08 - Bijlage 1 - Spoarboekje voor na de verkiezingen van 18 maart 2026
Tekst van het document
Lokwinske! Jo binne beneamd as riedslid fan Tytsjerksteradiel. De kommende fjouwer jier fertsjintwurdigje jo de belangen fan ús ynwenners. No is it tiid foar de folgjende faze: it foarmjen fan in akkoart en in
Spoarboekje
kolleezje. Dat begjint mei in dúdingsdebat.
voor na de verkiezingen van 18 maart 2026
Inleiding De afgelopen bestuursperiode heeft de raad gewerkt met een raadsprogramma en coalitieakkoord. Op 6 juni 2025 is een bijeenkomst georganiseerd door de (oude) raad over de mogelijkheden om na de verkiezingen te komen tot een raads- dan wel coalitieakkoord. Jasper Loots evalueerde met de raad de ervaringen van de afgelopen periode. Ook informeerde hij over de verschillende mogelijkheden, hun voor- en nadelen en situaties waarin deze het best toepasbaar zijn. Op basis hiervan is dit spoorboekje opgesteld met daarin drie mogelijke sporen. Op basis van deze sporen kan de nieuwe raad besluiten op welke manier men wil samenwerken in de komende vier jaar. De nieuwe raad stapt op een rijdende trein. Door de keuze voor een spoor kan een wissel worden omgezet. Op die manier kunnen de politieke partijen keuzes maken voor de komende bestuursperiode.
Spoor 1 Een raadsbreed procesakkoord (raadsakkoord) met een traditioneel coalitieakkoord.
Spoor 2 Een raadsbreed programma (raadsprogramma) op proces én inhoud met daarbinnen een uitvoeringsprogramma van het college.
Spoor 3 Een raadsbreed programma (raadsprogramma) op proces en inhoud met daarna aanvullend een coalitieakkoord Deze sporen worden hierna verder beschreven op bladzijde twee en voorzien van een stappenplan op bladzijde drie. Dit spoarboekje geldt als een advies van de oude raad aan de nieuwe raad.
Duidingsdebat Voorgesteld wordt dat de (nieuwe) raad een keuze maakt tussen de verschillende sporen tijdens het duidingsdebat op 23 maart 2026, 19.30 uur. Zo kan vervolgens gericht en systematisch worden gewerkt aan de vorming van het in het duidingsdebat bedoelde bestuur en de beoogde verhoudingen tussen de verschillende fracties in de raad. Het duidingsdebat is geen raadsvergadering omdat de nieuwe raad nog niet is geïnstalleerd. Per partij worden twee kandidaat-raadsleden uitgenodigd. De overige kandidaat-raadsleden kunnen aanschuiven als toehoorder. De burgemeester is technisch voorzitter van de bijeenkomst.
Spoar 1
Spoar 2
Spoar 3
Een raadsbreed procesakkoord (raadsakkoord) met een traditioneel coalitieakkoord
Een raadsbreed programma (raadsprogramma) op proces en inhoud met daarbinnen een uitvoeringsprogramma van het college
Een raadsbreed programma (raadsprogramma) op proces en inhoud met daarna aanvullend een coalitieakkoord
Raadsakkoord
Raadsprogramma
Raadsprogramma
In het raadsakkoord wordt beschreven hoe de raad wil
Een raadsprogramma bestaat naast een raadsakkoord (zie
Een raadsprogramma bestaat naast een raadsakkoord ook uit
samenwerken. Daarin staan de spelregels en verwachtingen
spoor 1) ook uit de belangrijkste standpunten waarop alle
de belangrijkste standpunten waarop alle partijen in de raad
binnen de raad, raad en samenleving, raad en college, raad
partijen in de raad elkaar kunnen vinden. De basis voor een
elkaar kunnen vinden (zie spoort 2).
en college en ambtelijke organisatie en de raad en de regio.
