03 - Bijlage 1 - Visie versterken sociale basis Tytsjerksteradiel

Visie versterken sociale basis Tytsjerksteradiel De Mienskip foarút

1

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...................................................................................................................................................................................2 Samenvatting .................................................................................................................................................................................4 Leeswijzer ......................................................................................................................................................................................6 1

2.

3.

4.

Aanleiding ...................................................................................................................................................................................7 1.1

Huidige ontwikkelingen, geen doelen monitoring ...................................................................................................................7

1.2

Relatie met subsidies sociale basis .......................................................................................................................................7

Inleiding ......................................................................................................................................................................................7 2.1

Wat is de sociale basis? ........................................................................................................................................................7

2.2

Het belang van de sociale basis ............................................................................................................................................8

De sociale basis in onze gemeente .............................................................................................................................................13 3.1

Gemeentelijke cijfers ..........................................................................................................................................................13

3.2

Tevredenheid inwoners sociale basis ..................................................................................................................................13

3.3

Doarpetoer .........................................................................................................................................................................14

Onze visie .................................................................................................................................................................................15 4.1

5.

Onze doelen .......................................................................................................................................................................15

Rollen en verantwoordelijkheden ...............................................................................................................................................19 5.1

Onze rol .............................................................................................................................................................................20

5.2

Rol professionals ................................................................................................................................................................20

5.3

Rol vrijwilligers, inwonersinitiatieven en verenigingsleven .....................................................................................................20 2

6.

Beleidsterreinen aan het woord ..................................................................................................................................................21

7.

Monitoring en evaluatie ..............................................................................................................................................................26

8.

7.1

Monitoringsaanpak .............................................................................................................................................................26

7.2

Dataverzameling ................................................................................................................................................................26

7.3

Evaluatie ............................................................................................................................................................................27

Financiën ..................................................................................................................................................................................27 8.1

Structurele middelen ..........................................................................................................................................................27

8.2

Incidentele middelen ..........................................................................................................................................................27

Verwijzingen en Noten ......................................................................................................................................................................28 Bijlagen ............................................................................................................................................................................................32

3

Samenvatting In deze visie staat hoe gemeente Tytsjerksteradiel de sociale basis wil versterken. Met sociale basis bedoelen we alles wat mensen, gemeenschappen en organisaties in een dorp doen om elkaar te ontmoeten, te helpen en mee te laten doen. De visie sluit aan op de huidige maatschappelijke- en beleidsontwikkelingen rondom de sociale basis en vormt de basis voor ons subsidiebeleid. Met ‘we’ en ‘wij’ wordt in deze visie de gemeente Tytsjerksteradiel bedoeld. Op basis van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) hebben wij de taak om de sociale basis te versterken en te faciliteren. We gaan daarbij uit van de eigen kracht van inwoners en hun sociale netwerk. Pas wanneer dat niet voldoende is, wordt ondersteuning vanuit de Wmo ingezet. Een sterke sociale basis draagt bij aan het welzijn en de gezondheid van inwoners en voorkomt zwaardere zorg en ondersteuning.

Onze visie en doelen We beschrijven hoe we toewerken naar een sterke en veerkrachtige Mienskip, waarin inwoners zich gezien, gesteund en verbonden voelen. Om dit te kunnen bereiken werken we samen met partners aan de hand van drie pijlers, met elk een eigen doel en bijbehorende prioriteiten waarop we de komende jaren inzetten. Deze pijlers zijn gebaseerd op input van inwoners en inzichten uit onderzoek en FrIZA-transformatieplannen. Onze visie, pijlers en prioriteiten zijn samengevat in onderstaand overzicht.

4

VISIE

We streven naar een sterke, veerkrachtige Mienskip waarin inwoners zich gezien, gesteund en verbonden voelen.

Ontmoeten PIJLERS

PRIORITEITEN

Doel: Inwoners voelen sociale verbondenheid en betrokkenheid doordat zij deelnemen aan ontmoetingen in eigen dorp of omgeving.

Ondersteunen

Ontwikkelen

Doel: Inwoners voelen zich gewaardeerd en ondersteund en weten waar ze terecht kunnen voor hulp en ondersteuning.

Doel: Inwoners voelen zich zelfredzaam en lossen dagelijkse uitdagingen met het eigen netwerk of met lichte ondersteuning op.

- Impactvolle ontmoetingsplekken - Positieve ontmoeting - Ontmoeting voor jongeren - Laagdrempelige en verbindende activiteiten - Eenzaamheid tegengaan - Inclusieve ontmoeting

- Onderlinge steun - Versterking vrijwilligers en mantelzorgers - Gezonde wijkaanpak - Laagdrempelige hulp - Vindbaarheid informele hulp en ondersteuning - Ondersteuning partners

- Ruimte voor inwonersinitiatieven - Versterken basis- en gezondheidsvaardigheden - Zelfredzaamheid - Talentontwikkeling

5

Hoe willen wij onze doelen bereiken De visie wordt ondersteund met een nog op te stellen uitvoeringsplan en monitoringskader. Hierin werken we de bovengenoemde doelen SMART uit en koppelen we acties aan de drie pijlers en bijbehorende prioriteiten. We kiezen voor een lerende aanpak waarin data, ervaringen en gesprekken worden gecombineerd.

Financiën De huidige beschikbare structurele middelen en de structurele en incidentele middelen uit het Aanvullend Zorg en Welzijnsakkoord (AZWA), vormen samen het vertrekpunt voor de uitvoering. Naar verwachting zijn er extra structurele middelen nodig om de sociale basis verder te versterken. Investeren in preventie en een sterke sociale basis leidt op termijn tot minder beroep op Wmo-ondersteuning. Hierdoor kunnen de Wmo-uitgaven dalen en dragen we bij aan een duurzaam stelsel waarin ondersteuning voor inwoners toegankelijk en betaalbaar blijft. Zo dragen we bij aan de transformatie van zorg naar een goede gezonde & welzijn.

Leeswijzer Deze visie beschrijft hoe we werken aan het versterken van de sociale basis in Tytsjerksteradiel. In hoofdstuk 1 staat waarom een nieuwe visie nodig is. In hoofdstuk 2 leggen we uit wat we onder de sociale basis verstaan en waarom die belangrijk is. In hoofdstuk 3 schetsen we hoe de sociale basis er in onze gemeente uitziet op basis van cijfers en input van inwoners. Hoofdstuk 4 bevat onze visie en de drie pijlers waarmee we die realiseren. In hoofdstuk 5 worden de rollen van gemeente, professionals en vrijwilligers toegelicht. Hoofdstuk 6 laat zien hoe verschillende beleidsterreinen bijdragen aan de sociale basis. Hoofdstuk 7 beschrijft hoe we monitoren en leren, en in hoofdstuk 8 worden de financiële kaders toegelicht.

6

1 Aanleiding Voor u ligt de nieuwe visie op het versterken van de sociale basis. Hieronder beschrijven wij waarom wij een nieuwe visie hebben opgesteld.

1.1

Huidige ontwikkelingen, geen doelen monitoring

Na vaststelling van onze oude visie “Mienskip als basis” in 2021, zijn er verschillende landelijke en regionale ontwikkelingen geweest rondom de sociale basis. Wij hebben de afgelopen tijd ook nieuwe inzichten opgedaan. Daardoor is een deel van de in de oude visie beschreven ontwikkelingen verouderd. Ook ontbreken in de oude visie duidelijke doelstellingen en een kader voor monitoring. Hierdoor is het lastig om de effectiviteit van activiteiten te monitoren en bij te sturen waar nodig. Het bovenstaande en de snel veranderende samenleving vragen om een geactualiseerde visie.

1.2

Relatie met subsidies sociale basis

Om de sociale basis te ondersteunen verstrekken wij jaarlijks subsidies aan partijen zoals welzijnspartijen, verenigingen, inwonersinitiatieven en dorpshuizen. Deze subsidieregeling loopt af op 1 januari 2027. Ook voor 2027 en verder willen wij partijen stimuleren om laagdrempelige activiteiten en ondersteuning te bieden aan inwoners die dit nodig hebben. De drie pijlers en bijbehorende doelen uit deze visie zijn de basis voor het nieuwe subsidiebeleid.

