Rapport Raadsonderzoek kanaal Almelo - De Haandrik (incl. bestuurlijke reactie)
Tekst van het document
Rapport Raadsonderzoek kanaal Almelo - De Haandrik 26 februari 2025
Lysias Advies Soesterweg 310D | 3812BH Amersfoort 033 464 70 70 | info@lysiasadvies.nl | www.lysiasadvies.nl IBAN: NL18 ABNA 0574 2170 53 | KVK: 30166304 | BTW: NL809282471B01
Inhoudsopgave Voorwoord ........................................................................................................................................ 3 Samenvatting .................................................................................................................................... 4 1. Introductie ..................................................................................................................................... 6 1.1 Achtergrond en aanleiding ............................................................................................................................... 6 1.2 Doel van het onderzoek ................................................................................................................................... 7 1.3 De onderzoeksvragen ....................................................................................................................................... 8 1.4 Onderzoeksverantwoording ............................................................................................................................. 8 1.5 Leeswijzer ......................................................................................................................................................... 9
2. Reconstructie besluitvorming opwaardering kanaal ...................................................................... 10 2.1 Vooraf ............................................................................................................................................................. 10 2.2 Gefaseerde opwaardering van het kanaal naar 600 ton ................................................................................ 10 2.3 Voorbereiden besluitvorming en besluit opwaardering naar 700 ton ........................................................... 12 2.4 Relevante aspecten na het besluit tot opwaardering in november 2009 ...................................................... 16
3. Conclusies .................................................................................................................................... 22 3.1 Vooraf ............................................................................................................................................................. 22 3.2 Conclusies ....................................................................................................................................................... 22
4. Aanbevelingen ............................................................................................................................. 27 Bijlage1 : Beantwoording van de onderzoeksvragen ......................................................................... 31 Bijlage 2: onderzoeksprotocol .......................................................................................................... 34 Bijlage 3: geraadpleegde documenten .............................................................................................. 42 Bijlage 4: gesprekspartners .............................................................................................................. 45 Bijlage 5: bestuurlijke reactie…………………………………………………………………………………………………………… 46
2
Voorwoord In 2009 hebben de Gedeputeerde Staten van de provincie Overijssel besloten om het kanaal Almelo – De Haandrik op te waarderen naar een capaciteit van 700 ton. Tijdens en na de werkzaamheden voor deze opwaardering, zijn er honderden schademeldingen geweest door bewoners en ondernemers rondom het kanaal. Inmiddels zijn we meer dan tien jaar verder, bestaat er sinds 2020 een schaderegeling, maar zijn nog steeds niet alle bestaande problemen opgelost. Bovendien blijken nieuwe problemen met de oevers en damwanden te vragen om nieuwe werkzaamheden bij het kanaal. De ontwikkelingen in het pijnlijke dossier van kanaal Almelo – De Haandrik en de wens om als gemeente adequaat te handelen bij andere actuele opgaven in het gebied, waren voor de gemeenteraad van Twenterand redenen om een raadsonderzoek uit te voeren naar de lessen die het gemeentebestuur kan trekken uit deze casus. De unanieme steun voor het raadsonderzoek heeft tot dit rapport geleid. Dit rapport heeft als doel om te leren van de besluitvorming tot uitvoering van de opwaardering van het kanaal Almelo – De Haandrik. In lijn met de onderzoeksvragen richt de reconstructie zich op de aanloop naar en de periode rond het besluit van de Gedeputeerde Staten in 2009 om het kanaal op te waarderen tot 700 ton. We richten ons daarbij op bestuurlijke en ambtelijke betrokkenheid en besluitvorming.
Het onderzoek richt zich niet op de schadeclaims, de vele (technische) onderzoeken naar de oorzaken van de schade en de (nog actuele) afhandeling van schadeclaims. Deze zaken zijn voor veel betrokkenen juist dé belangrijkste en pijnlijkste onderdelen van dit dossier en gesprekspartners waren het er unaniem over eens dat de ontstane problemen zo snel mogelijk moeten worden opgelost. De pijn werd met name duidelijk tijdens gesprekken die we met gedupeerden voerden. We zijn onder de indruk van de heftige verhalen die (voormalige en huidige) omwonenden met ons deelden en willen hen hartelijk bedanken voor hun openhartigheid. De opwaardering van het kanaal heeft geleid tot persoonlijke drama’s, waarvan de effecten vandaag de dag nog gevoeld worden. Hoewel deze emoties zeer beperkt aan bod komen in dit rapport, willen we onderstrepen dat de schades een diepgaande impact hebben gehad op omwonende families en hun vertrouwen in de overheid ernstig hebben geschaad. We spreken de wens uit dat dit rapport lezers – waaronder het gemeentebestuur van Twenterand – helpt naar voren te kijken: om als gemeente grip te houden bij projecten, ook als de gemeente zelf niet in de lead is.
En om vooraf scherp te kijken naar risico’s voor de omgeving en omwonenden, het kritische gesprek te voeren over welke risico’s acceptabel zijn en welke maatregelen getroffen kunnen worden om risico’s te verminderen en schades te voorkomen. Opdat het college van B&W, de gemeenteraad en de ambtenaren van gemeente Twenterand de lessen van deze casus waardevol benutten bij actuele en toekomstige projecten die plaatsvinden in Twenterand.
3
Samenvatting Op 10 november 2009 hebben de Gedeputeerde Staten van de provincie Overijssel besloten om het kanaal Almelo – De Haandrik geschikt te maken voor verlengde Kempenaars met een maximaal laadvermogen van 700 ton en opdracht gegeven om deze opwaardering uit te voeren. De uitvoeringswerkzaamheden hebben plaatsgevonden van september 2011 tot en met medio 2016. Tijdens en na de uitvoering van deze werkzaamheden zijn honderden schadeclaims ingediend van omwonenden die aan hebben gegeven dat er schade aan hun woningen en percelen is opgetreden. De afgelopen jaren zijn diverse onderzoeken uitgevoerd naar de oorzaak van de schades en naar de afhandeling van de schademeldingen. In al die jaren is nauwelijks of geen aandacht geweest voor de vraag wat er geleerd kan worden van de besluitvorming over de opwaardering en hoe deze lessen kunnen worden gebruikt voor besluitvorming bij toekomstige grootschalige projecten. In gemeente Twenterand heeft de gemeenteraad unaniem een voorstel gesteund om onderzoek te doen naar de besluitvorming rond de opwaardering, waarin de leervraag centraal staat. Dat heeft geleid tot de instelling van de tijdelijke onderzoekscommissie Leereffecten kanaal Almelo – De Haandrik.
Deze onderzoekscommissie heeft dit rapport gerealiseerd, ter beantwoording van de hoofdvraag: “Welke lessen kan de gemeente Twenterand trekken voor toekomstige projecten over het verloop van het project kanaal Almelo - De Haandrik. De lessen hebben betrekking op de rol, bevoegdheden en verantwoordelijkheden en de informatiepositie van raad, college en ambtelijke organisatie.” De nadruk van het onderzoek lag op de periode 1996-2011, aangezien in deze periode besluitvorming is voorbereid en besluiten zijn genomen over de verdieping van het kanaal. Over de context van dit besluit hebben we tien conclusies getrokken. We constateren dat de opwaardering vooral economisch gemotiveerd was en werd gemaakt in een tijd waar enerzijds sprake was van economische malaise en anderzijds optimisme bestond over de potentie van vervoer over water. De beleidsmatige oorsprong van dit besluit stamt al van rond de eeuwwisseling en er zijn diverse vergezichten geschetst voor opwaardering van het kanaal. Er was ten tijde van het besluit weinig tot geen weerstand voor de opwaardering van het kanaal, mede door het feit dat de opwaardering deels gezien werd als regulier onderhoudsproject. Verder constateren we dat de analyse van risico’s geen rol hebben gespeeld in het besluitvormingsproces.