raadsprogramma is een samenvoeging van de punten uit de
De overtuiging is dat een raadsakkoord de lokale democratie
verkiezingsprogramma’s waar iedereen het over eens is. Het
Coalitieakkoord
bevordert en fracties bindt. Goede spelregels leiden tot
idee daarbij is dat veel partijen het over een heel groot deel
Nadat het raadsprogramma is opgesteld en afgerond
een goede belangenafweging en maken raadsdebatten
van de thema’s eens zijn. Dat kan de basis vormen voor een
wordt het gesprek gevoerd over de collegevorming. Dit
inhoudelijker. Door een raadsakkoord te hebben kan
raadsakkoord. Daarnaast kan een aantal thema’s benoemd
vind niet parallel aan elkaar plaats om dubbelingen
een raad beter in positie komen om alle inwoners te
worden waar partijen het niet, of minder over eens zijn,
of tegenstrijdigheden met elkaar te voorkomen. Dit
vertegenwoordigen.
en waarvoor meerderheden gezocht moeten worden in de
coalitieakkoord lijkt op het traditioneel coalitieakkoord (zie
raad. De basis van een raadsprogramma kan een analyse
spoor 1) met dit verschil dat het traditioneel coalitieakkoord
Traditioneel coalitieakkoord
zijn van de verkiezingsprogramma’s. Deze wordt al voor de
in onderhavig spoor aanvullend is op het raadsprogramma.
Een traditioneel coalitieakkoord bevat een akkoord tussen
verkiezingen gemaakt. Er vindt in een raadsprogramma in
een aantal fracties uit de gemeenteraad die over het
de formatieperiode nog geen uitruil plaats en harde keuzes
Wie gaan met elkaar de coalitie vormen, leveren de
algemeen samen een meerderheid vormen in de raad, al dan
ontbreken daardoor in een raadsprogramma. Die uitruil of
wethouders én wat komt er aanvullend in het coalitieakkoord
niet gepaard met gedoogsteun van één of meer fracties. Een
onderhandeling volgt later, gedurende de raadsperiode. Het
te staan? Voor meer informatie wordt hiervoor verwezen naar
traditioneel coalitieakkoord voor de coalitiepartijen brengt
raadsprogramma moet door de raad worden vastgesteld en
de beschrijven van het coalitieakkoord onder spoor 1.
geven en nemen met zich mee: ze krijgen niet alles wat ze
moet worden afgesproken hoe de wethouderskandidaten
willen, maar ruilen datgene wat ze willen uit met de wensen
worden voorgesteld.
en verlangens van andere partijen. Uiteindelijk resulteert dat
coalitieakkoord verwerken in een uitvoeringsprogramma.
in een programma waarin partijen voldoende van hun punten
Tijdens de raadsperiode zal het college vervolgens op zoek
terugzien en ze kunnen leven met de veren die ze laten.
moeten naar wisselende meerderheden. Over hoe dat proces verloopt, kunnen procesafspraken worden gemaakt. Er kan
De keuze voor wie er wel en niet in de formatie mee gaat
bijvoorbeeld worden afgesproken wanneer het college een
doen, is een heel belangrijke. Het spoor van een traditioneel
startnotitie of een keuzenotitie maakt, hoe de raad bij de
coalitieakkoord zegt nog niets over de aard van het
kadernota bijvoorbeeld in de gelegenheid wordt gesteld
coalitieakkoord. Het kan een ouderwets dichtgetimmerd
om aan te geven hoe eventuele extra financiële ruimte kan
akkoord zijn, waarin over vrijwel alle beleidsterreinen stevige
worden ingezet, en ook hoe de raad in positie wordt gebracht
en gedetailleerde afspraken worden gemaakt maar het kan
om keuzes te maken voor eventuele ombuigingen. Het
ook een akkoord op hoofdlijnen zijn waarbij alleen afspraken
college schrijft daarom op basis van het raadsprogramma
worden gemaakt op bijvoorbeeld vier of vijf belangrijke
een uitvoeringsprogramma.
dossiers met een financieel kader. Het coalitieakkoord zal door het college vervolgens worden verwerkt in een uitvoeringsprogramma.