2. Inleiding Deze visie gaat over het versterken van de sociale basis in onze gemeente. Met de vorige visie hebben we de basis gelegd. Met deze visie versterken we de sociale basis verder mét de Mienskip, de Mienskip foarút. Samen met onze inwoners willen wij bouwen aan een sterke Mienskip, waarin mensen naar elkaar omkijken en bijdragen aan eigen gezondheid en welzijn én dat van anderen.

2.1

Wat is de sociale basis?

Voor het begrip sociale basis bestaat geen eenduidige betekenis. Wij gebruiken de volgende definitie: “De sociale basis is het collectieve vermogen van individuen, gemeenschappen en organisaties die bijdragen aan het welzijn, de veerkracht en de cohesie van een samenleving. Het is de ruggengraat van de samenleving, de onderlinge steun die mensen voelen in 7

elke fase van hun leven en waar alle inwoners de mogelijkheid hebben om zelfstandig en gezond te leven in een zorgzame omgeving. Dit netwerk van formele en informele verbanden is te verdelen in drie verschillende niveaus/sferen: 1. de persoonlijke sociale basis 2. de gemeenschappelijke sociale basis en 3. de institutionele sociale basis.”

Niveau sociale basis

Omschrijving

Voorbeeld

Rol gemeente

Persoonlijke sociale basis

De inwoner zelf en het persoonlijke netwerk

Mantelzorg

Gemeenschappelijke sociale basis

Formele en informele gemeenschappen Gemeenschappen, waarin individuen zich bevinden verenigingen, vrijwilligers, actieve inwonersinitiatieven Plekken en organisaties waar mensen Sociaal werk- en samenkomen en terecht kunnen voor welzijnsprofessionals en ondersteuning samenlevingsopbouw

Het op orde hebben van basisvoorzieningen (zoals wonen en onderwijs) Het stimuleren en faciliteren van deelname aan formele en informele gemeenschappen Instituties en locaties beschikbaar maken voor mensen door bijvoorbeeld subsidieverstrekking

Institutionele sociale basis

In Bijlage I is de sociale basis uitgewerkt in een visueel model.

2.2 Het belang van de sociale basis Belang inwoners Het lukt veel inwoners goed om een beroep te doen op het eigen sociale netwerk, maar het inschakelen van het eigen netwerk is niet voor iedereen mogelijk. Dit komt bijvoorbeeld doordat dit netwerk beperkt is, overbelast is of dreigt te raken, of doordat het netwerk deel uitmaakt van het probleem.1 Inwoners die behoren tot kwetsbare doelgroepen hebben vaak een beperkt sociaal netwerk. Het versterken van de sociale basis is vooral belangrijk voor de volgende (kwetsbare) doelgroepen: • Ouderen (met een kwetsbare gezondheid)

8

• • • • • • • •

Inwoners met psychosociale uitdagingen (eenzaamheid, beperkt netwerk) Inwoners met een fysieke, psychische of verstandelijke beperking (Jonge) mantelzorgers Inwoners met gezondheidsachterstanden en (chronische) gezondheidsproblemen Inwoners met beperkte basisvaardigheden en gezondheidsvaardigheden Kwetsbare kinderen & jongeren (kinderen en jongeren met psychische kwetsbaarheid en beperkte steunnetwerken) Vrijwilligers, in het bijzonder vrijwilligers in de informele hulp Inwoners met dementie

Sociale basis als onderdeel van de Wmo De Wmo is een voorzieningenwet op het snijvlak van zorg, ondersteuning, welzijn, veiligheid en sociale wetgeving. De wet heeft als doel de participatie en zelfredzaamheid van inwoners te bevorderen. Op grond van de Wmo hebben we de taak op de sociale basis te versterken en te faciliteren. Daarnaast kan de gemeente inwoners ondersteunen met passende en waar nodig compenserende voorzieningen. Het uitgangspunt hierbij is: lichte(re) ondersteuning waar mogelijk, zwaardere zorg en ondersteuning waar nodig. Om een (zwaarder) beroep op (maatschappelijke ondersteuning) en langdurige zorg te voorkomen, zetten we in op preventie en vroegsignalering. Vanuit onze nadere regels en beleidsregels maatschappelijke ondersteuning, werken we met het regisseursmodel2. Dit betekent dat we eerst kijken naar wat inwoners zelf kunnen en wat hun sociaal netwerk kan betekenen. Pas als dat onvoldoende is, wordt ondersteuning vanuit de Wmo ingezet. Een sterke sociale basis bevordert het welzijn van inwoners en draagt zo bij aan een lager beroep op maatwerkondersteuning of andere zwaardere zorgvormen.3 Demografische en maatschappelijke ontwikkelingen Het versterken van de sociale basis is belangrijker dan ooit. We hebben te maken met een samenleving die in hoog tempo verandert.

Demografische en maatschappelijke ontwikkelingen leggen steeds meer druk op de schaarse en kostbare eerste4- en tweedelijnszorg5

9

(zie ook Bijlage 2). Denk aan ontwikkelingen zoals dubbele vergrijzing6, groeiende gezondheidsverschillen, een toename in gezondheidsen mentale problematiek, eenzaamheid en druk op mantelzorgers. Daarom is investeren in preventie, verbinding en veerkracht noodzakelijk. Investeren in de sociale basis draagt hieraan bij. Bijvoorbeeld door het stimuleren van onderlinge verbondenheid, het versterken van eigen kracht en door kansen te creëren voor groei en ontwikkeling. Zo kunnen we problemen vroegtijdig opvangen. Dat vergroot niet alleen het welzijn van onze inwoners, maar voorkomt vaak ook dat zij een (zwaarder) beroep doen op de publiek gefinancierde zorg. Transformatie noodzakelijk Bovenstaande maakt duidelijk dat een transformatie van zorg naar gezondheid en welzijn nodig is. Deze transformatie vraagt om samenwerken en de kracht van de Mienskip versterken. Samen met onze inwoners en onze partners maken we deze transformatie mogelijk. Beleidsontwikkelingen Met de komst van de Wmo 2015 hebben wij een grotere rol gekregen in het bevorderen van de zelfredzaamheid en de participatie van inwoners. Het beleid richt zich op meedoen en gaat onder meer over het versterken van de sociale basis 7. Op deze manier heeft het de sociale basis een impliciete grondslag gekregen in de Wmo.

Naast deze wettelijke grondslag bestaan er een aantal landelijke en regionale ontwikkelingen over het versterken van de sociale basis. Hieronder zijn de belangrijkste landelijke en regionale ontwikkelingen op een rij gezet en toegelicht. Daarnaast geven we aan wat de samenhang is met de sociale basis.

Integraal Zorgakkoord (IZA)

Het IZA8 heeft als doel de zorg voor de toekomst goed, toegankelijk en betaalbaar te houden. Om dit te bereiken, zijn afspraken gemaakt tussen het ministerie van VWS en een groot aantal partijen in de zorg en welzijn. Ondertekenaars van het IZA zijn onder meer overkoepelende organisaties van ziekenhuizen, de geestelijke gezondheidszorg en de ouderenzorg. Het versterken van de sociale basis komt terug in de werkagenda en is vooral gericht op mensen met psychische en sociale kwetsbaarheid. Het gaat dan om de volgende onderdelen: ▪ Samenwerking sociaal domein, huisartsenzorg en ggz (onderdeel F) ▪ Gezond leven en preventie (onderdeel G)

10

Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA)

Het GALA9 heeft als doel de beweging van ziekte naar gezondheid te bevorderen en zo toewerken naar een gezonde generatie in 2040 met weerbare gezonde mensen die opgroeien, leven, werken en wonen in een gezonde leefomgeving met een sterke sociale basis. Het versterken van (de verbinding met) de sociale basis is één van de gemeenschappelijke doelen in dit akkoord. Ook het versterken van de samenhang tussen sport, cultuur, bewegen, gezondheid, preventie en de sociale basis vormt een belangrijke gemeentelijke opgave binnen dit akkoord. Aanvullende zorg- en De afspraken in het AZWA 10 zijn een aanvulling op de afspraken uit het IZA en het GALA. Dit welzijnsakkoord (AZWA) akkoord moet ervoor zorgen dat de zorg in Nederland toegankelijk en betaalbaar blijft. Het versterken van de sociale basis valt onder blok drie van het akkoord: Beweging naar de voorkant. Stabiliteit en houdbaarheid van de sociale basis is noodzakelijk om de transformatie van zorg naar gezondheid en welzijn te realiseren. Maatregelen zoals een realiseren van een aanpak tegen eenzaamheid, het ontwikkelen van een ketenaanpak dementie en inzetten op extra mantelzorgondersteuning zijn onderdeel van dit blok. Hoofdlijnenakkoord In het HLO staan afspraken tussen overheid, zorg- en welzijnsorganisaties, ouderenorganisaties, Ouderenzorg (HLO) beroepsverenigingen en zorgverzekeraars.

