Bijlage 3 - Ecologische beoordeling stikstof - Vas1 Garstelanden Oost fase 2.pdf
Tekst van het document
Ecologische beoordeling stikstof Bedrijventerrein Garstelanden Oost Fase 2, Westerhaar-Vriezenveensewijk
Toetsing in het kader van de Wet natuurbescherming
H.L. Schepp A. Brouwer
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
2
Ecologische beoordeling stikstof Bedrijventerrein Garstelanden Oost Fase 2, Westerhaar-Vriezenveensewijk Toetsing in het kader van de Wet natuurbescherming H.L. Schepp, A. Brouwer Status uitgave: definitief Rapportnummer:
20-125
Projectnummer:
20-0404
Datum uitgave:
30 november 2020
Foto's omslag:
Naam/namen / Bureau Waardenburg bv
Projectleider:
A. Brouwer
Tweede lezer:
J.H. van der Heide MSc
Naam en adres opdrachtgever:
BJZ.nu Twentepoort Oost 16 7609 RG Almelo
Referentie opdrachtgever: Akkoord voor uitgave:
G.H. Bonhof
Paraaf:
Graag citeren als: Schepp, H.L. & A. Brouwer 2020. Ecologische beoordeling stikstof Bedrijventerrein Garstelanden Oost Fase 2, Westerhaar-Vriezenveensewijk, Toetsing in het kader van de Wet natuurbescherming. Rapport 20-125. Bureau Waardenburg, Haren. Trefwoorden: natuurtoets, Wet natuurbescherming, stikstofdepositie, habitattypen, Garstelanden Bureau Waardenburg bv is niet aansprakelijk voor gevolgschade, alsmede voor schade welke voortvloeit uit toepassingen van de resultaten van werkzaamheden of andere gegevens verkregen van Bureau Waardenburg bv. Opdrachtgever hierboven aangegeven vrijwaart Bureau Waardenburg bv voor aanspraken van derden in verband met deze toepassing. © Bureau Waardenburg bv / BJZ.nu Dit rapport is vervaardigd op verzoek van opdrachtgever en is zijn eigendom. Niets uit dit rapport mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden d.m.v. druk, fotokopie, digitale kopie of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de opdrachtgever hierboven aangegeven en Bureau Waardenburg bv, noch mag het zonder een dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd. Lid van de branchevereniging Netwerk Groene Bureaus. Het kwaliteitsmanagementsysteem van Bureau Waardenburg bv is gecertificeerd door EIK Certificering overeenkomstig ISO 9001:2015.
Bureau Waardenburg bv hanteert als algemene voorwaarden de DNR 2011, tenzij schriftelijk anders wordt overeengekomen.
Bureau Waardenburg, Varkensmarkt 9 4101 CK Culemborg, 0345 51 27 10, info@buwa.nl, www.buwa.nl
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
3
Voorwoord De gemeente Twenterand is voornemens om het bestaande bedrijventerrein Garstelanden Oost te Westerhaar-Vriezenveensewijk uit te breiden c.q. af te ronden met een Fase 2. BJZ.nu wil weten of de stikstofdepositie negatieve effecten heeft op Natura 2000-gebieden en zo ja onder welke voorwaarden een vergunning in het kader van de Wet natuurbescherming (Wnb) kan worden verkregen. Op 29 mei 2019 heeft de Raad van State een uitspraak gedaan dat het Programma Aanpak Stikstof (PAS) niet meer als basis mag worden gebruikt voor toestemming van activiteiten. BJZ.nu heeft daarom Bureau Waardenburg opdracht verstrekt om de effecten van de additionele stikstofdepositie als gevolg van het project te toetsen aan de Wet natuurbescherming. In voorliggend rapport zijn de effecten van de stikstofuitstoot vrijkomend bij de voorgenomen ingreep op Natura 2000-gebieden beoordeeld in het kader van de Wet natuurbescherming. Omdat (significante) effecten niet op voorhand kunnen worden uitgesloten is tevens gekeken of effecten kunnen worden gemitigeerd of gecompenseerd. Dit rapport is een ecologische toetsing zoals omschreven in de Wet natuurbescherming. Dit rapport is opgesteld door Bureau Waardenburg, de berekening van stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden is opgenomen in het supplement bij dit rapport.