Het college zal het raadsprorgamma en het aanvullende
Spoar 1
Spoar 2
Spoar 3
Een raadsbreed procesakkoord (raadsakkoord) met een traditioneel coalitieakkoord
Een raadsbreed programma (raadsprogramma) op proces en inhoud met daarbinnen een uitvoeringsprogramma van het college
Een raadsbreed programma (raadsprogramma) op proces en inhoud met daarna aanvullend een coalitieakkoord
Stap 1
Stap 1
Stap 1
In een besloten kringgesprek o.l.v. een externe gespreksleider
In een besloten kringgesprek o.l.v. een externe gespreksleider
In een besloten kringgesprek o.l.v. een externe gespreksleider
stemmen de vertegenwoordigers van de fracties af:
stemmen de vertegenwoordigers van de fracties af:
stemmen de vertegenwoordigers van de fracties af:
- wie procesbegeleider(s) wordt van het raadsakkoord en wat
- wie procesbegeleider(s) wordt van het raadsprogramma en
- wie procesbegeleider(s) wordt van het raadsprogramma en
de opdracht en het beschikbare budget is, en
wat de opdracht en het beschikbare budget is, en
wat de opdracht en het beschikbare budget is;
- wie informateur(s) wordt ter voorbereiding van het
- de wijze waarop de wethouderskandidaten worden
- wie informateur(s) wordt ter voorbereiding van het
coalitieakkoord en wat de opdracht is.
voorgesteld.
coalitieakkoord en wat de opdracht is.
Het kringgesprek wordt gevoerd door twee
Het kringgesprek wordt gevoerd door twee
Het kringgesprek wordt gevoerd door twee
vertegenwoordigers per fractie. De overige raadsleden
vertegenwoordigers per fractie. De overige raadsleden
vertegenwoordigers per fractie. De overige raadsleden
kunnen aanschuiven als toehoorder. De griffier ondersteunt
kunnen aanschuiven als toehoorder. De griffier en
kunnen aanschuiven als toehoorder. De griffier en
dit gesprek.
gemeentesecretaris ondersteunen bij dit gesprek.
gemeentesecretaris ondersteunen bij dit gesprek.
Stap 2
Stap 2
Stap 2
Benoemen van informateur(s) en procesbegeleider(s)
Benoemen van procesbegeleider(s) met bijbehorende
Benoemen van informateurs en procesbegeleider(s)
met bijbehorende opdrachten door de raad in de eerste
opdracht door de raad in de eerste raadsvergadering na de
met bijbehorende opdracht door de raad in de eerste
raadsvergadering na de verkiezingen.
verkiezingen.
raadsvergadering na de verkiezingen.
Stap 3
Stap 3
Stap 3
Procesbegeleider gaat met alle fracties gezamenlijk in
De procesbegeleider(s) gaat met alle fracties gezamenlijk
De procesbegeleider(s) gaat met alle fracties gezamenlijk
gesprek om een raadsakkoord op te stellen. Parallel daaraan
in gesprek over de opgestelde analyse van de
in gesprek over de opgestelde analyse van de
voert de informateur(s) separate gesprekken met alle
verkiezingsprogramma’s: kloppen de overeenkomsten,
verkiezingsprogramma’s: kloppen de overeenkomsten,
fracties over de vraag welke partijen een coalitie kunnen
missen er nog zaken, waar liggen evt. prioriteiten en welke
missen er nog zaken, waar liggen evt. prioriteiten en welke
vormen. Hiervoor vormt de opgestelde analyse van de
procesafspraken zijn nodig om de gemeente gezamenlijk te
procesafspraken zijn nodig om de gemeente gezamenlijk te
verkiezingsprogramma’s een belangrijk ingrediënt.
besturen en gedurende de raadsperiode tot keuzes te komen.
besturen en gedurende de raadsperiode tot keuzes te komen.