Over de rol van gemeente Twenterand en de rol van omwonenden concluderen we dat zowel de gemeente als inwoners op geen enkele manier betrokken zijn geweest bij het proces rond de voorbereiding voor besluitvorming van de opwaardering, de voorbereiding van de uitvoering en de feitelijkje uitvoering van de werkzaamheden zelf. Daarnaast is gemeente Twenterand niet betrokken geweest bij het monitoren van de voortgang van de werkzaamheden. Wel speelde de gemeente Twenterand een rol als vergunningverlener, die de gemeente heeft ingevuld door te toetsen op de vereiste Wabo-aspecten. De gemeente heeft de provincie niet bewogen om bewoners en gemeente actief te betrekken bij de voorbereiding en uitvoering van de werkzaamheden. De gemeente is niet in staat gesteld om de gemeentelijke rol goed in te vullen, maar heeft zichzelf ook niet in positie gebracht om invloed uit te oefenen op de besluitvorming rond de opwaardering van het kanaal.
4
Als we terugkijken op het gehele besluitvormingsproces, is het helder dat alle partijen –elk vanuit hun eigen betrokkenheid en positie – hebben onderschat welk effect de opwaardering op de omgeving had. Naar aanleiding van dit onderzoek hebben we een aantal aanbevelingen voor de gemeenteraad van Twenterand geformuleerd. Hierbij hebben we ons met name gericht op de rol die gemeente Twenterand kan innemen bij andere gebiedsopgaven waar de gemeente Twenterand (en de inwoners) belanghebbende zijn, maar niet de regie voert. Twee van deze lessen gaan over het inregelen van structureel overzicht op gebiedsopgaven en het maken van afspraken tussen raad en college om dit overzicht te behouden en de raad in positie te zetten om actief (bij) te dragen aan het debat en bij te kunnen sturen. Een andere les gaat over de zaken waar de raad scherp op moet acteren bij complexe gebiedsopgaven. Daarnaast raden we aan dat de gemeenteraad van Twenterand in contact blijft met andere overheden (betrokken gemeenteraden en Provinciale Staten) en andere – voor de opgave relevante partijen –bij gemeentegrens-overstijgende gebiedsopgaven Tenslotte gaan we in op de rol die de gemeenteraad heeft in het afwegen van belangen van inwoners en ondernemers en het maatschappelijk belang.
5
1. Introductie 1.1 Achtergrond en aanleiding Het kanaal1 Het kanaal Almelo - De Haandrik is gegraven in het midden van de 19e eeuw, met als doel de Overijsselse Kanalen van water te voorzien. Het graafwerk ten behoeve van het oorspronkelijke kanaal was in 1856 gereed. Oorspronkelijk is het kanaal een zijtak van het Overijssels kanaal deze twee zijn ter hoogte van Vroomshoop met elkaar verbonden. Het kanaal Almelo – De Haandrik begint bij de sluis bij Aadorp en loopt door tot aan de sluis bij De Haandrik. Via het Twentekanaal is er een verbinding met de grote rivieren van Nederland en de zeehavens in het westen. Bij Daarlerveen is er een aansluiting op het in 1971 gesloten Veenkanaal en bij Vroomshoop op het in 1964 gesloten Overijssels Kanaal. Bij de Haandrik mondt het kanaal uit in de Overijsselse Vecht en sluit via een dubbel sluizencomplex aan op het Coevorden-Vechtkanaal. De totale lengte van het kanaal is 32 kilometer. Op 1 juli 1994 nam de provincie Overijssel het feitelijk onderhoud van het kanaal Almelo – De Haandrik over van het Rijk. Op 1 juli 1995 werd het formele beheer van het kanaal Almelo - De Haandrik van het Rijk overgedragen aan de provincie Overijssel. Sindsdien is het kanaal door de provincie in meerdere stappen opgewaardeerd om grotere schepen te kunnen accommoderen.
Zo is het kanaal in de jaren 2007 en 2008 geschikt gemaakt voor schepen die tot 600 ton kunnen vervoeren. In november 2009 besloten de Gedeputeerde Staten (GS) vervolgens het kanaal geschikt te maken voor schepen die tot 700 ton kunnen vervoeren. In september 2011 werd het formele startsein gegeven voor de werkzaamheden, die tot medio 2016 zouden duren. Tijdens en na de werkzaamheden zijn er veel (meer dan 400) schademeldingen geweest van bewoners en ondernemers rondom het kanaal. Bewoners en ondernemers meldden dat huizen en panden langs het kanaal scheuren vertoonden, verzakten en/of last hadden van wateroverlast. Het merendeel van de schademeldingen (ongeveer 240) [is] ingediend door bewoners van de gemeente Twenterand. Deze schade had en heeft grote impact op de inwoners van het gebied. In onderstaande afbeelding is aangegeven hoe het kanaal (gemarkeerd met blauw) dwars door de gehele lengte van de gemeente loopt.
1 Deze passage over het kanaal is overgenomen uit het rapport van Deltares (2020).
6
Figuur 1: Kanaal Almelo - De Haandrik in de gemeente Twenterand
De afgelopen jaren zijn diverse onderzoeken naar de oorzaak van de schades en naar de afhandeling van de schademeldingen uitgevoerd. In al die jaren is nauwelijks of geen aandacht geweest voor de vraag wat er geleerd kan worden van de besluitvorming over de opwaardering en hoe deze lessen kunnen worden gebruikt voor besluitvorming bij toekomstige grootschalige projecten. De gemeenteraad van Twenterand besloot, naar aanleiding van een voorstel van de fracties van PvdA-GroenLinks en GemeenteBelangen Twenterand, tot het uitvoeren van een raadsonderzoek naar de leereffecten van deze casus. Op 17 oktober 2023 hebben alle fracties zich tijdens het raadsdebat voor dit voorstel uitgesproken. Op 28 mei 2024 heeft de gemeenteraad de tijdelijke verordening onderzoekscommissie Leereffecten kanaal Almelo – De Haandrik vastgesteld. De ingestelde onderzoekscommissie is samengesteld uit leden van de raadsfracties van de gemeente Twenterand. De onderzoekscommissie is ondersteund door de ambtelijk secretaris en door adviseurs van Lysias Advies. 1.2 Doel van het onderzoek Het onderzoek heeft als doel te leren van de besluitvorming rond de uitvoering van het project kanaal Almelo – De Haandrik voor toekomstige projecten die nu en in de toekomst uitgevoerd gaan worden in Twenterand.
Daarbij ligt de nadruk van het onderzoek op de besluitvormingsperiode 1996 – 2011, aangezien in deze periode de besluitvorming is voorbereid en besluiten over de verdieping van het kanaal zijn genomen. De periode tussen 2011 en 2016 is voor dit onderzoek alleen relevant voor zover nog aanvullende besluiten zijn genomen gedurende de uitvoering van de werkzaamheden aan het kanaal.
7
1.3 De onderzoeksvragen De raad heeft bij het instellen van de onderzoekscommissie de volgende hoofdvraag vastgesteld: Welke lessen kan de gemeente Twenterand trekken voor toekomstige projecten over het verloop van het project kanaal Almelo De Haandrik? De lessen hebben betrekking op de rol, bevoegdheden en verantwoordelijkheden en de informatiepositie van raad, college en ambtelijke organisatie. Deze hoofdvraag is uitgewerkt in onderstaande deelvragen. 1.
Wat zijn de bepalende momenten van besluitvorming geweest rond het project kanaal Almelo - De Haandrik en op basis van welke afwegingen zijn besluiten genomen? Daarbij gaat het primair om de periode 1996 – 2011.
2.
Welk tijdspad kan hieraan gekoppeld worden?
3.
Welke partijen speelden welke rol in het besluitvormingsproces?
4.
Op welke momenten, op welke wijze en vanuit welke rol en verantwoordelijkheid is de gemeente Twenterand (ambtelijk, bestuurlijk en politiek) betrokken geweest bij het project kanaal Almelo - De Haandrik?
5.
Hoe heeft de gemeente Twenterand deze (ambtelijke, bestuurlijke en politieke) betrokkenheid vormgegeven?
6.
Over welke informatie beschikte de gemeente Twenterand (ambtelijk, bestuurlijk en politiek) op de momenten (bij punt 4)?
7.
Was deze informatie adequaat (volledig, juist en tijdig) om de gemeentelijke rol goed in te kunnen vullen?