Dit akkoord is een vervolg op het WOZO11 en moet ervoor zorgen dat de ouderenzorg toekomstbestendig blijft.12 Het versterken van de sociale basis vormt een rode draad die bijdraagt aan de kwaliteit van bestaan van ouderen. Daarnaast draagt de sociale basis bij aan het langer zelfstandig thuis kunnen blijven wonen voor ouderen. Als laatste is versterken mantelzorgondersteuning één van de belangrijkste afspraken uit het akkoord. Friese regioplan IZA (FrIZA Vanuit het FrIZA werken alle Friese gemeenten samen aan vier grote opgaven om de gezondheid en het welzijn van inwoners te verbeteren. Daarbij helpen vijf fundamenten, die de opgaven ondersteunen maar ook hun eigen doelen en plannen hebben. Het versterken van de sociale basis is één van deze vijf fundamenten. Dit fundament is uitgewerkt in het Friese transformatieplan versterken sociale basis. Het transformatieplan is uitgewerkt in de pijlers Gezonde wijkaanpak, impactvolle ontmoetingsplekken, dorps-/wijk-ondersteuner en Welzijn op Recept. Visie Wonen, welzijn en zorg Vanuit de Visie op Wonen, Welzijn en Zorg werken we in ANNO-verband samen aan drie opgaven:

11

Regio Deal NoordoostFryslân Hervormingsagenda Jeugd

Fryske Regiovisie Jeugdhulp

1. Vitale en leefbare dorpen en wijken 2. Een passende woning en woonomgeving 3. Houdbaar aanbod zorg en ondersteuning. Inzetten op een sterke sociale basis vormt de eerste actie onder opgave 1. De opgaven rondom brede welvaart voor de regio zijn in de Regio Deal vertaald naar 3 pijlers: Noflik wenje, Ferbining en Ûndernimmend. Het behouden en versterken van de sociale basis is een belangrijk onderdeel van de eerste pijler: Noflik wenje. Daarbij staat centraal dat inwoners zich onderdeel voelen van een hechte Mienskip waarin mensen naar elkaar omkijken. De Hervormingsagenda Jeugd is een meerjarig programma van het Rijk, gemeenten en jeugdhulpaanbieders om het jeugdstelsel toekomstbestendig te maken. Het versterken van de sociale basis speelt hierin een centrale rol: door tijdige ondersteuning in de leefomgeving (zoals in het gezin, op school, in de wijk en via informele netwerken) moet de druk op zwaardere jeugdhulp afnemen. De agenda benadrukt onder andere het normaliseren van opvoedvragen, het versterken van preventie, het verbeteren van samenwerking tussen domeinen en het vergroten van de handelingsruimte van professionals. Daarmee sluit de Hervormingsagenda Jeugd nauw aan bij de bredere beweging naar meer gezondheid, welzijn en veerkracht in de samenleving.

Vanuit de Fryske Regiovisie Jeugdhulp is provinciaal besloten dat gemeenten de komende jaren gaan werken aan de transformatieopdracht voor het sociaal domein. Deze opdracht richt zich op drie kernopgaven: (1) Versterken van de sociale basis, (2) Domeinoverstijgend samenwerken in lokale teams en (3) Vormgeven van stevige teams die ambulante hulp bieden. We ontwikkelen een plan van aanpak om deze transformatie mogelijk te maken en sluiten hierbij aan met de ontwikkeling van jeugdbeleid rondom Kansrijk Opgroeien.

12

3. De sociale basis in onze gemeente De demografische trends en recente cijfers over het welzijn van onze inwoners geven richting aan het versterken van de sociale basis. De gegevens hieronder geven een beeld van de sociale basis in onze gemeente. De input van inwoners bepaalt welke accenten we leggen in de drie pijlers.

3.1 Gemeentelijke cijfers Uit onderzoek van Planbureau Fryslân blijkt dat er vanuit vroeger een sterke gemeenschapszin is in onze gemeente. Inwoners doen vaker vrijwilligerswerk dan gemiddeld in Fryslân en Nederland en werken samen in verschillende verbanden. Tegelijkertijd neemt het aantal eenpersoonshuishoudens, eenoudergezinnen en ouderen toe en neemt het aantal werkenden af. Er wordt veel gevraagd van onze Mienskip.13 Zo staat onze Mienskip ervoor, volgens de laatste cijfers van Planbureau Fryslân: • 25% van onze inwoners is 65-plus, met de prognose dat dit aantal tot 2040 toeneemt; • 13% van onze inwoners is mantelzorger, maar het aantal potentiële mantelzorgers neemt af; • 83% van onze inwoners is tevreden met het sociale leven wat ze hebben; • 60% van de inwoners verricht vrijwilligerswerk; • 18% van de inwoners maakt zich zorgen over de toekomst van hun vereniging, omdat het steeds lastiger wordt om vrijwilligers te vinden; • 45% van de inwoners voelde zich in 2024 matig tot ernstig eenzaam14. In Bijlage III is een breder beeld met data over onze gemeente te vinden.

3.2 Tevredenheid inwoners sociale basis Om informatie te verzamelen over hoe het gaat met de sociale basis, hebben we een online vragenlijst uitgezet. 41 respondenten (inwoners) hebben deze vragenlijst ingevuld. Dit aantal is te klein om per dorp duidelijke prioriteiten te bepalen. Daarom gebruiken we de uitkomsten als input voor de prioriteiten op gemeenteniveau.

13

Uit de gemeentelijke vragenlijst over de sociale basis blijkt dat inwoners: • Wonen en leven in het dorp wordt beoordeeld met gemiddeld een 4,2 (van de 5). Inwoners voelen zich thuis in hun dorp, maar er mag nog meer aandacht zijn voor ontmoetingsplekken en lokale cultuur, tradities en verenigingsleven. • Betrokkenheid en samenleven in het dorp wordt gemiddeld beoordeeld met een 3,7 (van de 5). • Verder wordt de Gemeente en ondersteuning beoordeeld met gemiddeld een 3,1 (van de 5). Vooral de betrokkenheid van de gemeente bij wat er leeft in de dorpen moet beter. • Gezondheid en welzijn wordt beoordeeld met een 3,6 (van de 5), waarbij aandacht voor mentale gezondheid en ondersteuning van kinderen en jongeren bij gezond en veilig opgroeien belangrijk worden gevonden. • Als laatste wordt Meedoen en hulp beoordeeld met een 3,6 (van de 5). Inwoners vinden het belangrijk om elkaar te helpen wanneer dat nodig is. Maar niet iedereen weet voldoende waar ze terecht kunnen en de ondersteuning van vrijwilligers en mantelzorgers verdient extra aandacht. De volledige uitkomsten van de gemeentelijke vragenlijst zijn te vinden in Bijlage IV.