De Aerius berekeningen zijn zowel voor de aanlegfase als de gebruiksfase berekend door Kragten (17 oktober 2020). Dit rapport is een Ecologische beoordeling; het is aan het bevoegd gezag om te bepalen of de conclusies in deze rapportage juist zijn. Aan de totstandkoming van dit rapport werkten mee: A. Brouwer H.L. Schepp J.H. van der Heide
projectleiding, rapportage rapportage kwaliteitsborging
Genoemde personen zijn door opleiding, werkervaring en zelfstudie gekwalificeerd voor de door hen uitgevoerde werkzaamheden. Het project is uitgevoerd volgens het kwaliteitshandboek van Bureau Waardenburg. Het kwaliteitsmanagementsysteem van Bureau Waardenburg is ISO gecertificeerd. Vanuit BJZ.nu werd de opdracht begeleid door de heer Geerten ten Bolscher. Wij danken hem voor de prettige samenwerking.
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
4
Inhoud
1
2
3
Voorwoord
4
Samenvatting
6
Inleiding
8
1.1
Aanleiding en doel
8
1.2
Toetsing Wet natuurbescherming
9
1.3
Proces van vergunningverlening
9
1.4
Verantwoording
10
Plangebied en plan
12
2.1
Het plan
12
2.2
AERIUS-berekeningen
13
Effecten op Natura 2000-gebieden
16
3.1
Mogelijke effecten en de reikwijdte van het project
16
3.2
Bepaling van effecten van stikstofdepositie
16
3.3
Natura 2000-gebied 040 Engbertsdijksvenen
16
3.3.1
Habitattype Droge heiden (H4030)
18
3.3.2
Habitattype Actieve hoogvenen (hoogveenlandschap) (H7110A)
20
3.3.3
Habitattype Herstellende hoogvenen, actief hoogveen (H7120ah)
22
3.4
4
5
Natura 2000-gebied 039 Vecht- en Beneden-Reggegebied
24
3.4.1
Habitattype Stuifzandheiden met struikhei (H2310)
25
3.4.2
Habitattype Zandverstuivingen (H2330)
27
3.4.3
Habitattype Beuken-eikenbossen met hulst (H9120)
29
3.4.4
Habitattype Oude eikenbossen (H9190)
31
3.4.5
Habitattype (H9999)
33
3.5
Cumulatie van het project
33
3.6
Conclusies effecten beschermde gebieden
34
Aanbevelingen
35
4.1
35
Vervolgprocedure
Literatuur
36
Bijlage I
Essentietabellen Natura 2000
38
Bijlage II
Supplement Rapportage Stikstofdepositie
40
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
5
Samenvatting De gemeente Twenterand heeft het initiatief genomen voor het realiseren van Fase 2, de afronding en uitbreiding van het bestaande bedrijventerrein Garstelanden Oost in Westerhaar-Vriezenveensewijk. Daarbij komt stikstof vrij, zowel in de aanlegfase als bij het gebruik van het nieuwe bedrijventerrein. Er vindt daardoor additionele stikstofdepositie plaats op daarvoor gevoelige habitattypen in de Natura 2000-gebieden Engbertsdijksvenen en Vecht- en Beneden-Reggegebied. Op 1 januari 2017 is de Wet natuurbescherming in werking getreden. In dat kader is er voor projecten die stikstofdepositie veroorzaken op Natura 2000 gebieden een Wnb vergunning noodzakelijk. Indien de toename van de stikstofdepositie binnen bepaalde marges bleef kon voorheen een vergunning betrekkelijk eenvoudig worden geregeld in het kader van de PAS-wetgeving. Op 29 mei 2019 heeft de Raad van State een uitspraak gedaan dat het Programma Aanpak Stikstof (PAS) niet meer als basis mag worden gebruikt voor toestemming van activiteiten. Als gevolg van de ze uitspraak zal er per project een Ecologische beoordeling uitgevoerd moeten worden. Het voorliggende rapport geeft vorm aan die Ecologische Beoordeling en beschrijft de resultaten van een nader onderzoek naar de effecten van stikstofdepositie op nabijgelegen Natura 2000-gebieden.