8.
Was voor de betrokken partijen duidelijk welke rol(len) de gemeente Twenterand had in het project?
9.
Was de gemeente Twenterand bij alle voor de gemeente relevante besluitvormingsmomenten betrokken?
10. Welke rol heeft de gemeente Twenterand gehad bij het definiëren van projectrisico’s, zoals omgevingsrisico’s? 11. Is de gemeente Twenterand – alle feiten en omstandigheden wegend – in staat gesteld om de gemeentelijke rol goed in te vullen? 12. Heeft de gemeente Twenterand – alle feiten en omstandigheden wegend – zichzelf in de positie gesteld om de gemeentelijke rol goed in te vullen? 1.4 Onderzoeksverantwoording Scope van het onderzoek Dit onderzoek richt zich op de aanloop naar en besluitvorming over de opwaardering van het kanaal Almelo – De Haandrik naar 700 ton. De nadruk ligt op de periode tussen 1996 en 2011, aangezien in deze periode besluitvorming is voorbereid en besluiten over de verdieping van het kanaal zijn genomen. De periode vanaf 2011 is enkel relevant voor zover aanvullende besluiten zijn genomen tijdens de uitvoering van de werkzaamheden aan het kanaal. Looptijd van het onderzoek en beperkte beschikbaarheid van bronnen en gesprekspartners Begin juni 2024 heeft de onderzoekscommissie het onderzoeksprotocol (bijlage 2) vastgesteld, waarna de onderzoekers met het onderzoek konden starten. Destijds was het streven om begin november het rapport op te leveren. Tijdens het onderzoek bleek het niet eenvoudig te zijn om relevante documenten uit het verleden op te sporen, zowel bij de provincie Overijssel als bij gemeente Twenterand.
Veel – ook openbare – informatie bleek lastig vindbaar. Ook het contacteren van gesprekspartners kostte meer tijd dan verwacht. Het onderzoek heeft meer tijd gekost door deze aanlever- en contactproblemen bij het documentonderzoek en de interviews. Het definitieve rapport is in januari 2025 opgeleverd.
8
Begeleiding van het onderzoek De gemeenteraad van Twenterand heeft via een tijdelijke verordening een onderzoekscommissie ingesteld voor dit onderzoek. Alle raadsfracties zijn in deze onderzoekscommissie vertegenwoordigd. De commissie werd ondersteund door een ambtelijk secretaris van de griffie. De onderzoekscommissie heeft Lysias Advies opdracht gegeven het onderzoek onder hun verantwoordelijkheid uit te voeren. Werkwijze Het onderzoek is vormgegeven in vier fasen: de start (1), de dossieranalyse en reconstructie (2), verdieping en verduidelijking (3) en de rapportage en afronding (4). De eerste fase is benut om het onderzoeksproces gereed te maken, het protocol vast te stellen en afspraken te maken over het samenspel tussen de onderzoekscommissie en de onderzoekers van Lysias. Het onderzoeksprotocol is voorafgaand aan de onderzoekswerkzaamheden gedeeld met provincie Overijssel, het waterschap en gemeenten Hellendoorn, Ommen en Hardenberg. Fase 2 werd gekenmerkt door documentonderzoek en enkele verkennende gesprekken. In fase 3 heeft het merendeel van de interviews plaatsgevonden en hebben we aanvullende documenten geanalyseerd. De laatste fase is benut om het rapport uit te werken. Voor zorgvuldige gespreksvoering hebben we bij de gespreksronde een interviewprotocol gehanteerd.
Gesprekspartners hebben voorafgaand aan het interview een uitnodiging en een gespreksleidraad ontvangen. Van de interviews zijn gespreksverslagen gemaakt die voor juistheid aan de gesprekspartners zijn voorgelegd. Enkel met toestemming van de gesprekspartners zijn verslagen gefinaliseerd. De onderzoekscommissie heeft de vastgestelde verslagen ingezien. Om de vertrouwelijkheid in de gesprekken te borgen hebben we in dit rapport geen citaten gebruikt en zijn de verslagen geen onderdeel van dit rapport. In de bijlage zijn de functies van de geïnterviewden weergegeven. Het rapport is voor bestuurlijke wederhoor gedeeld met het college. Die reactie is bij dit rapport gevoegd, evenals een nawoord van de onderzoekscommissie. Op 10 februari 2025 presenteren de onderzoekscommissie en onderzoekers het rapport aan de gemeenteraad van Twenterand. 1.5 Leeswijzer In het volgende hoofdstuk vindt u de reconstructie over de aanloop naar- en besluitvorming rond de opwaardering naar het kanaal. In hoofdstuk 3 verbinden we conclusies aan de reconstructie. Vervolgens volgt hoofdstuk 4, waarin we lessen formuleren voor het gemeentebestuur van Twenterand. Tot slot zijn er nog enkele bijlagen bij dit rapport: de beantwoording van de onderzoeksvragen, het onderzoeksprotocol, de lijst met geraadpleegde bronnen en een overzicht van onze gesprekspartners.
Dat overzicht is geanonimiseerd; we duiden onze gesprekspartners met de betrokkenheid die zij hebben of hadden bij dit dossier.
9
2. Reconstructie besluitvorming opwaardering kanaal 2.1 Vooraf In dit hoofdstuk maken we een reconstructie van de belangrijkste gebeurtenissen rond de besluitvorming tot opwaardering. De primaire focus van het onderzoek ligt op de periode voorafgaand aan het besluit van Gedeputeerde Staten in 2009 over de opwaardering van het kanaal naar 700 ton. Maar ook de periodes voor en na het besluit tot opwaardering naar 700 ton kunnen mogelijk relevant zijn. Derhalve maken we in de reconstructie onderscheid in drie delen. •
Deel 1 beslaat de periode tussen 1996 tot en met 2006. Deel 1 start met de uitkomsten van het onderzoek van de stuurgroep Brokx-nat (1988) en eindigt met de opwaardering tot 600 ton in 2006.
•
Deel 2 beslaat de periode tussen 2007 tot en met het besluit tot opwaardering in november 2009.
•
Deel 3 beslaat de periode vanaf het besluit in november 2009, voor zover dat relevant is voor zicht op de besluitvorming rond de opwaardering van het kanaal naar 700 ton.
2.2 Gefaseerde opwaardering van het kanaal naar 600 ton Decentralisatie waterstaatwerken In 1988 stelt de toenmalige staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat de Stuurgroep ‘Decentralisatie Beheer van Natte Waterstaatswerken’ (Stuurgroep Brokx-nat) in. Doel van het instellen van deze commissie is om het politiek en bestuurlijk gewenste proces van decentralisatie van waterstaatwerken een impuls te geven. Het eindrapport van de commissie verschijnt in februari 1991. Het eindrapport van de stuurgroep bevat een indicatieve lijst van waterstaatswerken die volgens de uitgangspunten niet tot ‘essentieel Rijksbeheer behoorden en dus in principe voor overdracht in aanmerking kwamen. Het kanaal Almelo – De Haandrik is één van deze waterstaatwerken. Op 1 juli 1994 neemt de provincie Overijssel het feitelijk onderhoud van het kanaal Almelo – De Haandrik over van het Rijk. Op 1 juli 1995 wordt het formele beheer van het kanaal Almelo - De Haandrik van het rijk overgedragen aan de provincie Overijssel. Het kanaal is dan nog bevaarbaar voor schepen tot 250 ton. Stapsgewijze opwaardering In de periode voorafgaand aan de opwaardering van het kanaal tot 700 ton in 2009, is het kanaal in stappen opgewaardeerd tot 600 ton. Het is lastig om de exacte data van de besluitvorming over deze fasegewijze opwaardering te achterhalen.