3.3 Doarpetoer De dorpentour laat zien dat de sociale basis in onze dorpen sterk wordt gedragen door een brede Mienskip, actieve vrijwilligers en een divers aanbod aan ontmoetingsplekken, activiteiten en lokale voorzieningen. Inwoners waarderen het samen omkijken naar elkaar, lokale voorzieningen en natuur als belangrijke voorwaarden voor de kwaliteit van leven. Tegelijkertijd staat deze basis onder druk door afnemende dorpsgevoel, het moeilijk vinden en behouden van vrijwilligers, beperkte woonmogelijkheden voor zowel jongeren als ouderen en de wens voor betere communicatie, maatwerk en zichtbaarheid vanuit de gemeente. Inwoners vragen om meer passende voorzieningen en ontmoetingsplekken, ontmoetingsplekken voor jeugd, aandacht voor mobiliteit, aandacht voor de sociale functie van ondernemers en ondersteuning van lokale initiatieven om de leefbaarheid te versterken. De belangrijkste aandachtspunten zijn: 1. Vrijwilligers en gemeenschapskracht15; 2. Wonen en doorstroom ter bevordering van de leefbaarheid16;

14

3. Ontmoeting en voorzieningen; 4. Communicatie en samenwerking met de gemeente; 5. Leefomgeving17 en mobiliteit.

4. Onze visie We willen een sterke, veerkrachtige Mienskip waarin inwoners zich gezien, gesteund en verbonden voelen. Ons uitgangspunt is dat inwoners uitdagingen eerst oplossen in (het versterken van) de eigen kracht en/of het sociaal netwerk. Om dit te realiseren, sluiten we aan bij het gedachtegoed van Positieve Gezondheid. Dit is een brede kijk op gezondheid waarbij niet ziekte, maar het vermogen van mensen om met fysieke, emotionele en sociale uitdagingen om te gaan centraal staat. Positieve Gezondheid benadrukt veerkracht, eigen regie, betekenisvolle relaties, zingeving en een ondersteunende leefomgeving (zie Bijlage V). Dit sluit naadloos aan bij de Mienskip en is een belangrijk fundament voor de manier waarop we de sociale basis willen versterken.

4.1 Onze doelen Onze doelen zijn: • Inwoners voelen sociale verbondenheid en betrokkenheid doordat zij deelnemen aan ontmoetingen in eigen dorp of omgeving. • Inwoners voelen zich gewaardeerd en ondersteund en weten waar ze terecht kunnen voor hulp en ondersteuning. • Inwoners voelen zich zelfredzaam en lossen dagelijkse uitdagingen met het eigen netwerk of met lichte ondersteuning op. Op dit moment kunnen wij deze doelen nog niet SMART formuleren. Hiervoor is eerst een nulmeting nodig waarvoor we nog een vragenlijst moeten ontwikkelen. Wij werken dit uit in het nog op te stellen uitvoeringsplan (zie hoofdstuk 7). De pijlers voor het versterken van de sociale basis zijn samengesteld uit onderwerpen en pijlers van de Friese (FrIZA) transformatieplannen “Versterken sociale basis” en “Mentale gezondheid en Veerkracht”, recent onderzoek van het Verwey-Jonker Instituut “De sociale basis versterken, investeren in de toekomst” en input van inwoners vanuit de Doarpetoer en de online vragenlijst. Wij gebruiken drie pijlers voor het versterken van de sociale basis 18: 1. Ontmoeten

15

2. Ondersteunen 3. Ontwikkelen Deze pijlers zijn de kern van onze aanpak. Ze geven richting aan hoe we de Mienskip ondersteunen, versterken en laten groeien. Zo werken we stap voor stap aan het vergroten van zowel de zelfredzaamheid als de samenredzaamheid19. Zo bouwen we aan een Mienskip waarin iedereen kan meedoen, erbij hoort en tot zijn recht komt. Daarnaast zorgen de pijlers ervoor dat inwoners, vrijwilligers, professionals en partners weten waar we voor staan.

1. Pijler Ontmoeten

2. Pijler Ondersteunen

3. Pijler Ontwikkelen

Deze pijler richt zich op het versterken van sociale verbinding in de Mienskip. Wanneer mensen elkaar ontmoeten, ontstaan relaties, wederzijds begrip en een gevoel van erbij horen. Een sterke sociale basis begint daarom bij plekken en momenten waar inwoners elkaar op een laagdrempelige manier kunnen ontmoeten.

Deze pijler draait om een Mienskip waarin inwoners op elkaar kunnen rekenen. Ondersteuning is op tijd beschikbaar, vindbaar en toegankelijk. We versterken zowel informele steun (mensen die elkaar helpen) als formele steun (professionals en organisaties). Vrijwilligers en mantelzorgers hierbij belangrijk. Zij verdienen ondersteuning én waardering.

Deze pijler gaat over het creëren van kansen om te groeien, leren en talent te ontwikkelen. We stimuleren initiatieven van inwoners, versterken vaardigheden en faciliteren zelfredzaamheid en zelfontplooiing. Zo krijgen inwoners de ruimte om zichzelf te ontwikkelen en actief mee te doen in de samenleving. Hiermee versterken we zowel het individu als de Mienskip.

Doel

Doel

Doel

Inwoners voelen sociale verbondenheid en betrokkenheid doordat zij deelnemen aan ontmoetingen in eigen dorp of omgeving.

Inwoners voelen zich gewaardeerd en ondersteund en weten waar ze terecht kunnen voor hulp en ondersteuning.

Inwoners voelen zich zelfredzaam en lossen dagelijkse uitdagingen met het eigen netwerk of met lichte ondersteuning op.

Prioriteiten

Prioriteiten

Prioriteiten

Mensen bij elkaar brengen

Mensen helpen, versterken en waarderen

Mensen stimuleren en laten bloeien

16

Impactvolle Ontmoetingsplekken creëren Het gaat hier om een integrale aanpak waarin fysieke ontmoetingsplekken en sociale structuren in wijken, dorpen, culturele-, sport- en onderwijsinstellingen worden versterkt en verbonden. Deze plekken dienen als laagdrempelige voorziening voor participatie, preventie en ondersteuning. We onderscheiden vijf onderdelen om ontmoetingsplekken doeltreffend te maken: 1. Duidelijkheid voor inwoners waar ze terecht kunnen voor wat. 2. Voldoende training en coaching van vrijwilligers. 3. Optimale benutting van/voor de vijf ketenaanpakken (Vanuit GALA-IZA).20 4. Domeinoverstijgende samenwerking21. 5. Duurzame borging en financiering van activiteiten. Positieve ontmoetingen stimuleren Positieve ontmoetingen zijn alledaagse, laagdrempelige en ondersteunende vormen van contact in de openbare ruimte die bijdragen aan gezondheid en welzijn. We dragen bij aan een ontmoetingsvriendelijke leefomgeving

Gezonde wijkaanpak De Gezonde wijkaanpak is een integrale en wijkgerichte aanpak waarin inwoners, professionals en organisaties samenwerken aan het verbeteren van gezondheid en welzijn in buurten, wijken en dorpen. We volgen de door het RIVM erkende aanpak waarbij de kracht ligt in de procesmatige lerende aanpak en in de samenhang tussen vier onderdelen: ▪ Gezonde leefomgeving. ▪ Toegankelijke zorg en preventie. ▪ Maatschappelijke participatie: het betrekken van inwoners bij hun leefomgeving. ▪ Gezondheidseducatie: gericht op leefstijl, zelfregie en veerkracht.

Ruimte voor inwonersinitiatieven Inwoners krijgen ondersteuning en faciliteiten om eigen ideeën en lokale energie om te zetten in actie.

Onderlinge steun stimuleren We bouwen aan een Mienskip waarin inwoners elkaar helpen, steunen en omkijken naar elkaar.

Basis- en gezondheidsvaardigheden versterken We ondersteunen inwoners bij het ontwikkelen en onderhouden van benodigde vaardigheden die meedoen en zelfredzaamheid bevorderen. We zetten in op het ontwikkelen van

17

waar ruimte is voor betekenisvolle interacties.22 Ontmoeting voor jongeren stimuleren We hebben speciale aandacht voor het stimuleren en faciliteren van ontmoeting tussen jongeren (met name in de leeftijdscategorie 12 t/m 18 jaar). We faciliteren het aanbieden van laagdrempelige ontmoetingsruimtes voor jongeren. Laagdrempelige en verbindende activiteiten aanbieden We ondersteunen en faciliteren laagdrempelige activiteiten die bijdragen aan sociale verbondenheid waar nodig.

