein), taakveld ‘minimaregelingen’. In dit taakveld vallen ook andere kosten (bijvoorbeeld de bijstandsuitkeringen). Inkomensondersteuning valt onder vier kostenplaatsen: bijzondere bijstand, AV-Frieso, kwijtschelding en Top-regeling. Onder kostenplaatsen kunnen meerdere grootboekrekeningen hangen. Bij bijzondere bijstand zijn dat de individuele inkomenstoeslag, compensatie eigen risico, energietoeslag, individuele studietoeslag en tegemoetkoming kosten kinderopvang.10 AV-Frieso en kwijtschelding zijn zelfstandige kostenplaatsen en onder Maatschappelijke participatieregeling viel tot februari 2022 de maatschappelijke participatie voor Volwassenen.

Er wordt begroot op de combinatie kostenplaats en grootboekrekening. Dat wil zeggen dat er per regeling wordt begroot. Er is een continu monitoringsysteem van benutting van budgetten. Zodra op een budget meer wordt geboekt dan begroot (geëxtrapoleerd), dan wordt dat inzichtelijk en wordt het gesprek gevoerd in de organisatie: wat zien we hier gebeuren, moet het budget aangepast worden? De begroting wordt bepaald op basis van historische gegevens. Als het beleid wijzigt, dan wordt niet direct ook de begroting aangepast, maar pas wanneer blijkt dat het gewijzigde beleid daadwerkelijk verschuiving van budgetten veroorzaakt. Er zijn geen regelingen met een budgetplafond. Als er meer budget nodig is, dan wordt het ergens anders vrijgemaakt. Dat lukt tot nu toe altijd binnen het taakveld ‘minimaregelingen’. Er was voor de energietoeslag extra budget vanuit het Rijk.

9 De AV Frieso is een aanvullende verzekering voor mensen met hoge

10 Er hangen nog veel meer grootboekrekeningen onder, zoals

zorgkosten die het eigen risico dus meestal volledig verbruiken. Als een inwoner recht heeft op de AV Frieso, dan heeft deze meestal ook recht op de CER. Het bereik van AV Frieso was 487 in 2022.

bijvoorbeeld de bijzondere bijstand voor bewindvoering, wat een groot deel van het budget bepaalt. Al deze overige kosten vallen onder individuele bijzondere bijstand en aanvragen worden conform die verordening afgehandeld.

16

Tabel 4: Kosten bijzondere bijstand (exclusief energietoeslag), maatschappelijk participatieregeling, AV-Frieso en kwijtschelding

4.2 Participatieregelingen

Jaartal

Bereik Participatieregelingen

2019

2020

2021

2022

Bijzondere bijstand

689.989

673.940

758.157

923.862

Maatschappelijke participatieregeling

128.334

5.902

2.507

1.090

AV-Frieso

247.000

122.000

66.000

155.000

Kwijtschelding

118.000

158.000

158.000

153.000

Bron: minimarapportages en werkmaatschappij, bewerkt door Parma Groep

Tabel 5: Uitsplitsing kosten bijzondere bijstand (exclusief energietoeslag) Bijzondere bijstand

2019

2020

2021

2022

Totaal

689.989

673.940

758.157

923.862

KANS-regeling

162.152

104.904

103.328

102.099

compensatie eigen risico

29.995

6.884

6.535

5.451

individuele studietoeslag

1.236

2.105

2.891

4.093

kinderopvang

86.955

48.166

72.823

47.141

bewindvoering

272.607

344.500

353.119

376.164

overig

123.042

167.381

219.461

388.914

17

Leergeld levert jaarlijks, Jeugdfonds en Volwassenenfonds elk kwartaal, cijfers over het bereik van het aantal inwoners. De omvang van de doelgroepen van de maatschappelijke participatieregelingen wordt niet door de gemeente gemeten of geschat. Uit openbare bronnen weten we dat in 2021 5,9% van de kinderen in Tytsjerksteradiel leefde in een gezin met een inkomen tot 120% (zie factsheet 1.2 Kinderen in armoede). Stichting Leergeld en het Jeugdfonds hanteren de inkomensgrens van 120%. Het percentage van 5,9% komt overeen met 300 kinderen van 4 tot en met 17 jaar. Uit rapportages van Leergeld blijkt dat Leergeld in 2021 268 unieke kinderen heeft voorzien met in totaal 714 verstrekkingen (gemiddeld 2,7 verstrekkingen per kind). Het bereik van Leergeld is dus 268 / 300 = 89% in 2021. Jeugdfonds Sport heeft in 2021 98 unieke kinderen bediend. Dat is dus 98 / 300 = 33%. Het Volwassenenfonds is de vervanging van de maatschappelijke participatieregeling per februari 2021. In 2022 heeft het Volwassenenfonds 75 unieke inwoners van Tytsjerksteradiel bediend (71 keer sport, 4 keer cultuur). Medewerkers van Kearn (intermediair voor het Volwassenenfonds) merken dat mensen door de overgang van de maatschappelijke participatieregeling naar het Volwassenenfonds - vaker tussen wal en schip vallen en

daardoor minder participeren. Als voornaamste oorzaak wordt genoemd dat vergoeding van incidentele activiteiten niet meer mogelijk is.