Veel documenten zijn onvindbaar of spreken elkaar deels tegen als het gaat om exacte data. Onderstaand is op hoofdlijnen de stapsgewijze opwaardering geschetst. Opwaardering naar 400 ton Gesprekspartners geven aan dat er al voor de eeuwwisseling sprake was van een brede gedeelde ambitie om kanaal Almelo – De Haandrik op te waarderen. Deze ambities waren gebaseerd op een gedeeld beeld dat een opgewaardeerd kanaal zou leiden tot meer bedrijvigheid rond het kanaal en tot een betere ontsluiting van containervervoer naar en van Duitsland. De provincies Overijssel en Drenthe en de aan het kanaal grenzende gemeenten—waaronder Vriezenveen (later Twenterand) en Hardenberg—deelden deze ambities onder andere met elkaar tijdens overleggen van het Overleg Platform Almelo – Coevorden (‘OPAC’), dat rond de eeuwwisseling enkele
10
jaren actief was. Er was in die tijd weinig tot geen bestuurlijke weerstand tegen de opwaardering, aldus diverse gesprekspartners. In 1998 verschijnt een rapport van een provinciale werkgroep over mogelijke verbeteringen aan het kanaal AlmeloCoevorden. In dat rapport wordt de huidige stand van zaken van het kanaal als volgt geschetst: ‘… het vaarweggedeelte Almelo- de Haandrik is momenteel bevaarbaar voor ± 2/3 beladen 400-tons schepen. Op 16 januari 1990 is een gezamenlijke aanmelding in het lopend ISP-programma van de provincies Overijssel en Drenthe gedaan door het geschikt maken van deze vaarweg voor volledig beladen 400-tons schepen. De werkzaamheden hiervoor zijn momenteel in uitvoering. De planning is dat uiterlijk 1 oktober 1998 deze werkzaamheden zijn afgerond. De provincie Overijssel heeft de toenmalige gemeente Vriezenveen 2 ingelicht over het besluit en de werkzaamheden die moeten worden uitgevoerd voor de opwaardering van het kanaal tot 400 ton.’ Onderdeel van de werkzaamheden betreft de aanleg van een zwaaikom en een natuurvriendelijke oever. De provincie verzoekt de medewerking van gemeente Vriezenveen bij het realiseren daarvan. De gemeente Vriezenveen neemt hierover in april 2000 een voorbereidingsbesluit.
In 2002 maken twee inwoners van de gemeente bezwaar tegen de vergunningverlening door de gemeente voor het aanleggen van een zwaaikom en een natuurvriendelijke oever. Deze bouwplannen waren deels geprojecteerd op de grond van beide bezwaarmakers. In mei 2002 benadrukt het College van B&W van Vriezenveen dat het algemeen belang van de opwaardering opweegt tegen individuele belangen van twee bezwaarmakers. In de brief aan de bezwaarmakers schrijft het College van B&W: ‘Op rijksniveau is in het Rijksvaarwegenplan de opwaardering van het kanaal benoemd met als doelstelling het transport per water te stimuleren. Door de provincie is dit in het streekplan 2000+ uitgewerkt. De provincie draagt zorg voor het vaarwegennet, inclusief voorzieningen, dat is afgestemd op de groeiende behoefte aan goederenvervoer (en recreatietoervaart) over water en bevordert een veilige en vlotte afwikkeling van scheepvaartverkeer. In het streekplan is het kanaal in het streefbeeld categorisering vaarwegen aangemerkt als een vaarweg beroepsvaart klasse IIA 800/1000 ton. Momenteel behoort de vaarweg tot een klasse I (tot 400 ton)… Er zijn momenteel een tweetal factoren die een verdere intensivering van het transport over water in de weg staan. In de eerste plaats is dit dat het kanaal enkel geschikt is voor schepen met een beperkt tonnage.
Op de tweede plaats zijn er in het traject onvoldoende keermogelijkheden voor schepen. In de huidige situatie moet doorgevaren worden tot Vroomshoop en kan daar in de kanaalsplitsing gezwaaid worden. Om het gebruik per water te kunnen stimuleren dienen goede faciliteiten aanwezig te zijn. Voor het industrieterrein Weitzelpoort III behoort hier een zwaaikom bij. Hiermee kan aan het gehele gebied een economische impuls worden gegeven…’. Meerdere gesprekspartners hebben aangegeven dat er bij de provincie voor het jaar 2000 al gesproken werd over verdere opwaardering van het kanaal. Uit diverse stukken van gesprekspartners blijkt dat al in 1997 in Provinciale Staten wordt gesproken over een plan om het kanaal bevaarbaar te maken voor schepen van 800 ton en het
2 Op 1 januari 2001 fuseerden de gemeenten Den Ham en Vriezenveen onder de naam Vriezenveen. Op 1 juni 2002 werd de
naam van de gemeente gewijzigd in de gemeente Twenterand.
11
verkrijgen van de daarvoor benodigde financiële dekking. Provinciale Staten hebben in maart 1997 ingestemd met de uitbouw van de vaarweg voor 800 tons scheepvaart, mits de financiering daarvan rond komt. In 1999 spreken Provinciale Staten van provincie Overijssel ook over een mogelijke opwaardering naar 1.000 ton. Later dat jaar wordt in Provinciale Staten benadrukt dat provincie Overijssel als einddoel opwaardering naar 800 ton formuleert en het meerjarig groot onderhoud voorlopig op die maat wordt uitgevoerd. Volgens verslagen van de commissie ‘Werk voor Iedereen en Bereikbaar Overijssel’ uit 1999 wordt aangegeven dat het kanaal in de praktijk bevaarbaar is voor schepen tot 1.000 ton als de opwaardering naar 800 ton gerealiseerd wordt. Het blijft in die tijd echter bij plannen, echt concreet worden die plannen in deze periode niet, met name omdat de financiering op dat moment niet rondkomt. Verdere planvorming opwaardering kanaal In 2003 verschijnt in opdracht van de provincie Overijssel de ‘Verbeteringsstrategie vaarweg Almelo-Coevorden’. De provincie geeft aan dat de vaarweg op middellange termijn (2003 tot en met 2010) geschikt wordt gemaakt voor 600 tons schepen. Zodra de vaarweg vijf jaar operationeel is voor 600 tons schepen, vindt een beoordelingsmoment plaats.
Het is op dat moment namelijk de bedoeling dat het kanaal op de lange termijn (2011 tot en met 2020) verder verruimd wordt en geschikt wordt voor 800 tons schepen. Bij het beoordelingsmoment wordt gekeken of er nog steeds nut en noodzaak is voor de verruiming naar 800 ton. Op 11 maart besluiten Gedeputeerde Staten tot vaststelling van de verbeterstrategie vaarweg Almelo-Coevorden. Daarbij wordt aangetekend dat er wordt ingestemd met de inhoudelijke strategie, los van de financiele gevolgen. Opwaardering naar 600 ton Tussen 2003 en 2005 wordt het kanaal geschikt gemaakt voor schepen tot 600 ton. Daarvoor wordt een brug vervangen, een zwaaikom aangelegd en worden damwanden aangepast. Ook vinden baggerwerkzaamheden plaats. Brede ambitie om verder op te waarderen In deze periode was sprake van een ambitie tot een mogelijke opwaardering naar 800 ton. Vanuit het bestuur van de provincie is rond 2004 nog geopperd het kanaal op te waarderen tot 1.000 ton. Daar ging een streep doorheen omdat de financiering van deze opwaardering niet rondkwam. 2.3 Voorbereiden besluitvorming en besluit opwaardering naar 700 ton Provinciale ambities voor de bevaarbaarheid van het kanaal In het provinciale coalitieakkoord 2007-2011 en in de Omgevingsvisie geeft de provincie Overijssel aan dat zij milieuvriendelijke vormen van vervoer, zoals vervoer over water, wil stimuleren.
Een van de maatregelen waar de provincie aan werkt, is het verbeteren van de bevaarbaarheid van het kanaal Almelo - De Haandrik. In de Omgevingsvisie specificeert de provincie deze ambitie.
Uit de omgevingsvisie: ‘… Voor het goederenvervoer over de weg (tonkilometers) wordt in 2020 een groei van 75% verwacht ten opzichte van 1999. Wij willen het aandeel van goederenvervoer over water en spoor vergroten om de congestie op de hoofdinfrastructuur voor
12
autoverkeer te beperken en het leefmilieu in stedelijk gebied te verbeteren (geluid, lucht). Het streven is een aandeel van minimaal 30% in 2020 over water en spoor, over de weg dus maximaal 70 procent in 2020...’.