Vrijwilligers en mantelzorgers versterken Vrijwilligers en mantelzorgers vormen de ruggengraat van de Mienskip. We bieden ondersteuning, waardering en ontlasting waar nodig.

Eenzaamheid tegengaan We zetten in op het herkennen, bespreekbaar maken en verminderen van eenzaamheid. We ondersteunen en faciliteren activiteiten die betekenisvol contact (regelmatig en duurzaam, contact, waarin een vertrouwensband

Vindbaarheid van informele hulp en ondersteuning vergroten We maken het voor inwoners eenvoudiger om ondersteuning te vinden wanneer ze niet kunnen terugvallen op hun eigen netwerk. We zorgen voor een goede informatievoorziening via lokale kanalen

Laagdrempelige hulp en ondersteuning bieden We zorgen ervoor dat ondersteuning vroegtijdig, herkenbaar en dichtbij is door het structureel inzetten van ondersteuningsmogelijkheden zoals Welzijn op Recept, de inzet van een Dorpsondersteuner en ondersteuning bij kansrijk opgroeien en opvoeden.

basisvaardigheden (lezen, schrijven, financiën, digitale vaardigheden) en gezondheidsvaardigheden. Zelfredzaamheid stimuleren We creëren ruimte voor persoonlijke groei en eigen regie door het aanbieden van ondersteuning om de zelfredzaamheid van inwoners te stimuleren.

Talentontwikkeling bevorderen We dragen bij aan een Mienskip waarin talent zichtbaar mag worden en tot ontwikkeling komt door het creëren van kansen en plekken om talenten te ontdekken, initiatieven te ondersteunen die talent verbinden aan de sociale infrastructuur en een bijdrage te leveren aan leeromgevingen die het potentieel van inwoners versterken.

18

ontstaat) stimuleren. We werken hierin samen met professionals, vrijwilligers en ondernemers. We sluiten aan bij de landelijke en regionale ontwikkelingen over de uitwerking van een aanpak eenzaamheid. Inclusieve ontmoeting Iedereen moet kunnen meedoen, activiteiten zijn toegankelijk en inclusief voor iedereen. We werken samen aan het versterken van inclusie binnen de sociale basis en dragen actief uit dat iedereen welkom is (bewustwording). We zetten in op inclusieve ontmoetingsplekken: plekken die voor iedereen toegankelijk zijn en waar iedereen zich welkom voelt.

en zetten in op een gebruiksvriendelijke sociale kaart.

Partners23 ondersteunen We versterken organisaties, verenigingen en gemeenschapsplekken die de sociale basis dragen door financiële ondersteuning en het faciliteren van netwerkversterking.

5. Rollen en verantwoordelijkheden Bouwen aan een sterke sociale basis doen we niet alleen, maar doen we samen. Waar het kan ondernemen inwoners zelf initiatieven om hun eigen welzijn en dat van anderen te verbeteren. Waar dat nodig is, ondersteunen (professionele) organisaties en de gemeente inwoners in hun dagelijks leven. De gemeente werkt samen met partners vanuit de uitgangspunten: partnerschap, verbinding, maatwerk en toegankelijkheid & nabijheid. Om een duidelijk onderscheid te maken in ieders rol, leggen we de verschillende rollen van de gemeente, professionals en vrijwilligers uit.

19

5.1

Onze rol

De sociale basis is van de Mienskip zelf, maar de gemeente en formele organisaties kunnen haar faciliteren en stimuleren waar nodig.24 Wij ondersteunen en faciliteren onze inwoners, zonder dat we taken overnemen die inwoners of lokale initiatieven zelf kunnen doen. Vanuit de verschillende pijlers nemen wij de volgende rollen aan: • Sturen: we stellen kaders op voor de uitvoering en sturen op initiatieven die om ondersteuning vragen; • Stimuleren: we stimuleren activiteiten ter versterking van de sociale basis en stimuleren inwoners en professionals om bij te dragen aan een sterke sociale basis; • Faciliteren: we zetten in op lokale energie van inwoners die willen bijdragen aan een sterke sociale basis en faciliteren verbinding tussen professionals in de sociale basis en inwoners en professionals onderling.

5.2

Rol professionals

Professionals bieden in onze gemeente ondersteuning op diverse leefgebieden, zoals wonen, (jeugd)zorg, veiligheid, werk, inkomen, sport en cultuur. Herkenbaarheid van professionals is belangrijk zodat inwoners weten waar ze terechtkunnen en professionals moeten elkaar goed kennen en samenwerken. Daarbij maken we een onderscheid tussen professionals in de sociale basis 25 en professionals in verbinding met de sociale basis 26. Professionals signaleren, ondersteunen, en voeren activiteiten uit. Ze werken samen met vrijwilligers, verenigingen en inwonersinitiatieven en bieden kansen voor groei en zelfredzaamheid. Daarmee zijn zij een onmisbare schakel tussen formele ondersteuning en de kracht van de Mienskip.

5.3

Rol vrijwilligers, inwonersinitiatieven en verenigingsleven

Vrijwilligers, inwonersinitiatieven en het verenigingsleven zijn onderdeel van de gemeenschappelijke sociale basis en vormen daarmee het hart van de Mienskip. Vrijwilligers zetten zich in voor anderen, zowel incidenteel als structureel. Zij doen dit vanuit betrokkenheid en eigen motivatie, en niet vanuit verplichting. Daarmee zijn zij onmisbaar voor het meedoen in de samenleving en het functioneren van collectieve voorzieningen. Inwonersinitiatieven versterken zowel de eigen kracht van bewoners alsook de cohesie en sociale veerkracht

20

van wijken.27 Deze groepen zijn divers en vervullen verschillende rollen zoals initiatiefnemer, helpende hand, begeleider of uitvoerder. Omdat zij een belangrijk onderdeel zijn van de sociale basis is het van belang vrijwilligers te ondersteunen en te faciliteren in wat zij doen voor onze inwoners.

6. Beleidsterreinen aan het woord De sociale basis is geen op zichzelf staand onderwerp, maar hangt samen met diverse thema’s en beleidsterreinen. Het versterken van de sociale basis vraagt om een integrale benadering, waarin de verschillende beleidsterreinen elkaar versterken en ondersteunen. In de volgende paragrafen wordt per beleidsterrein beschreven hoe deze zich verhoudt tot de sociale basis. Beleidsterrein Gezondheid

Samenhang sociale basis Gezondheid is een belangrijke voorwaarde voor meedoen. Inwoners die zich gezond voelen, zowel lichamelijk als geestelijk, kunnen beter meedoen in de Mienskip en zijn minder kwetsbaar voor sociale isolatie. Vanuit ons gezondheidsbeleid Tegearre sûn fiele zetten we in op het bevorderen van gezond gedrag, het verkleinen van gezondheidsverschillen en het versterken van mentale veerkracht. Dit sluit aan bij het gedachtegoed van Positieve Gezondheid. Een sterke sociale basis draagt bij aan deze doelen door inwoners te verbinden, te ondersteunen en te activeren. Vanuit de Landelijke Nota Gezondheidsbeleid 2025-202828 wordt daarnaast ingezet op een brede aanpak waarin de sociale basis wordt gezien als het fundament voor gezondheid en welzijn. Het bloeizone-gedachtengoed (Tytsjerksteradiel Bloeit!) stimuleert dorpen om zelf Bloeiweken en Bloeiactiviteiten te organiseren. Deze activiteiten worden ingezet als kickstart om langdurig lokale activiteiten te organiseren gericht op gezond samenleven en ontmoeten. Door lokale inwonersinitiatieven te ondersteunen wordt de lokale kracht versterk en wordt er op deze manier gewerkt aan de versterking van de sociale basis.