De centrale vraag van deze toetsing is: bestaat er een reële kans op significante negatieve effecten als gevolg van een extra stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden als gevolg van de werkzaamheden en als gevolg van de gebruiksfase, of kan het optreden van significant negatieve effecten op Natura 2000-gebieden met zekerheid worden uitgesloten? Tevens geeft deze rapportage antwoord op de vraag, indien significant negatieve effecten niet op voorhand kunnen worden uitgesloten, of er mitigerende maatregelen mogelijk zijn zodat significant negatieve effecten alsnog kunnen worden uitgesloten. Uit de AERIUS-berekening volgt dat het gebruik van het nieuwe bedrijventerrein een extra stikstofdepositie oplevert van maximaal 0,05 mol N/ha/jr op 3 habitattypen in het Natura 2000-gebied Engbertsdijksvenen en maximaal 0,01 mol N/ha/jr op 4 habitattypen in het Natura 2000-gebied Vecht- en Beneden-Reggegebied. Daarnaast vindt in de aanlegfase stikstofdepositie plaats die in dezelfde orde van grootte ligt. Voor een zeer groot deel betreft dit habitattypen waar reeds overschrijding van de kritische depositie plaatsvindt. Voor de genoemde Natura 2000-gebieden is een analyse uitgevoerd. Dit is integraal gedaan voor de meest belaste Natura 2000-gebieden Engbertsdijksvenen en Vecht- en Beneden-Reggegebied.
Uit de Aerius berekening is naar voren gekomen voor welke Habitattypen sprake is van een toename van de depositie van 0,01 of meer mol N/ha/jaar of meer. Deze habitattypen zijn nader geanalyseerd en beoordeeld op de effecten van de stikstofdepositie-toename. In dit rapport wordt op basis van berekeningen en ecologische analyses geconcludeerd dat:
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
6
er geen significant negatieve effecten zullen optreden op het behalen van de instandhoudingsdoelstellingen van Natura 2000-gebieden ten gevolge van dit project ten aanzien van stikstofdepositie.
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
7
1 Inleiding 1.1
Aanleiding en doel De gemeente Twenterand is voornemens om op de Garstelanden te WesterhaarVriezenveensewijk het bestaande bedrijventerrein uit te breiden (zie figuur 2). De plannen en planologische procedures worden begeleid door BJZ.nu. Een van de aspecten waarbij met deze ingreep rekening moet worden gehouden is de Wet natuurbescherming, in het bijzonder wat betreft de depositie van stikstof op Natura 2000-gebieden. Voor dit onderzoek is op 17 oktober 2020 een Aerius berekening uitgevoerd door Kragten (2020). Hieruit is gebleken dat de hoogste bijdrage op een habitattype 0,05 mol/ha/jr is. Voor 2019 kon met een dergelijke depositie het project doorgang vinden in het kader van het PAS. Echter op 29 mei 2019 heeft de Raad van State een uitspraak gedaan dat het Programma Aanpak Stikstof (PAS) niet meer als basis mag worden gebruikt voor toestemming van activiteiten. Concreet wil BJZ.nu weten of als gevolg van stikstofuitstoot voortkomend uit dit project significant negatieve effecten op Natura 2000-gebieden op voorhand kunnen worden uitgesloten.
De Wet natuurbescherming De Wet natuurbescherming heeft als doel het behoud van de biodiversiteit en duurzaam gebruik van de bestanddelen daarvan. Sommige handelingen en ontwikkelingen kunnen de natuur, en daarmee de biodiversiteit, schaden en zijn daarom krachtens de wet verboden. Is dat het geval dan is er in geval van beschermde gebieden een vergunning nodig of in geval van beschermde soorten ontheffing nodig voor het overtreden van een verbodsbepaling. In specifieke gevallen geldt een vrijstellingsregeling.1
Het doel van het onderzoek is te bepalen of de ingreep kan leiden tot overtredingen van de regels uit de Wet natuurbescherming, specifiek voor stikstofuitstoot. Als dat voor beschermde gebieden het geval is, wordt bepaald onder welke voorwaarden redelijkerwijs een vergunning kan worden verkregen.