Budget en besteding participatieregelingen Met de Stichtingen Leergeld, het Jeugdfonds en het Volwassenenfonds heeft de gemeente Tytsjerksteradiel een subsidierelatie. Leergeld en het Jeugdfonds begroten op basis van de ervaringen van het vorige jaar en de prognose van het huidige jaar. Na afloop volgt een aanvraag tot vaststelling. In het verleden werd het overschot / tekort overgedragen naar het volgende jaar, nu wordt elk jaar de definitieve subsidie vastgesteld op basis van de jaarcijfers. In 2018 en 2019 was de subsidie aan Stichting Leergeld lang niet toereikend om alle kosten te dekken.11 In 2020 hield stichting Leergeld - door corona - subsidie over12 en is een veel groter bedrag (60.000) vastgesteld dan in eerste instantie verleend (25.000). Ook in 2021 bleef budget over.13 Met de overschotten van 2020 en 2021 zijn de tekorten van 2018 en 2019 gecompenseerd. Het aantal aanvragen neemt sinds 2022 sterk toe, daarom is voor 2023 een aanzienlijk grotere subsidie aangevraagd.

Het Jeugdfonds heeft in de coronajaren subsidie overgehouden en terugbetaald aan de gemeente. Tabel 6: Aangevraagde en vastgestelde subsidies fondsen Tytsjerksteradiel 2020

2021

202214

2023

Leergeld verleend

25.000

60.000

57.750

63.000

Leergeld vastgesteld

60.000

60.000

Jeugdfonds aangevraagd

32.500

37.500

37.500

37.500

Jeugdfonds vastgesteld

30.338

22.528

Volw. fonds aangevraagd

29.048

38.161

Volw. fonds verleend

29.048

38.161

Bron: subsidiebeschikkingen werkmaatschappij, bewerkt door Parma Groep

Het Volwassenenfonds werkt met een aansluitovereenkomst. Er heeft nog geen afrekening plaatsgevonden van het budget van 2022.

4.3 Beleving inwoners We hebben 40 inwoners van Tytsjerksteradiel en Achtkarspelen telefonisch geïnterviewd. De inwoners zijn geselecteerd uit het bestand van inwoners die in 2022 de energietoeslag hebben

11 Stichting Leergeld rapporteert alleen al een tekort van ruim 47.000 euro

13 Stichting Leergeld rapporteert een overschot van ruim 25.000 euro in

over 2019. 12 Stichting Leergeld rapporteert een overschot van ruim 20.000 euro in 2020.

2021. 14 Beschikkingen over de afhandeling van 2022 zijn niet aangeleverd bij de Parma Groep

18

ontvangen.15 De uitkomsten zijn opgenomen in factsheet 3 Armoedebeleving (bijlage factsheets 3.1-3.9). Uit het onderzoek blijkt dat: de grote meerderheid van de geïnterviewde inwoners net kan rondkomen, een enkeling kan net niet of juist gemakkelijk rondkomen; de armoederegelingen bijdragen aan het kunnen rondkomen van inwoners met een laag inkomen, dat geldt vooral voor bijstandsgerechtigden; ongeveer 75% van de geïnterviewde inwoners wel eens van het bestaan van minimaregelingen in het algemeen heeft gehoord, maar dat zij de namen van de verschillende regelingen (m.u.v. de energietoeslag) meestal niet spontaan kunnen opnoemen; meer dan de helft de individuele bijzondere bijstand en de kwijtschelding wel herkent als deze worden genoemd; de AV Frieso door iets minder dan de helft wordt herkend. Als inwoners zelf regelingen hebben aangevraagd, is gevraagd hoe zij het contact met de medewerkers van de gemeente hebben ervaren. Tweederde van de aanvragers heeft contact gehad met de gemeente over de aanvraag/aanvragen. Veruit de meeste inwoners waarderen dit contact positief.

Als inwoners de regelingen niet hebben gebruikt, is gevraagd waarom niet. De oorzaken die inwoners zelf het meeste noemen, zijn: het niet kennen van de regelingen; geen recht (denken te) hebben op de regelingen; moeite om de regelingen aan te vragen of om daar hulp bij te vragen. Ook Kearn geeft in het interview aan dat mensen in de praktijk vaak niet weten dat er allerlei regelingen zijn. Als tweede reden wordt schaamte genoemd.16 Ook de geïnterviewde ervaringsdeskundige noemt schaamte als een belangrijke oorzaak van niet-gebruik van regelingen. Stichtingen Leergeld en het Jeugdfonds zijn bij bijstandsgerechtigden veel beter bekend dan bij nietbijstandsgerechtigden.17 De geïnterviewde bijstandsgerechtigden met kinderen18 kennen allemaal zowel stichting Leergeld als het Jeugdfonds en hebben daar ook allemaal gebruik van gemaakt. Van de veertig geïnterviewde inwoners hebben 21 personen wel eens van de oude TOP-regeling (Achtkarspelen) of Maatschappelijke participatieregeling (Tytsjerksteradiel) gehoord, dat zijn veel vaker bijstandsgerechtigden dan andere inwoners. Van het nieuwe Volwassenenfonds hebben tien inwoners gehoord.