21

Wmo

Sport & bewegen

De Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) 2015 is er voor alle inwoners die zich niet volledig zelfstandig kunnen redden, ondanks hulp van mantelzorgondersteuner(s), familie, buren, vrienden of sociale basis. Het gaat met name om (kwetsbare) ouderen, mensen met een (psychische of fysieke) beperking of met chronische, psychische of psychosociale problemen. Het uitgangspunt van de wet is dat er eerst wordt gekeken naar wat iemand zelf kan, daarna wat het netwerk kan betekenen en pas als dat onvoldoende is, er professionele ondersteuning wordt ingezet. Door middel van het bieden van geïndiceerde ondersteuning op maat aan inwoners, kunnen zij zo lang mogelijk zelfstandig wonen en meedoen in en aan de Mienskip. Dit draagt bij aan een inclusieve Mienskip en versterkt de sociale samenhang. Ook geeft het deze inwoners de regie in handen om hun zelfredzaamheid - waar mogelijk - te behouden. Sport en bewegen zijn een belangrijk onderdeel van de sociale basis. Sportverenigingen, beweeggroepen en sportaccommodaties zijn belangrijke laagdrempelige ontmoetingsplekken. Deze plekken versterken de leefbaarheid en sociale cohesie en helpen bij het voorkomen van eenzaamheid. Voor jongeren bieden sportactiviteiten bovendien een veilige en positieve omgeving om elkaar te zien en gezond gedrag aan te leren. Sport en bewegen dragen ook bij aan preventie en ondersteuning.

Via buurtsportcoaches, JOGG, Welzijn op Recept, valpreventie en wijkgerichte beweeginitiatieven krijgen inwoners vroegtijdige en toegankelijke ondersteuning dicht bij huis. Dit sluit aan bij landelijke en regionale afspraken waarin sport en bewegen worden gezien als belangrijke bouwstenen van een sterke sociale basis. Daarnaast bieden sport en bewegen ruimte voor persoonlijke ontwikkeling. Inwoners ontwikkelen sociale vaardigheden, zelfvertrouwen en veerkracht, en vrijwilligerswerk binnen sportverenigingen versterkt betrokkenheid en participatie. Daarmee leveren sport en bewegen een waardevolle bijdrage aan een sterke en veerkrachtige Mienskip

Cultuur

Cultuur vormt een belangrijk onderdeel van de sociale basis, omdat het mensen met elkaar verbindt, talentontwikkeling stimuleert en bijdraagt aan de leefbaarheid van dorpen en wijken. Culturele activiteiten bieden inwoners laagdrempelige mogelijkheden om mee te doen, elkaar te ontmoeten en 22

zich te ontwikkelen. Denk aan activiteiten zoals muziek- en toneelverenigingen bibliotheken, musea en lokale evenementen. Daarmee versterkt cultuur zowel de sociale samenhang als de persoonlijke veerkracht van inwoners. Binnen de sociale basis vervult cultuur meerdere functies:

Armoede (Werk en Inkomen)

1. Ontmoeting en verbinding 2. Inclusie en gelijke kansen 3. Talentontwikkeling en zelfredzaamheid 4. Identiteit en gemeenschapsgevoel 5. Preventie en welzijn Samenwerking met partijen uit de sociale basis is ook voor Werk en Inkomen van groot belang. Een aantal voorbeelden: ▪ Wij zetten KEaRN Amargi in voor het vroegsignaleren van betalingsachterstanden voor wat betreft huur, gas, water, elektrisch en de zorgverzekering. De vrijwilligers van Amargi helpen inwoners ook om meer inzicht te krijgen in de eigen financiën om geldzorgen tegen te gaan. ▪ Voor inwoners met een uitkering die (nog) niet kunnen werken, maar wel maatschappelijk kunnen participeren, werken wij samen met de Vrijwilligerscentrale van KEaRN. ▪ Bij dbieb in Burgum en dbieb in Gytsjerk kunnen inwoners gebruik maken van het Formulierenloket van KEaRN. Dit loket is onderdeel van het Informatiepunt Digitale Overheid (IDO). Vrijwilligers van KEaRN helpen bijvoorbeeld bij het aanvragen van armoederegelingen en toeslagen van de belastingdienst. ▪ Humanitas Thuisadministratie ondersteunt ook inwoners om geldzaken en administratie op orde te brengen en te houden. ▪ De Taalkamer van dbieb zetten wij in voor laaggeletterde inwoners met een uitkering. ▪ Ook maken we gebruik van De "Voel je goed!" training die dbieb Burgum organiseert in samenwerking met KEaRN.

Deze training is gericht op volwassenen die aan een gezonder gewicht willen werken en tegelijkertijd hun taalvaardigheid willen verbeteren. 23

Bovengenoemde activiteiten hebben een belangrijke functie om armoede en geldzorgen tegen te gaan en dragen bij aan de Global Goals “Geen Armoede”, “Geen Honger” en “Ongelijkheid verminderen”.

Inclusie

Jeugd & Onderwijs

Global Goals

Veiligheid

Inclusie en de sociale basis horen bij elkaar: een sterke sociale basis zorgt ervoor dat iedereen kan meedoen in het dagelijks leven. enk aan toegankelijke voorzieningen, ontmoetingsplekken, vrijwilligers en buurtinitiatieven waar mensen elkaar kennen en ondersteunen. Het VN-verdrag Handicap benadrukt dat mensen met een beperking volledig en gelijkwaardig moeten kunnen deelnemen aan alle onderdelen van het leven. Gemeenten moeten actief drempels wegnemen. We streven naar een inclusieve sociale basis waarin alle inwoners29 gelijke kansen hebben om mee te doen. Domein Jeugd & Onderwijs versterken de pedagogische basis door middel van preventief beleid: het deel van de sociale basis dat zich richt op de leefwereld van kinderen en jongeren. De inzet is om ondersteuning zo laagdrempelig en dichtbij mogelijk te organiseren, zodat signalen van problemen vroeg worden opgepakt en in de directe omgeving kunnen worden opgelost. Hierdoor ontstaat een stabiele, ondersteunende omgeving die bijdraagt aan gezond en veilig opgroeien en het voorkomen van zorg. De Global Goals zijn 17 wereldwijd erkende doelen voor een duurzame en inclusieve samenleving. Bij Global Goal 3 gaat over een goede gezondheid voor mensen van alle leeftijden.

Enkele belangrijke taken voor de gemeente zijn voorzieningen voor sport, recreatie en ontmoeting faciliteren, mantelzorgers ondersteunen en zelfredzaamheid van ouderen en mensen met een beperking ondersteunen.30 Zie voor een totaal overzicht van de Global Goals Bijlage VI. In de afgelopen jaren is de samenwerking tussen het sociale domein en het veiligheidsdomein steeds belangrijker geworden. Binnen onze gemeente zijn er steeds meer inwoners met een speciale

24

Gezonde leefomgeving

zorgbehoefte. Dit komt onder meer door de ambulantisering die ingezet is door onder meer de GGZ, het langer thuis wonen voor ouderen (dementie) maar ook door het advies van de Commissie Dannenberg (2015) ‘Van beschermd wonen naar beschermd thuis’. Kwetsbare inwoners die (tijdelijk) de regie over hun leven kwijt zijn, kunnen zorgen voor maatschappelijke onrust en onveiligheid, bijvoorbeeld door het vertonen van onbegrepen/moeilijk verstaanbaar (verward) gedrag, overlast gevend of zorg mijdend gedrag. De samenwerking tussen zorg & veiligheid draagt zorg voor de coördinatie en inzet van de juiste (keten) partners, monitort de voortgang van zorg aan de kwetsbare inwoner en heeft het mandaat om (weloverwogen) te handelen in het belang van de veiligheid en goede zorg voor de (kwetsbare) inwoner. Een gezonde en beweegvriendelijke leefomgeving is een belangrijke randvoorwaarde voor een sterke sociale basis. Het gezondheidsbeleid stelt dat gezondheid standaard moet worden meegewogen in ruimtelijke keuzes. Denk aan veilige fietsroutes, groene speelplekken, beweegroutes, rookvrije sportparken, behoud van groen en natuur en multifunctionele accommodaties. Deze omgeving maakt het makkelijker om elkaar te ontmoeten, gezond gedrag vol te houden en deel te nemen aan het sociale leven. Daarmee ondersteunt de gezonde leefomgeving alle drie de pijlers van de sociale basis.