1
Zie voor de doelstelling en regels van de Wet natuurbescherming het wettelijk kader in de bijlage. ADC-toets: toets op Alternatieven, Dwingende reden van groot openbaar belang, Compensatie. Dit betreft soorten van de Habitatrichtlijn, het Verdrag van Bern en het Verdrag van Bonn met uitzondering van vogels. Vogels vallen onder Beschermingsregime soorten Vogelrichtlijn. Brochure: Soortenbescherming
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
8
1.2
Toetsing Wet natuurbescherming Op 29 mei 2019 heeft de Raad van State een uitspraak gedaan dat het Programma Aanpak Stikstof (PAS) niet meer als basis mag worden gebruikt voor toestemming van activiteiten. Als gevolg van deze uitspraak zal er per project een Ecologische beoordeling uitgevoerd moeten worden. Het voorliggende rapport geeft vorm aan die Ecologische Beoordeling en beschrijft de resultaten van een nader onderzoek naar de effecten van stikstofdepositie op nabijgelegen Natura 2000-gebieden. De centrale vraag van deze toetsing is: bestaat er een reële kans op significante negatieve effecten als gevolg van een extra stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden als gevolg van de werkzaamheden en de gebruiksfase. Kan het optreden van significant negatieve effecten op Natura 2000-gebieden met zekerheid worden uitgesloten? Tevens geeft deze rapportage antwoord op de vraag of er, indien significant negatieve effecten niet op voorhand kunnen worden uitgesloten, mitigerende maatregelen mogelijk zijn zodat significant negatieve effecten alsnog kunnen worden uitgesloten. De effecten van het project zijn getoetst aan de instandhoudingsdoelen die voor de Natura 2000-gebieden Engbertsdijksvenen en Vecht- en Beneden-Regge.
Als (significant) negatieve effecten op deze gebieden kunnen worden uitgesloten zijn effecten op verder weg gelegen gebieden op grond van de afstand eveneens uit te sluiten.
1.3
Proces van vergunningverlening In het onderstaande wordt de additionele depositie als gevolg van het initiatief getoetst aan artikel 2.7 lid 2 van de Wet Natuurbescherming: Het is verboden zonder vergunning van gedeputeerde staten een project te realiseren dat niet direct verband houdt met of nodig is voor het beheer van een Natura 2000gebied, maar afzonderlijk of in combinatie met andere plannen of projecten significante gevolgen kan hebben voor een Natura 2000-gebied. Of: er is sprake van een “plan” (meestal een bestemmingsplan of inpassingsplan). Dan is artikel 2.7 lid 1 van toepassing: Een bestuursorgaan stelt een plan dat niet direct verband houdt met of nodig is voor het beheer van een Natura 2000-gebied, en dat afzonderlijk of in combinatie met andere plannen of projecten significante gevolgen kan hebben voor een Natura 2000gebied, uitsluitend vast indien is voldaan aan artikel 2.8, met uitzondering van het negende lid. In beide gevallen is het criterium: afzonderlijk of in combinatie met andere plannen of projecten significante gevolgen kan hebben voor een Natura 2000-gebied. Er dient dus aangetoond te worden dat er geen significante effecten kunnen optreden als gevolg van het plan of project.