15 Dat zijn inwoners met een inkomen tot 120% van het sociaal minimum,

17 Niet-bijstandsgerechtigden die de energietoeslag hebben ontvangen zijn

ongeacht de bron van inkomsten. 16 In de telefonische interviews wordt schaamte minder vaak genoemd. Schaamte is ook niet iets om over uit te komen tegenover een vreemde aan de telefoon.

vaak ook ouder dan bijstandsgerechtigden. 18 Dat waren er vijf.

19

Acht inwoners hebben de oude regeling gebruikt, vier inwoners hebben het Volwassenenfonds gebruikt. Een paar inwoners zijn ontevreden over de verandering naar het Volwassenenfonds, een aantal maakt het niets uit. Humanitas en de Voedselbank geven aan dat het Volwassenenfonds minder goed lijkt te werken dan de vorige regeling. Het aanvraagproces is complex en de regeling kan niet voor eenmalige activiteiten worden ingezet.

20

5. Perspectief voor de toekomst Dit hoofdstuk biedt een blik op de toekomst. Wat betekent het voor de gemeente Tytsjerksteradiel als de armoedeproblematiek toeneemt? Welke ontwikkelingen zien de mensen in het veld? In een werksessie met medewerkers, raadsleden, maatschappelijke organisaties en een vertegenwoordiger van de doelgroep is over de toekomst nagedacht. Paragraaf 5.1 bespreekt de ontwikkelingen die zijn gesignaleerd, paragraaf 5.2 bespreekt wat de gevolgen daarvan zijn voor beleid en uitvoering en de daarin te maken keuzes voor de toekomst. Paragraaf 5.3 koppelt deze inzichten aan de bevindingen uit de voorgaande hoofdstukken.

5.1 Relevante ontwikkelingen Met de deelnemers aan de sessie zijn een aantal ontwikkelingen die veel in het nieuws genoemd worden, besproken. Wat zien zij in hun eigen praktijk aan signalen voor deze ontwikkelingen? En wat zal volgens hen veel invloed hebben? Een eerste ontwikkeling is dat de armoedeproblematiek zwaarder zal worden: wie arm is zal het nog moeilijker krijgen. Dat herkennen alle aanwezigen: door de inflatie en de energiecrisis blijven mensen nog lang hoge kosten houden en zullen er meer uitzichtloze situaties ontstaan. Wonen is een belangrijke oorzaak: mensen wonen vaak boven hun stand of hebben door hun woning extra hoge energielasten. Ook denken alle aanwezigen dat er nieuwe doelgroepen in beeld komen. De middeninkomens, jongeren en ouderen zijn de nieuwe doelgroepen die de mensen in het veld meer zien binnenkomen. Op de lange termijn zullen er nog meer doelgroepen bijkomen: zzp-ers die geen pensioen hebben opgebouwd, nieuwe Nederlanders die de taal niet goed machtig zijn geworden. Op de lange termijn zijn ouderen de

21

grootste groep: grote zorggebruikers met hoge zorgkosten en in grote aantallen. Als extra oorzaak noemen de deelnemers dat er nu steeds pleisters geplakt worden: kortdurende oplossingen zonder samenhang. Terwijl als het gaat om verduurzaming, energie, mobiliteit en wonen alles samenhangt en dat de verschillen tussen arm en rijk steeds groter zal maken. Als er geen collectieve oplossingen komen, zal de armoedeproblematiek alleen maar erger worden. De deelnemers zijn het erover eens dat de armoedeproblematiek zal toenemen: de problematiek wordt zwaarder, er komen nieuwe doelgroepen bij, zowel op korte als lange termijn en de afwezigheid van echte oplossingen met langdurig effect. Aan de andere kant zijn er ook positieve ontwikkelingen. Vanuit het Rijk is er steeds meer aandacht voor armoede en bestaanszekerheid. De deelnemers hebben er echter geen vertrouwen in dat zich dat ook vertaalt in ruimere regelingen voor mensen in armoede. De energietoeslag voor volgend jaar is duidelijk, maar daarna is het echt afwachten. De hoeveelheid migranten heeft grote invloed - die groep landt vaak in armoede. Dat zou invloed kunnen hebben. De verwachting is dat de zorgkosten gaan stijgen - de aanwezigen denken dat daar meer geld naar toe gaat, niet naar armoedebestrijding.