In het Plan-Milieueffectrapport van 2008 wordt dan ook opgenomen bij de MER-plichtige uitspraken: “Verdieping Kanaal Almelo-Coevorden3 van 600 naar 1000 ton en versterken en bundelen containeroverslag Kampen, Hengelo en Coevorden.” Een verkenning van deze opwaardering staat gepland voor 2009. Nadere verkenning verdere opwaardering In 2008 geeft de provincie opdracht om een netwerkanalyse vaarwegen en een netwerkanalyse binnenhavens te maken. Aanleiding voor deze netwerkanalyses is de beleidsbrief van het ministerie van Verkeer en Waterstaat "Varen voor een vitale economie" en in de landelijke markt- en capaciteitsanalyse vaarwegen(LMCA). In september 2008 worden deze netwerkanalyses opgeleverd. Uit de analyses komt naar voren dat, sinds 2007, de vraag naar vervoer met grotere schepen richting Coevorden is toegenomen. En aantal bedrijven heeft aangegeven geïnteresseerd te zijn in containervervoer over het kanaal. In het rapport wordt aangegeven dat het kanaal Almelo – De Haandrik een knelpunt vormt en dat een verkenning naar opwaardering van het kanaal Almelo – De Haandrik naar 1.000 ton past bij het streven om goederenvervoer over water te stimuleren. Verder wordt in het rapport geconcludeerd dat een verkenning naar verdere opwaardering van het kanaal op korte termijn noodzakelijk is.
De herijking op nut en noodzaak van verdere opwaardering van het kanaal die bij de opwaardering tot 600 ton in 2005 was voorzien in 2010, zou hiermee eerder plaatsvinden. Uit de rapporten wordt niet duidelijk op welke wijze de gemeente Twenterand is betrokken bij de analyse en het formuleren van conclusies. In het voorjaar van 2009 vindt na de netwerkanalyses een verdere verkenning van de mogelijk opwaardering van kanaal Almelo – De Haandrik plaats. In april 2009 verschijnt een extern rapport waarbij de maatschappelijke kosten en baten in kaart zijn gebracht (een quick scan MBKA). In de analyse zijn drie mogelijke varianten onderzocht: 1. Variant 1: opwaardering voor verlengde Kempenaars met een laadvermogen van 700 ton (SEMT klasse II) 2. variant 2: opwaardering voor containervaart van max 32 TEU (SEMT klasse II+) 3. variant 3: opwaardering voor Dortmund-Eens schepen met een laadvermogen van 1.000 ton (SEMT klasse III). Binnen de varianten wordt nog een onderverdeling gemaakt in twee subvarianten: A) enkelstrooksprofiel (éénrichtingsverkeer waarbij wachtplaatsen/passeervoorzieningen noodzakelijk zijn) en B) krapprofiel (passeren kan bij beperkte intensiteit). Bij elke variant zijn vervoerkundige effecten, economische effecten en kosten en baten in beeld gebracht.
Eén variant (1A: enkelstrooks en laadvermogen 700 ton) heeft een positieve uitkomst, de overige varianten scoren negatief. Uit het rapport valt niet af te leiden of de gemeente Twenterand betrokken is geweest bij het opstellen van dit rapport. Uit gesprekken met betrokkenen uit deze periode lijkt het echter onwaarschijnlijk dat de gemeente input heeft geleverd voor dit rapport.
3
Daarmee doelt de provincie op kanaal Almelo – De Haandrik.
13
Op basis van de conclusies van de MKBA besluiten Gedeputeerde Staten op 12 mei 2009 variant 1A verder uit te werken in een plan van aanpak. Een plan van aanpak voor de opwaardering naar 700 ton Tussen mei en oktober 2009 werkt provincie Overijssel aan een plan van aanpak voor een opwaardering van het kanaal naar 700 ton. Het plan van aanpak krijgt de naam ‘Een vaarweg met potentie: een toekomstgerichte combinatie van onderhoud en investering.’ In het plan van aanpak wordt de opwaardering nader onderzocht, in combinatie met regulier beheer en onderhoud. De opwaardering zelf houdt in dat het kanaal wordt verdiept, dat wachtplaatsen worden aangelegd en dat bruggen worden vervangen. Het plan bestaat vooral uit (technische) beschrijvingen. Achtereenvolgens gaat de provincie in op de opdracht, het doel van de opwaardering, de beschrijving van de bestaande situatie, het vaarwegprofiel, kunstwerken, financiën en de resultaten van een proefvaart koppelverband. In het plan wordt niet ingegaan op omgevingsmanagement. In dezelfde periode in 2009 brengt provincie Overijssel een Overijsselse Standaard voor projectmatig en programmatisch werken uit. Dit is een intern ambtelijk document dat ingaat op de manier waarop de provincie projecten en programma’s uitvoert en hoe de rollen binnen de organisatie belegd zijn.
Over de rollen van externe partijen (zoals een gemeente) wordt zeer beperkt gesproken: •
De bestuurlijk opdrachtgever maakt met ambtelijk opdrachtgever en opdrachtnemer afspraken over wederzijdse verwachtingen, waaronder de rol van de bestuurlijk opdrachtgever richting externe partijen;
•
De opdrachtgever is onder andere verantwoordelijk voor bestuurlijke relaties binnen het project of programma;
•
De opdrachtnemer werkt uit op welke wijze hij/zij invulling geeft aan de opdracht en besteedt onder meer aandacht aan communicatie;
•
In het kader van projectbeheersing wordt aandacht besteed aan onder andere ‘organisatie.’ Hier maken deel van uit de rollen van personen en organisaties en het onderhandelen tussen betrokken partijen in het project;
•
In het kader van projectbeheersing wordt ook aandacht besteed aan ‘informatie’. Hierbij wordt ook gesproken over externe communicatie. In projectplannen moet worden opgenomen welke informatie bij wie, wanneer terecht moet komen op welke manier. In de projectverantwoording moet informatie opgenomen staan over een (externe) communicatiestrategie;
Een onderdeel van implementatieplannen is de projectcontext/omgeving. Dat wordt verder niet verder uitgewerkt in de standaard voor programmatisch werken.
Besluitvorming in de Gedeputeerde Staten In voorbereiding op de bespreking in de Gedeputeerde Staten vindt eind oktober 2009 een portefeuillehoudersoverleg plaats over het plan van aanpak. Uit de ambtelijke voorbereiding blijkt dat er € 18,9 miljoen nodig is voor de opwaardering in combinatie met de geplande beheer- en onderhoudswerkzaamheden. Uit een proefvaart blijkt ook dat koppelvaart onder voorwaarden kan worden toegestaan . Dit wil zeggen dat twee aan elkaar gekoppelde schepen op het kanaal worden toegestaan, zodat meer containers vervoerd kunnen worden. De portefeuillehouder krijgt als advies mee om akkoord te gaan met de opwaardering naar 700 ton, waarbij nadrukkelijk wordt gewezen op marktontwikkelingen die opwaardering naar 700 ton nodig maken. Bedrijven langs en gebruikers van het kanaal willen het kanaal namelijk beter benutten en er is vraag naar vervoer via verlengde kempenaars. Voor de dekking van de kosten wordt voorgesteld om de benodigde investering ten laste te brengen van de
14
Bestemmingsreserve waterwegen en koppelvaart onder voorwaarden toe te staan. Ook wordt meegegeven dat stakeholders na het besluit van Gedeputeerde Staten geïnformeerd dienen te worden. Het plan van aanpak voor de opwaardering wordt op 10 november 2009 besproken in de Gedeputeerde Staten. De Gedeputeerde Staten besluiten het kanaal conform variant 1A van het plan van aanpak vóór 1 januari 2014 geschikt te maken voor verlengde Kempenaars met een maximaal laadvermogen van 700 ton en maximale afmetingen van 63 x 6,6 x 2,6 meter. Over de financiering van deze opwaardering wordt ook besloten. De Gedeputeerde Staten stellen een budget van € 18,9 miljoen beschikbaar: zij gaan akkoord met het voorstel om € 1,8 miljoen te gebruiken van de IOO gelden B5 Quick Wins Binnenhavens en € 17,14 miljoen van het Bestemmingsreserve Waterwegen. Van de Bestemmingsreserve Waterwegen is € 11,7 miljoen bedoeld voor regulier beheer en onderhoud. Koppelvaart wordt onder voorwaarden toegestaan, zo besluiten de Gedeputeerde Staten. Met de besluiten geven de Gedeputeerde Staten opdracht aan de eenheid Wegen en Kanalen van de provincie om het plan van aanpak uit te voeren.