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
9
Kan dat al “op voorhand”, dan is een zogenaamde voortoets voldoende. Het is aan het bevoegd gezag om te beoordelen of een rapportage die tot de conclusie komt dat significante effecten uitgesloten zijn, moet worden beschouwd als een voortoets of een andere vorm van ecologische beoordeling. Binnen het plan Garstelanden Oost Fase 2 is tevens interne saldering mogelijk. Dit treedt op als binnen het project ook vermindering optreedt van vergunde en gerealiseerde stikstofuitstoot. De vermindering van depositie kan dan worden afgetrokken van de extra depositie die door het project of plan wordt veroorzaakt. De saldering is verdisconteerd in de Aerius berekening (17 oktober, Kragten 2020). Als significante effecten niet op voorhand zijn uit te sluiten, dient een Natuurtoets of Ecologische beoordeling te worden opgesteld. Hierin dient alsnog op basis van een inhoudelijke ecologische beoordeling van de effecten op het Natura 2000-gebied te worden aangetoond dat er geen effecten kunnen optreden. Daarbij dienen de instandhoudingsdoelen in ogenschouw genomen te worden. Er mogen ook mitigerende maatregelen genomen worden om de effecten teniet te doen of te verzachten. Ook externe saldering is mogelijk, dus met vermindering van stikstofdepositie buiten het project. Hierbij mag maximaal 70% van de externe vermindering benut worden voor saldering.
1.4
Verantwoording AERIUS-berekening De Aerius berekening is op 17 oktober 2020 uitgevoerd door Kragten (2020) met behulp van AERIUS calculator. Er is zowel voor de aanlegfase als de gebruiksfase een berekening uitgevoerd. De relevante bronnen voor stikstofdepositie die zijn meegenomen in de Aerius berekening zijn de te verwachten bedrijfsemissies en de verkeersbewegingen tijdens de aanleg- en gebruiksfase van het bedrijventerrein (Kragten, 2020). Huidige situatie Momenteel worden de percelen binnen het plangebied gebruikt als landbouwgrond. Wanneer het bedrijven terrein wordt gerealiseerd vervalt deze functie en zal er geen mestaanwending meer plaats vinden. Deze stikstofuitstoot zal dus komen te vervallen. Beschikbare informatie De informatie uit de PAS-gebiedsanalyses en uit Natura 2000-beheerplannen zijn gebruikt voor het vaststellen van mogelijke gebiedsgerichte knelpunten en oplossingen ten aanzien van de instandhoudingdoelen. Informatie uit de profielen en herstelstrategieën voor habitattypen is gebruikt om de aard en omvang van effecten in te schatten. Voor plaatselijke gegevens over de achtergronddepositie en ligging van habitattypen en leefgebieden van soorten is AERIUS geraadpleegd. Voor overige bronnen wordt verwezen naar de literatuurlijst.
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
10
De in dit rapport gepresenteerde gegevens over beschermde soorten zijn houdbaar tot drie jaar na afronding van het onderzoek. Indien de in dit rapport beschreven ingreep wijzigt dan wel wordt uitgevoerd na 2023 kan een actualisatie van het onderzoek nodig zijn.
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
11
2 Plangebied en plan 2.1
Het plan Plangebied Het plangebied Garstelanden Oost fase 2, ligt ten oosten van WesterhaarVriezenveensewijk. Het grenst aan het bestaande bedrijventerrein de Garstelanden. Garstelanden betreft een gemengd bedrijventerrein met een oppervlakte van circa 7 hectare. Het plangebied wordt momenteel gebruikt als akker. Het perceel heeft de bestemming bedrijventerrein (ruimtelijkeplannen.nl).
Figuur 1
Ligging plangebied (rood omkaderd) ten opzichte van Natura 2000-gebieden (Esri Nederland, Community Map Contributors).
Het plangebied ligt op circa 1 km afstand van Natura 2000-gebied Engbertsdijksvenen en op circa 6 km afstand van Vecht- en Beneden- Reggegebied (zie figuur 1). Voorgenomen ingreep De gemeente Twenterand is voornemens om bedrijventerrein Garstelanden aan de oostelijke zijde uit te breiden met circa 2 hectare bedrijfsgrond, met bijbehorende infrastructuur en groenvoorziening. Deze uitbreiding, beter bekend als fase 2, vindt direct aansluitend op het bestaande bedrijventerrein plaats en betreft de afronding van het bedrijventerrein Garstelanden.