Iedere fractie zorgt ervoor dat altijd dezelfde twee personen
Iedere fractie zorgt ervoor dat altijd dezelfde twee personen
Iedere fractie zorgt ervoor dat altijd dezelfde twee personen
namens de fractie kunnen aanschuiven die hiervoor ook het
namens de fractie kunnen aanschuiven die hiervoor ook het
namens de fractie kunnen aanschuiven die hiervoor ook het
mandaat hebben.
mandaat hebben. Deze gesprekken vinden in beslotenheid
mandaat hebben. Deze gesprekken over het raadsakkoord en
Deze gesprekken vinden in beslotenheid plaats. De griffier en
plaats. De griffier en gemeentesecretaris en ambtelijke
mogelijke coalitie vinden in beslotenheid plaats. De griffier
gemeentesecretaris en ambtelijke organisatie ondersteunen
organisatie ondersteunen bij deze gesprekken.
ondersteunt de procesbegeleider voor het raadsakkoord en
bij deze gesprekken.
de informateur voor de gesprekken over de coalitievorming.
Stap 4 Stap 4
De uitkomsten van stap 3 worden verwerkt in een
Stap 4
De uitkomsten van stap 3 worden verwerkt in een
raadsvoorstel en ter vaststelling aangeboden aan de
Tijdens een raadsvergadering wordt het advies van de
raadsvoorstel en ter vaststelling aangeboden aan de
raad als de agenda voor de komende vier jaar, inclusief
informateur(s) opiniërend besproken. De fracties die worden
raad als de agenda voor de komende vier jaar, inclusief
procesafspraken.
voorgesteld als beoogde coalitie komen met een voorstel
procesafspraken.
naar de raadsvergadering (motie) over het benoemen van
Stap 5
formateur(s) en bijbehorende formatieopdracht. Dit voorstel
Stap 5
Na afronding van het raadsprogramma voert de
wordt voorafgaand aan de raadsvergadering tijdig besproken
Tijdens een raadsvergadering besluit de raad over de
informateur(s) separate gesprekken met alle fracties over de
door de beoogde coalitiefracties met alle overige fracties om
vaststelling van het raadsprogramma en de benoeming
vraag welke partijen een coalitie kunnen vormen. Hiervoor
het brede draagvlak te peilen en waar nodig aan te passen.
van de wethouders die hier uitvoering aan gaan geven. Het
vormt de opgestelde analyse van de verkiezingsprogramma’s
college gaat hierna aan de slag met het opstellen van een
een belangrijk ingrediënt.
Stap 5
uitvoeringsprogramma.
Onderhandelingen tussen de beoogde coalitiefracties, onder
Deze gesprekken over de mogelijke coalitie vinden in
begeleiding van de formateur(s) en de gemeentesecretaris
beslotenheid plaats. De griffier ondersteunt de informateur
en ambtelijke organisatie. De raad wordt door de beoogde
bij de gesprekken over de coalitievorming.
coalitiefracties tussentijds op de hoogte gehouden van de voortgang van dit proces.
Stap 6 Tijdens een raadsvergadering wordt het advies van de
Stap 6
informateur(s) opiniërend besproken. De fracties die worden
Tijdens een raadsvergadering wordt het raadsakkoord ter
voorgesteld als beoogde coalitie komen met een voorstel
vaststelling aangeboden en verzorgen de coalitiefracties de
naar de raadsvergadering (motie) over het benoemen van
presentatie van het coalitieakkoord. Over het coalitieakkoord
formateur(s) en bijbehorende formatieopdracht. Dit voorstel
kan opiniërend worden gesproken. Ook komen de
wordt voorafgaand aan de raadsvergadering tijdig besproken
coalitiefracties met een voorstel voor wethouders waarover
door de beoogde coalitiefracties met alle overige fracties om
de raad moet besluiten.
het brede draagvlak te peilen en waar nodig aan te passen. Stap 7 Onderhandelingen tussen de beoogde coalitiefracties, onder begeleiding van de formateur(s) en de gemeentesecretaris en ambtelijke organisatie. De raad wordt door de beoogde coalitiefracties tussentijds op de hoogte gehouden van de voortgang van dit proces. Stap 8 Tijdens een raadsvergadering verzorgen de coalitiefracties de presentatie van het coalitieakkoord. Over het coalitieakkoord kan opiniërend worden gesproken. Ook komen de coalitiefracties met een voorstel voor het benoemen van de wethouders waarover de raad moet besluiten.