In 2021 schrijft de Rekenkamer Oost Nederland in de bestuurlijke nota ‘Risico’s Kanaliseren, aandacht voor risico’s bij werkzaamheden aan het kanaal Almelo - De Haandrik’ dat al bij de start van het project helder was dat het budget krap was. De provincie heeft aanbestedingen opgedeeld om zo scherp mogelijke aanbiedingen te krijgen, waardoor de werkzaamheden in acht percelen werden uitgevoerd door verschillende opdrachtnemers. De Rekenkamer noemt deze strategie een ‘niet voor de hand liggende keuze’, vanwege het kleine projectteam van de provincie dat de rol had om te sturen op al deze onderdelen 5. Tevens concludeert de Rekenkamer Oost Nederland dat de focus bij besluitvorming in GS lag op de bijdrage die het opgewaardeerde kanaal kon leveren aan het goederenverkeer over water (de zogeheten modal shift). Risico’s maakten geen onderdeel uit van de afwegingen, aldus de Rekenkamer6.
De betrokkenheid van gemeente Twenterand bij de besluitvorming Na het besluit van de Gedeputeerde staten worden de Provinciale Staten dezelfde dag per brief op de hoogte gebracht. Op 11 november 2009 volgt een persbericht. In het persbericht wordt benoemd dat de aanpassingen op de vaarroute belangrijk zijn voor de economische ontwikkeling van het gebied, voor het milieu en voor de bereikbaarheid van Overijssel. De gedeputeerde noemt de ontwikkelingen rond het kanaal Almelo – De Haandrik het resultaat van een goede samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en scheepvaart. We hebben in alle college- en raadsstukken gezocht of er op enig moment bestuurlijk of politiek aandacht is besteed aan de opwaardering: dit was niet het geval. We concluderen op basis daarvan dat het gemeentebestuur van Twenterand (college en raad) in de aanloop naar de besluitvorming niet actief betrokken of geïnformeerd is door de provincie. Het was bestuurlijk ook geen issue. Tussen 2006 en 2010 hebben het College van B&W en de gemeenteraad slechts tweemaal kort gesproken over het kanaal. In beide gevallen ging dat niet om de opwaardering of ambities voor het kanaal.
4
In de perspectiefnota van 2010 besluiten de Provinciale Staten € 17,1 miljoen beschikbaar te stellen voor het opwaarderen van het kanaal, het vervangen van bruggen en regulier onderhoud. 5 Zie paragraaf 2.2 van de bestuurlijke nota. 6 Zie paragraaf 2.3 van de bestuurlijke nota.
15
Alle gesprekspartners die vanuit Twenterand bestuurlijk betrokken waren, zijn duidelijk over de betrokkenheid van gemeente Twenterand bij de besluitvorming over de opwaardering: die was nihil. Meerdere portefeuillehouders geven aan dat zij in de periode voorafgaand aan het besluit tot opwaardering niet geïnformeerd zijn over het ophanden zijnde besluit vanuit de provincie. Het persbericht op 11 november 2009 was het eerste moment dat het gemeentebestuur is geïnformeerd. Volgens alle gesprekspartners die we gesproken hebben in Twenterand, zijn bewoners langs het kanaal ook niet actief betrokken of actief geïnformeerd in aanloop naar de besluitvorming tot opwaardering in 2009 7. Voor zover we hebben kunnen nagaan leidde dat in die tijd overigens niet tot grote onrust onder inwoners.
2.4 Relevante aspecten na het besluit tot opwaardering in november 2009 Risico’s bij de opwaardering Bijna een jaar na het besluit door Gedeputeerde Staten, organiseert de provincie Overijssel in september 2010, oktober 2010 en januari 2011 drie risicosessies ter voorbereiding op de opwaardering. Bij de risicosessies zijn leden van het projectteam en projectmedewerkers van de provincie aanwezig. De risicosessie wordt begeleid door adviseurs van Royal Haskoning. De gemeente Twenterand en bewoners rond het kanaal waren niet uitgenodigd bij deze risicosessies. Bij de risicosessies is gekeken naar risico’s vanuit drie invalshoeken: • Bruggen (59 risico’s) • wachtplaatsen (56 risico’s) • baggeren (56 risico’s) De risicosessies hebben geleid tot een risicoanalyse die circa 170 risico’s telt, waarvan geen enkel risico als ‘groot’ werd aangeduid en 20 risico’s de score ‘middelgroot’ kregen. Alle andere risico’s werden als ‘klein’ bestempeld. Deze scores zijn gebaseerd op een weging van de kans van optreden en de gevolgen daarvan in tijd en geld. In de top-20 risico’s staan twee risico’s die (deels) betrekking hebben de omgeving van het kanaal: • Op plaats 8 staat het risico (bij risico’s rond baggeren) dat beschoeiing bezwijkt door inzakken van het onderwatertalud.
In de toelichting op dit risico is gewezen op het mogelijk verzakken van de weg en de kans dat er minder aanlegmogelijkheden zijn voor schepen. Als beheersmaatregelen worden aangegeven dat er onderzoek moet plaatsvinden en berekeningen moeten worden uitgevoerd over (de sterkte van) het onderwatertalud en de damwanden. Dit risico wordt geduid als middelgroot. De kans op optreden wordt geschat op ‘reëel’/25%. • Op plaats 13 staat het risico (bij risico’s rond bruggen) van onvoldoende draagvlak bij stakeholders doordat zij onvoldoende worden geïnformeerd en er een gebrek is aan communicatiecapaciteit. Dat kan leiden tot minder draagvlak, tegenwerking en vertraging. Als beheersmaatregelen worden genoemd dat de taakverdeling goed moet worden vastgelegd, er goede overlegstructuren moeten zijn en er een integraal planproces moet zijn. Dit
7 Dat geldt overigens niet voor het onderdeel kunstwerken (bruggen). Daarover zijn wel gesprekken gevoerd met inwoners en
zijn informatiebijeenkomsten georganiseerd. Zie ook verder in het rapport.
16
risico wordt geduid als middelgroot. De kans op optreden wordt geschat op ‘reëel’/25%. Hoewel dit risico (draagvlak) is gerubriceerd onder de risico’s rond bruggen, komt het ook terug bij risico’s rond wachtplaatsen en risico’s rond baggeren. In alle drie de categorieën staat het risico hoog in de respectieve lijst met risico’s en krijgt het de status ‘middelgroot.’ Verder wordt nog een aantal risico’s genoemd rond baggerwerkzaamheden (in relatie tot de omgeving):
• Kans op bezwijken van boordvoorzieningen bij baggeren (klein risico) • Verkeerde aannames cq. verborgen gebreken door onzorgvuldige voorbereiding en niet de juiste deskundigheid betrokken in de voorfase (klein risico).
• Te weinig controle/monitoring op de werkzaamheden aannemer (klein risico). • Beschikbare kundige capaciteit binnen de provincie voor dit (type) project (klein risico). • Kweltoename, waardoor vernatting nabijgelegen percelen (klein risico) Zoals in de bovenstaande opsomming te lezen is, hebben enkele risico’s mogelijk betrekking op schade aan objecten van derden. Als beheersmaatregelen voor die risico’s wordt aangegeven dat goed onderzoek moet worden verricht en dat eisen worden opgenomen in de vraagspecificatie voor het verrichten van een nulmeting. De omgang met stakeholders zoals gemeenten komt nergens in de risicoanalyse aan bod, behoudens bij het verstrekken van de noodzakelijke omgevingsvergunningen. Uit de analyse van de risico’s in het risicorapport trekken we dezelfde conclusie als de Rekenkamer Oost-Nederland in het rapport uit 2021 (zie tekstkader), namelijk dat er onvoldoende is doorgeredeneerd naar de impact van de (omgevings)risico’s. Daarnaast zijn stakeholders (inwoners, ondernemers, gemeenten) niet betrokken bij de risicosessies. In 2021 constateerde de Rekenkamer Oost Nederland in de bestuurlijke nota ‘Risico’s Kanaliseren, aandacht voor risico’s bij werkzaamheden aan het kanaal Almelo - De Haandrik’ dat er bij de risicoanalyse ‘niet voldoende’ is doorgeredeneerd naar de impact van risico’s voor de omgeving.