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
12
Figuur 2
2.2
Ligging van het plangebied ten opzichte van het bestaande bedrijventerrein
AERIUS-berekeningen In de onderstaande tabellen zijn de resultaten van de Aerius-berekeningen weergegeven (17 oktober 2020, Kragten, 2020). In tabel 2.1 is de gebruiksfase weergegeven. In de derde kolom is de huidige depositie ten gevolge van landbouwkundige activiteiten weergegeven. Omdat deze activiteiten worden beëindigd mag deze waarde van de gebruiksfase worden afgetrokken (Kragten, 2020). In de tweede kolom is de Kritische depositie waarde aangegeven voor de verschillende Habitattypen. In van Dobben et al. (2012) zijn Kritische Depositie Waarden (KDW) vastgesteld voor deze habitattypen. De KDW is de grens waarboven het risico bestaat dat de kwaliteit van het habitat significant wordt aangetast door de verzurende en/of vermestende invloed van atmosferische stikstofdepositie. In tabel 2.2 is ook de depositietoename van de aanlegfase weergegeven. Deze ligt in dezelfde orde van grootte als de gebruiksfase.
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
13
Tabel 2.1
Maximale stikstofdeposities gespecificeerd per habitattype of leefgebiedtype en per Natura 2000-gebied gedurende de huidige situatie en de gebruiksfase.
Habitattype / Leefgebied
KDW
Huidige
Gebruiks
Mol
situatie
-fase
verschil
N/ha/jr Engbertsdijksvenen H4030 Droge heiden
1071
0,02
0,04
+0,02
H7110A Actieve hoogvenen (hoogveenlandschap)
500
0,01
0,02
+0,01
H7120ah Herstellende hoogvenen, actief hoogveen
500
0,03
0,08
+0,05
H2310 Stuifzandheiden met struikhei
1071
0,00
0,01
+0,01
H2330 Zandverstuivingen
714
0,00
0,01
+0,01
H5130 Jeneverbesstruwelen
1071
0,00
0,01
0,00
H9120 Beuken-eikenbossen met hulst
1429
0,00
0,01
+0,01
H9190 Oude eikenbossen
1071
0,00
0,01
+0,01
H9999:39 Habitattype onbekend/onzeker KDW op
500
0,00
0,01
+0,01
H4010A Vochtige heiden (hogere zandgronden)
1214
0,00
0,01
0,00
H6120 Stroomdalgraslanden
1286
0,00
0,01
0,00
H7120ah Herstellende hoogvenen, actief hoogveen
500
0,00
0,01
0,00
H91E0C
1857
0,00
0,01
0,00
Lg02 Geïsoleerde meander en petgat
2143
0,00
0,01
0,00
ZGH4010A Vochtige heiden (hogere zandgronden)
1214
0,00
0,01
0,00
ZGH7120ah Herstellende hoogvenen, actief
500
0,00
0,01
0,00
Vecht- en Beneden-Reggegebied
basis meest kritische relevante type (H7120).
Vochtige
alluviale
bossen
(beekbegeleidende bossen)
hoogveen
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
14
Tabel 2.2
Maximale stikstofdeposities gespecificeerd per aanlegfase per habitattype of leefgebiedtype en per Natura 2000-gebied. KDW
ADW
Habitattype / Leefgebied
Huidige situatie Aanleg-fase verschil Mol N/ha/jr Mol N/ha/jr
Engbertsdijksvenen H4030 Droge heiden
1071
1927
0,02
0,04
+0,02
H7110A Actieve hoogvenen (hoogveenlandschap)
500
1372
0,01
0,02
0,02
H7120ah Herstellende hoogvenen, actief hoogveen
500
2555
0,03
0,08
+0,05
H2310 Stuifzandheiden met struikhei
1071
2439
0,00
0,01
+0,01
H2330 Zandverstuivingen
714
2439
0,00
0,01
+0,01
H5130 Jeneverbesstruwelen
1071
2448
0,00
0,01
0
H9120 Beuken-eikenbossen met hulst
1429
2563
0,00
0,01
+0,01
H9190 Oude eikenbossen
1071
2466
0,00
0,01
+0,01
H4010A Vochtige heiden (hogere zandgronden)
1214
2329
0,00
0,01
0,00
H6120 Stroomdalgraslanden
1286
2342
0,00
0,01
0,00
H7120ah Herstellende hoogvenen, actief hoogveen
500
2015
0,00
0,01
0,00
H91E0C Vochtige alluviale bossen (beekbegeleidende bossen) 1857
2426
0,00
0,01
0,00
Lg02 Geïsoleerde meander en petgat
2143
2342
0,00
0,01
0,00
ZGH4010A Vochtige heiden (hogere zandgronden)
1214
2216
0,00
0,01
0,00
ZGH7120ah Herstellende hoogvenen, actief hoogveen
500
1959
0,00
0,01
0,00
Vecht- en Beneden-Reggegebied
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
15
3 Effecten op Natura 2000-gebieden 3.1
Mogelijke effecten en de reikwijdte van het project Deze beoordeling gaat in op de invloed van stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden. Andere invloeden zijn derhalve niet onderzocht.