25

7. Monitoring en evaluatie De sociale basis is een ingewikkeld systeem31 waarbij er steeds interactie is tussen inwoners, vrijwilligers, initiatieven, professionals en voorzieningen. Monitoring is daarom een uitdaging. We maken daarom een kader voor monitoren & leren en verwerken dit in het nog op te stellen uitvoeringsplan. Dit uitvoeringsplan maken we samen met andere beleidsterreinen en onze samenwerkingspartners in de sociale basis. In dit plan werken we verder uit hoe en wat we gaan monitoren. De stap die hier aan voorafgaat is het SMART formuleren van onze doelen voor elke pijler. Hiervoor is eerst een nulmeting nodig waarvoor wij nog een vragenlijst moeten ontwikkelen (zie hoofdstuk 4).

7.1

Monitoringsaanpak

Wij willen een monitoringsaanpak die zich richt op leren, niet alleen op cijfers. Daarom combineren wij data met betekenisvolle gesprekken, reflecties en inzichten uit de praktijk. Wij werken op basis van een lerende aanpak. Dit betekent dat we niet alleen vooraf plannen en achteraf evalueren, maar dat we leren, bijsturen en verbeteren op basis van ervaringen, data en de input van inwoners en professionals. Wij maken daarbij gebruik van het kwaliteitskompas. Zie voor meer informatie Bijlage VII.

7.2

Dataverzameling

Wij maken gebruik van een combinatie van kwalitatieve en kwantitatieve gegevens. Voor het meten van kwantitatieve gegevens gebruiken we bestaande data zoals de gezondheidsmonitor van GGD Fryslân en de monitor Welzijn van Planbureau Fryslân. Voor het verzamelen van lokale kwalitatieve data maken we gebruik van een vragenlijst voor een tussenmeting die wij één keer per twee jaar uitvoeren. Daarnaast wordt de Doarpetoer eens in de vier jaar ingevoerd om verdiepende gesprekken te kunnen voeren met inwoners. We onderzoeken of het mogelijk is om een dashboard32 te maken waarin wij data over het welzijn van onze inwoners en de sociale basis kunnen verzamelen.

26

7.3

Evaluatie

Aan de hand van een gemeentelijke vragenlijst meten we eens per twee jaar wat de resultaten zijn van ons uitvoeringsplan. We meten of aan de hand van de nog op te stellen indicatoren per pijler of we de doelstellingen bereiken. We stellen de gemeenteraad middels een rapportage op de hoogte van de behaalde resultaten.

8. Financiën Het huidige beschikbare structurele budget en de structurele en incidentele middelen uit het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA) zijn het vertrekpunt om onze sociale basis te versterken. Momenteel wordt de inzet van Welzijn op Recept en de dorpsondersteuner gefinancierd vanuit incidentele SPUK-middelen. Om deze inzet op huidig niveau te continueren en om de sociale basis verder te versterken, zijn er naar verwachting meer structurele middelen nodig. Een extra investering in preventie en een sterke sociale basis kan zorgen voor een lager beroep op ondersteuning en hulpverlening vanuit de Wmo. Hiermee verwachten we op de lange termijn een kostenbesparing op de Wmo-uitgaven en dragen we bij aan een houdbaar stelsel waarin ondersteuning toegankelijk en betaalbaar blijft. In hoeverre de middelen vanuit het AZWA dekkend zijn om de sociale basis verder te versterken is nog niet duidelijk. We verwachten dat het Rijk hierover meer duidelijkheid geeft in de circulaires van 2027 en 2028.

8.1

Structurele middelen

Voor 2026 en verder is er structureel € 1.314.784 begroot in onze meerjarenbegroting voor het verstrekken van subsidies om de sociale basis te versterken. Daarnaast ontvangen we structurele middelen vanuit het AZWA. Het is nog niet bekend hoeveel structurele middelen wij krijgen.

8.2

Incidentele middelen

Het Rijk stelt extra incidentele middelen beschikbaar voor 2027 en 2028 vanuit het AZWA. Het is nog niet bekend hoeveel incidentele middelen wij krijgen.

27

Verwijzingen en Noten Movisie. (2024, 11 september). Verandertheorie: de sociale basis versterken, investeren in de toekomst. https://www.movisie.nl/publicatie/sociale-basis-versterken-investeren-toekomst 1

In dit model stelt de burger samen met een ondersteuner een persoonlijk ondersteuningsplan op. Vertrekpunt voor het opstellen van dit plan is de persoonlijke situatie en leefomgeving van de burger. Welke problemen ervaart de burger en welke kansen zijn er om deze op te lossen? Hierbij staat de vraag wat nodig is om de problemen op het gebied van zelfredzaamheid of maatschappelijke participatie te compenseren centraal. 2

Rijksoverheid. (2025, 1 oktober). Eindrapportage – Tijd voor stevige keuzes. Eindrapportage - Tijd voor stevige keuzes | Rapport | Rijksoverheid.nl 3

Eerstelijnszorg behelst huisartsenpraktijken, wijkverpleging, apothekers, fysiotherapeuten, diëtisten, oefentherapeuten, ergotherapeuten, huidtherapie, logopedie, optometristen, specialisten ouderengeneeskunde, psychologen, logopedisten, verloskundigen, tandartsenpraktijken, jeugdgezondheidszorg en artsen verstandelijk gehandicapten. Versterken Eerstelijnszorg > 4

Tweedelijnszorg behelst alle specialistische zorg waarvoor een verwijzing nodig is vanuit de eerstelijnszorg, zoals een zorgverlener in het ziekenhuis en specialisten zoals een orthodontist. De lijnen in gezondheidszorg > 5

Ontwikkeling waarbij niet alleen het aandeel ouderen in de bevolking toeneemt, maar deze ouderen ook gemiddeld steeds ouder worden. Het aantal 65-plussers neemt toe, maar ook het aandeel 80-plussers wordt steeds groter. Volksgezondheid en Zorg info > 6

28

Sociaal en Cultureel Planbureau. (2024, 5 juni). Factsheet sociale cohesie in beleid. Factsheet Sociale cohesie in beleid | Sociaal en Cultureel Planbureau 7

Rijksoverheid. (2022, 16 september). Integraal Zorgakkoord: “Samen werken aan gezonde zorg”. Integraal Zorgakkoord: 'Samen werken aan gezonde zorg' | Rapport | Rijksoverheid.nl 8

Sociaal Domein en Werkplaatsen Sociaal Domein. (z.d.). Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA). https://www.zorgakkoorden.nl/programmas/gezond-en-actief-leven-akkoord-gala/ 9

Rijksoverheid. (2025, 31 augustus). Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA) (Definitief). https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2025/08/31/aanvullend-zorg-en-welzijnsakkoord-azwa 10

Programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO) Programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO ) > 11

Platform Sociaal Domein en Werkplaatsen Sociaal Domein. (z.d.). Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg. https://www.zorgakkoorden.nl/programmas/hoofdlijnenakkoord-ouderenzorg/ 12

13

Planbureau Fryslân. (2026, 2 februari). Tytsjerksteradiel: Brede welvaart in beeld. https://planbureau.frl/gemeente/tytsjerksteradiel/

Eenzaamheid is een negatieve situatie, gekenmerkt door gemis en teleurstelling. Het is de uitkomst van een persoonlijke waardering van een situatie waarin iemand zijn bestaande relaties afweegt tegen zijn eigen wensen of verwachtingen ten aanzien van relaties. Eenzaamheid is dus een persoonlijke, subjectieve ervaring. Gevoelens van eenzaamheid hebben vooral betrekking op gebreken in de kwaliteit van relaties. Maar iemand kan zich ook eenzaam voelen doordat het aantal contacten lager is dan gewenst. Van Tilburg, T., & De Jong-Gierveld, J. J. (2007). Uitwerking en definitie van het begrip eenzaamheid. Volksgezondheid en Zorg. https://www.vzinfo.nl/eenzaamheid/verantwoording/definities 14