Volgens de Rekenkamer Oost Nederland zijn opdrachtnemers bovendien enkele afspraken over het beheersen van risico’s niet nagekomen en heeft de provincie de naleving van deze afspraken niet afgedwongen. Dat blijkt onder andere uit het niet aanleveren van een nieuwe risicomatrix bij de baggerwerkzaamheden ondanks herhaalde verzoeken vanuit de gemeente, en uit het uitblijven van een verschillenanalyse tussen voor- en naopnames van panden8. Naast de risicosessies heeft Royal Haskoning trillingsmetingen en een verkennend en aanvullend kwelonderzoek uitgevoerd. De Rekenkamer Oost Nederland geeft hierover aan dat trillingsmetingen zijn uitgevoerd maar dat er niet naar is gehandeld, terwijl de trillingen de norm hebben overschreden en dat dit … schade zal hebben veroorzaakt bij een deel van de nabijgelegen panden. Het kwelonderzoek en daaruit volgende monitoringsplan van Royal Haskoning bleek achteraf niet uitgebreid genoeg om kwel te detecteren in het gebied waar watervoerlast werd gemeld. De monitoringspunten lagen te ver uit elkaar en de tijdreeksanalyse voor de peilbuizen gaf geen betrouwbare uitkomst.8
Werkzaamheden voor de opwaardering
8 Zie paragraaf 2.3 van de bestuurlijke nota van de rekenkamer Oost Nederland.
17
Vanaf het najaar van 2011 tot medio 2016 vinden de werkzaamheden aan het kanaal plaats voor de opwaardering naar 700 ton. Volgens de oorspronkelijke planning zou de opwaardering in 2014 gereed zijn, maar die planning loopt uit vanwege onder andere een geschil over het gebruik van een depot en door de noodzaak tot een nieuwe aanbesteding. De werkzaamheden bestaan uit het uitbaggeren van het kanaal, het realiseren van dertien wachtplaatsen, het vervangen van een deel van de boordvoorzieningen en het vervangen van vijf bruggen. In deze periode is door de provincie een aantal inloopavonden georganiseerd en een bijeenkomst met plaatselijke belangenverenigingen. De nadruk van deze bijeenkomsten lag volgens betrokkenen vooral op de realisatie van de kunstwerken (bruggen). Uit een nieuwsbrief over de werkzaamheden van november 2010 blijkt dat ook dan nog het plan is om in de toekomst het kanaal verder op te waarderen. De projectleider schrijft dan in die nieuwsbrief: Op dit moment kunnen alleen schepen tot 600 ton door het kanaal en dat kan net uit. Daar ligt ook de aanleiding van het project. Bij het vervoer van grondstoffen van Rotterdam naar Coevorden heeft het bedrijfsleven steeds meer hinder van het verkeer op de weg waarop ze de politiek gevraagd hebben het vervoer over water makkelijker en rendabeler te maken… “We gaan daarom het kanaal stapsgewijs opwaarderen.
In 2005 hebben we het kanaal geschikt gemaakt voor schepen van 600 ton. Nu doen we dat voor schepen van 700 ton en uiteindelijk hopen we zelfs schepen van 1.000 ton door het kanaal te kunnen laten varen.”
Verstrekken omgevingsvergunning Op 20 april 2011 ontvangt de gemeente Twenterand een aanvraag voor de omgevingsvergunning om het kanaal op te waarderen naar 700 ton. De aanvraag betreft baggerwerkzaamheden, de aanleg van wachtplaatsen en de vervanging van een aantal bruggen. Op 26 april reageert een medewerker van de afdeling Dienstverlening op de aanvraag met een procesbericht: behandeling zal binnen de standaardtermijn plaatsvinden. Op 12 mei 2011 volgt het besluit over de aanvraag: de omgevingsvergunning wordt verleend. Het College van B&W heeft het besluit op 20 mei gepubliceerd. We hebben in de archieven van de gemeente geen bezwaren tegen het besluit aangetroffen. Bij de beoordeling van de aanvraag heeft gemeente Twenterand getoetst op Wabo-aspecten, specifiek op de toetsingsaspecten die benoemd zijn in artikel 2.10 van de Wabo.
Uit de toets bleek: • Dat het aannemelijk is dat het bouwwerk voldoet aan het bouwbesluit; • Dat het aannemelijk is dat het bouwwerk voldoet aan de bouwverordening van gemeente Twenterand (2010); • Dat het onderhavige werk geen monument is; • Dat het bouwplan gelegen is in een gebied waar de welstandsnota niet van toepassing is; • Dat het bouwwerk in overeenstemming is met het ter plaatse geldende bestemmingsplan ‘Vroomshoop Woongebied’, ‘Kleine Kernen Geerdijk’ en ‘Vriezenveen Woongebied en Bedrijven’, geprojecteerd met de bestemming ‘water.’ Concluderend waren er, vanuit het toetsingskader van de Wabo, geen redenen om de omgevingsvergunning te weigeren. We hebben in de archieven van de gemeente Twenterand niet kunnen terugvinden of de gemeente Twenterand op aanvullende zaken heeft getoetst, zoals omgevingsrisico’s, maar dat lijkt onwaarschijnlijk.
18
Circa een maand later, op 22 juni 2011, ontvangt gemeente Twenterand nog een tweede aanvraag voor een omgevingsvergunning. Deze is ook gericht op de boordvoorzieningen van kanaal Almelo – De Haandrik en ook hier wordt omschreven dat het kanaal geschikt gemaakt wordt voor 700 tons scheepvaart, maar deze aanvraag heeft betrekking op het aanbrengen van een damwand. Op 27 juni 2011 verleent de gemeente ook deze omgevingsvergunning. De besluitvormingsprocedure is uitgevoerd overeenkomstig het bepaalde in artikel 3.7 van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht en beoordeeld t.a.v. artikel 2.10. Daarnaast heeft de gemeente de aanvraag getoetst aan het Besluit omgevingsrecht en de Ministeriële regeling omgevingsrecht. Uit de bijlage met afwegingen blijken dezelfde conclusies die in april/mei ook werden getrokken. Op 7 juli heeft het College van B&W het besluit gepubliceerd.9 We constateren dat de gemeente Twenterand in twee weken heeft besloten over de eerste aanvraag en binnen een week heeft besloten over de tweede aanvraag. Voor een regulier proces kan de gemeente acht weken de tijd nemen en er is ruimte voor een verlenging van zes weken. Op 1 juli 2016 is de feitelijke opwaardering gerealiseerd en wordt het kanaal vrijgegeven voor schepen tot 700 ton. Schadeclaims en de afhandeling daarvan Naarmate de tijd verstrijkt neemt het aantal schademeldingen toe.
Tijdens de werkzaamheden voor de opwaardering komen zo’n 40 schademeldingen binnen bij de provincie. Vanaf 2018 neemt het aantal meldingen sterk toe en halverwege 2021 zijn er in totaal meer dan 400 schademeldingen gedaan. De schades richten zich met name op een gebied van circa acht kilometer langs het kanaal in de plaats Vroomshoop, gelegen in Twenterand. Naar aanleiding van de schademeldingen worden allerlei onderzoeken opgestart naar schadeoorzaken. Provinciale Staten besluiten op 1 juli en 28 oktober 2020 tot regelingen voor de aanpak voor schades aan panden langs het kanaal, in de praktijk leiden deze regelingen tot onrust en uitsluitsel van duidelijkheid voor sommige pandeigenaren. In 2021 laat gemeente Twenterand CRUX Engineering een handhavingsonderzoek uitvoeren. Dit onderzoek is bedoeld om de ingediende stukken bij de vergunningsaanvraag in 2011 te beoordelen t.a.v. het geotechnisch ontwerp, en om te toetsen of destijds binnen de kaders van de afgegeven vergunning in 2011 is gebouwd. De nadruk bij dit onderzoek ligt op het deeltraject dat binnen gemeentegrenzen valt. CRUX Engineering concludeert in september 2021 dat op onderdelen in afwijking van de verleende vergunning van 2011 is gebouwd (bijvoorbeeld dat klapankers in plaats van leeuwankers zijn toegepast en dat damwanden gelijk of langer zijn dan volgt uit aangeleverde ontwerp.
CRUX concludeert ook dat de ‘as-built’ situatie (weergave van de nieuwe situatie na de uitvoeringswerkzaamheden) als vergelijkbare en/of gelijkwaardige oplossing kan worden gezien ten aanzien van het ontwerp.
9 We
kunnen niet uitsluiten dat er naast deze twee omgevingsvergunningen nog andere omgevingsvergunningen zijn aangevraagd en zijn behandeld. Die hebben we echter niet aangetroffen in het archief van de gemeente.
19
Naar aanleiding van het rapport van CRUX Engineering volgen handhavingsverzoeken en bezwaarschriften. In juli 2022 geeft gemeente Twenterand dan alsnog een omgevingsvergunning af voor de werkzaamheden die in 2011/2012 zijn uitgevoerd. In een bericht op de gemeentewebsite wordt toegelicht dat de uitgevoerde werkzaamheden niet overeenkwamen met de omgevingsvergunning die was verleend. ‘Er zijn namelijk afwijkende ankers en damwanden gebruikt, zowel qua soort als qua lengte.’ Dat blijkt ook uit provinciaal onderzoek. Een onafhankelijke bezwarencommissie heeft tijdens het behandelen van de bezwaren het advies voorgelegd aan het college om ‘oude’ en ‘nieuwe’ gegevens te vergelijken en de mogelijkheid van ‘legalisatie’ te toetsen en niet tot handhaving over te gaan. Het college heeft dat advies overgenomen en uit het rapport van CRUX blijkt dat de gemeente op basis van de ‘nieuwe’ gegevens de vergunning ook kon verlenen. Dat leidde tot een nieuwe aanvraag omgevingsvergunning van de provincie. Over het besluit om die vergunning af te geven schrijft de gemeente: “Een gemeente kan een dergelijke vergunning niet weigeren. Weigeren is alleen mogelijk als de constructie niet voldoet aan de eisen die de wetgever stelt. Onderzoek van CRUX Engineering B.V. heeft aangetoond dat de bouwwerkzaamheden voldoen aan de wet- en regelgeving.
De gemeente Twenterand heeft besloten het advies van CRUX Engineering B.V. over te nemen en de omgevingsvergunning te verlenen. De bouwwerkzaamheden zijn hiermee gelegaliseerd, wat betekent dat ze wettelijk goedgekeurd zijn. Met u is de gemeente Twenterand van mening dat het dossier pijnlijk inzichtelijk heeft gemaakt dat niemand foutloos is. Er is echter na 11 jaar geen alternatief. Terug naar de vergunde situatie van vóór 2011 betekent immers dat het bestaande gesloopt moet worden en er opnieuw gebouwd moet worden omdat de oude oeverconstructie van voor 2011 niet meer voldeed. Positief is dat de daadwerkelijk gerealiseerde oeverconstructie en wachtplaatsen voldoen.”
Op 19 april 2023 nemen de Provinciale Staten unaniem een motie aan om een onafhankelijk bemiddelaar aan te stellen en mevrouw Keijzer de opdracht te geven om een beeld te vormen van de huidige situatie van omwonenden en ondernemers i.r.t. de provincie en andere overheden en daarover te rapporteren en met aanbevelingen te komen om het vertrouwen in de provincie te herstellen en de schades op korte termijn te herstellen of te compenseren. Mevrouw Keijzer levert haar rapport ‘Wat rechtmatig is, is niet altijd ook rechtvaardig’ in september 2023 op. Onderdeel van haar aanbevelingen is het aanstellen van een bestuurlijk kopstuk van buiten de provincie. Deze persoon dient beschikbaar te zijn voor de mensen en spreekt bestuurders aan als situaties vastlopen of als procedures versneld kunnen worden. In 2024 stelt de provincie Overijssel de heer Slob aan voor deze taak. De laatste ontwikkelingen bij het kanaal Op 27 september 2024 deelt de provincie Overijssel dat de oeverconstructies langs het kanaal voor grote delen niet voldoen aan de normen en dat onderhoud nodig is om de oeverconstructies aan te pakken. Deze grote nieuwe onderhoudsopgave maakt dat de provincie de toekomstfunctie van het kanaal opnieuw wil vaststellen.
Dit bericht leidt tot onrust bij inwoners en op de eigen website meldt de provincie dat zij erkent dat ‘communicatie beter had gemoeten gezien deze gevoelde emoties.’ In alle gesprek met gedupeerden is de emotionele last van dit dossier aan de orde gekomen. Gedupeerden hebben aangegeven dat zij nog steeds veel stress en onrust ervaren en dat de afhandeling van schade te lang duurt. Zij delen
20
dat de problematiek rond het kanaal tot gezondheidsproblemen heeft geleid, tot echtscheidingen, tot verslechterde relaties
tussen
bewoners
en
tot
noodzakelijke
verhuizingen
vanwege
(mentale
en
fysieke)
gezondheidsoverwegingen. De nieuwe onderhoudsopgave en de discussie over de toekomstfunctie van het kanaal vraagt – zeker in het licht van alle schadegevallen – om een zorgvuldig traject naar de bewoners rond het kanaal en een goede afstemming over processtappen en communicatie tussen de provincie en gemeente Twenterand.
21
3. Conclusies 3.1 Vooraf De onderzoekscommissie heeft de besluitvorming rond de opwaardering van kanaal Almelo – De Haandrik onderzocht, inclusief de aanloop daarnaartoe en de periode daaropvolgend. In het voorgaande hoofdstuk hebben we de relevante gebeurtenissen chronologisch beschreven en op diverse plekken ook verwezen naar de beleving van onze gesprekspartners en naar conclusies die in andere rapporten zijn getrokken, waaronder die van de Rekenkamer Oost Nederland. Het doel van dit onderzoek is om te leren van de casus opwaardering kanaal Almelo – De Haandrik en die lessen te benutten bij actuele en toekomstige opgaven die in de fysieke omgeving van gemeente Twenterand spelen. Denk bijvoorbeeld aan de ontwikkelingen in en rondom het Hammerflier, waar een opgave ligt om de drinkwaterwinning te verdrievoudigen. Daarbij is Vitens belanghebbende, is de provincie regisseur/bestuurlijk trekker en is Twenterand betrokken omdat 90% van het betreffende grondgebied in de gemeente Twenterand ligt. Ook actueel zijn de gesprekken over het verbeteren van de veiligheid van de N36 tussen Ommen en Almelo en de toekomstige elektrificatie van het spoor. In november 2024 deelde de verantwoordelijk portefeuillehouder van Twenterand nog dat de gemeenten Twenterand, Almelo en Hardenberg samen optrekken richting Den Haag om budget vrij te maken om de N36 verkeersveiliger te maken.
Want ook bij dit project geldt: het betreft (ten dele) Twenterands grondgebied, maar de status van Rijksweg maakt dat Twenterand niet in de lead is om maatregelen te treffen voor de verkeersveiligheid. In dit hoofdstuk formuleren we de conclusies die we baseren op de reconstructie. We starten met conclusies die te maken hebben met de context van het opwaarderingsbesluit. Vervolgens formuleren we conclusies over de betrokkenheid van gemeente Twenterand en omwonenden. We eindigen de conclusies over de rol en positie van de gemeente in casus over de opwaardering van het kanaal Almelo – De Haandrik. 3.2 Conclusies Op basis van de reconstructie en de gesprekken die we hebben gevoerd met betrokkenen komen we tot tien conclusies.