Inwoners maken zich zorgen over de teruglopende (vergrijzende) vrijwillige inzet. Daarnaast is er meer behoefte aan ondersteuning, waardering en eenvoudigere regels vanuit de gemeente. 15

Inwoners willen dat de gemeente meer regie voert op betaalbare woningen voor jongeren en passende woningen voor ouderen. Het op pijl houden van het woningaanbod is belangrijk voor de leefbaarheid en voorkomt verdere vergrijzing. 16

29

Met leefomgeving wordt bedoeld de fysieke leefomgeving zoals verbetering van toegankelijkheid in de openbare ruimte zoals stoepen, onderhoud groen en het creëren of verbeteren van meer beweeg- en buitenfaciliteiten. 17

Deelnemers van de Doarpetoer en online vragenlijst worden op de hoogte gesteld van de uitkomsten via onze gemeentelijke website. De resultaten van de Doarpetoer zijn hier terug te vinden per dorp. 18

Samenredzaamheid is het collectieve vermogen van inwoners om zich met hulp van hun sociale netwerk en vrijwilligers te redden, vaak als aanvulling op of in plaats van professionele zorg en ondersteuning. 19

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. (2025, 3 juli). GALA-monitor: Ketenaanpak binnen GALA. https://www.rivm.nl/GALAmonitor/ketenaanpak-binnen-GALA 20

Samenwerking in een netwerk van professionals, vrijwilligers en mantelzorgers vanuit verschillende domeinen zoals zorg, welzijn, onderwijs en werk & inkomen. 21

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. (2025, 18 december). Een gezonde inrichting van de openbare ruimte: vuistregels voor bewegen, groen en ontmoeten. https://www.rivm.nl/publicaties/een-gezonde-inrichting-van-de-openbare-ruimte 22

Movisie. (2024, 11 september). Verandertheorie: de sociale basis versterken, investeren in de toekomst. https://www.movisie.nl/publicatie/sociale-basis-versterken-investeren-toekomst 23

Met partners bedoelen we organisaties, verenigingen en gemeenschapsplekken met wie we samenwerken, die onderdeel uitmaken van de sociale basis doordat zij activiteiten organiseren en/of ondersteunen voor inwoners. Denk hierbij bijvoorbeeld aan vrijwilligersverenigingen en dorpshuisbesturen. 24

Kinder- en jongerenwerk, welzijnswerk, mantelzorgondersteuning, maatschappelijke dienstverlening, bibliotheekwerk, kunst en cultuur, sportstimulering. 25

26

Gebiedsteams, huisartsen, jeugdgezondheidszorg, politie, wijkverpleegkundigen, woningcorporaties, schuldhulpverlening, scholen. 30

27

Movisie. (2023, 6 december). Aan de slag met vrijwillige inzet. https://www.movisie.nl/artikel/aan-slag-vrijwillige-inzet

Rijksoverheid. (2025, 12 december). Landelijke nota gezondheidsbeleid 2025–2028: Samen werken aan gezondheid. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2025/12/12/landelijke-nota-gezondheidsbeleid-2025-2028 28

Met alle inwoners bedoelen we ongeacht beperking, afkomst, geslacht, religie, seksuele voorkeur of gender of sociaal economische positie. 29

30

VNG. (2025, 1 april). Global Goal 3 – goede gezondheid en welzijn. https://vng.nl/artikelen/global-goal-3-goede-gezondheid-en-welzijn

Movisie. (2023). Cijfers en de sociale basis: Een verkenning naar de mogelijkheden van kwantificeren en monetariseren in de sociale basis. https://www.movisie.nl/sites/default/files/2023-03/Cijfers-en-de-sociale-basis.pdf 31

Een dashboard is een visuele weergave van belangrijke data, die verschillende bronnen centraliseert in begrijpelijke grafieken en tabellen. Het fungeert als een digitaal controlepaneel voor monitoring en evaluatie. 32

31

Bijlagen Bijlage I Indeling sociale basis

32

Bijlage II De lijnen in de gezondheidszorg

33

Bijlage III Gemeenteprofiel

KERNCIJFERS Gemeente Tytsjerksteradiel telde op 1 januari 2026 32.892 inwoners, van wie 16.375 man en 16.446 vrouw. (CBS, 2026)

AANTAL WONINGEN

14.377

32.892 16.375

16.446

LEEFTIJDSOPBOUW 25%

15%

INWONERS

BURGERLIJKE STAAT 7%

TYPE HUISHOUDENS

6% 33%

34% 45%

12% 42% 21%

27%

0 - 15

15 - 25

25 - 45

45 - 65

33%

65+

Ongehuwd

Gehuwd

1-persoons

Gescheiden

Verweduwd

Met kinderen

Huishoudens totaal: 14.020 Gemiddelde huishoudgrootte: 2,34

Zonder kinderen

34 CBS, 2025

CIJFERS GEZONDHEID (VOLWASSENEN EN OUDEREN) 75% ervaart gezondheid als (zeer) goed

SOCIALE VOORZIENINGEN

38% heeft een langdurige ziekte of aandoening AO WW

56% voldoet aan de beweegrichtlijn

AOW

54% heeft (ernstig) overgewicht

Bijstand Re-integratie

45% is eenzaam

Bijz. bijstand

GGD Gezondheidsmonitor, 2024

ACCOMMODATIES

WMO Jeugdwet Meest recente cijfers 2026 0 1000

2000

3000

4000

5000

6000

7000

8000

15 dorpshuizen

10 culturele accommodaties (2 bibliotheken, 7 musea, en Cultuurcentrum De Wâldsang)

24 gemeentelijke sportaccommodaties (4 sporthallen, 7 gymzalen, 2 zwembaden, 11 veldsportcomplexen, waar tal van verschillende sportverenigingen actief zijn)

24 onderwijsinstellingen (12 openbare basisscholen, 8 christelijke 35 basisscholen, 4 voorgezet onderwijs scholen)

Bijlage IV Uitkomsten online vragenlijst Blok 1: Wonen & leven in het dorp

Gem.

Blok 2: Betrokkenheid & samenleven

Gem.

Blok 3: Gemeente & ondersteuning

Gem.

Dorp is een fijne en 4,38 betrokken plek om te wonen

Aandacht voor cultuur, tradities 3,82 en verenigingen

Gemeente is betrokken bij wat er 3,00 leeft

Ik voel me thuis in mijn dorp 4,50

Bewoners zijn betrokken bij het dorp

3,68

Gemeente ondersteunt inwonersinitiatieven

Voldoende plekken om elkaar te ontmoeten

3,89

Ik ben zelf actief betrokken

3,55

Gemeente stimuleert ontmoeting 2,69

Voldoende woonvoorzieningen

3,90

Bereidheid om mij in te zetten

2,92

Samenwerking met dorpsorganisaties

Genoeg ruimte voor ontmoeting en activiteiten

3,77

Prettige omgang tussen verschillende groepen

3,11

Dorpsondersteuner beschikbaar 3,32

Blok 4: Gezondheid & welzijn

Gem. Blok 5: Meedoen & hulp

Gem.

Aandacht voor gezondheid en vitaliteit

2,94

Ondersteuning van ouders is belangrijk

4,42

Aandacht voor mentale gezondheid

3,81

Ondersteuning van jongeren is belangrijk

4,47

3,24

3,48

36

Inwoners helpen elkaar

3,11

Waardering vrijwilligers en mantelzorgers

3,08

*De tabel toont een verkorte weergave van de werkelijk getoonde vragen en geeft daarnaast de gemiddelde scores per vraag weer, gegroepeerd per thema (blok). De scores geven inzicht in hoe inwoners hun leefomgeving, betrokkenheid, ondersteuning en welzijn ervaren en welke onderwerpen zij belangrijk vinden voor de sociale basis. Schaal 1 (negatief/weinig/onbelangrijk) tot 5 (positief/veel/belangrijk).