3.2
Bepaling van effecten van stikstofdepositie De stikstofdepositie als gevolg van het project Garstelanden Oost Fase 2 is berekend met behulp van het rekenprogramma AERIUS. Voor de details van de berekening en resultaten wordt verwezen naar Bijlage IV bij dit rapport voor de AERIUS-rapportage. De Aerius berekeningen zijn ook opgenomen in deze rapportage in bijlage 2. De ecologische beoordeling toetst (op basis van de AERIUS-uitkomst) op één of meer van de onderstaande vragen: 1. Is er in het gebied met additionele depositie (overal) sprake van overschrijding van de kritische depositiewaarde op de beïnvloede hexagonen? 2. Is er een noodzaak om omvang of kwaliteit van het habitat/leefgebiedtype te vergroten (uitbreidingsdoelstelling(en) of nog niet halen van de minimum behoudsdoelen (populatieomvang). 3. Wat is de kwaliteit van het habitattype/leefgebiedtype? 4. Is de kwaliteit onvoldoende, wat zijn dan de knelpunten? Kijk bij leefgebieden ook naar de relevante soorten. 5. In hoeverre en op welke manier(en) speelt stikstofdepositie daarbij een rol? 6. In hoeverre speelt de additionele hoeveelheid stikstof door dit project hierbij een rol? 7. Welke maatregelen worden genomen om de kwaliteit van het habitattype/leefgebiedtype in stand te houden, te herstellen of te vergroten? 8. Worden de maatregelen of hun effecten negatief beïnvloed door de additionele stikstof uit dit project? 9.
Is het nodig om additionele maatregelen te nemen als gevolg van de additionele stikstofdepositie van dit project? 10. Zijn er andere projecten bekend die gelijktijdig effecten kunnen hebben op de door dit project belaste habitat- of leefgebiedtypen?
3.3
Natura 2000-gebied 040 Engbertsdijksvenen De Engbertsdijksvenen ligt in het veenontginningsgebied tussen Hardenberg en Almelo. Het overgrote deel van het veen is in gebruik geweest voor boekweitcultuur of afgegraven voor turfwinning; een klein deel is niet vergraven. Aan de westzijde van het gebied komt
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
16
op de overgang naar een dekzandrug droge heide voor (MvEZ & Provincie Overijssel, 2016). Stikstofdepositie is een groot probleem in Engbertsdijksvenen. De overbelasting is actueel sterk over vrijwel het hele natuurgebied. Vanuit de depositiekaarten Nederland is de achtergrond depositie (ADW) bepaald (AERIUS calculator). Van overbelasting is sprake als de achtergronddepositie (ADW) hoger is dan de Kritische depositiewaarde (KDW). In tabel 3.1 is te zien dat de overschrijding van de KDW waarden in de Engbertsdijkvenen fors is, met name voor het habitattype herstellende hoogvenen. Voor droge heide is de overbelasting matig. Tabel 3.1
De Kritische en Actuele depositiewaarden per habitattype of leefgebiedtype KDW
ADW
Mol N/ha/jr
Mol N/ha/jr
1071
1927
H7110A Actieve hoogvenen (hoogveenlandschap) 500
1372
H7120ah hoogveen
2555
Habitattype / Leefgebied Engbertsdijksvenen H4030 Droge heiden
Herstellende
hoogvenen,
actief
500
De belangrijkste knelpunten die als gevolg van stikstofdepositie optreden zijn verzuring en eutrofiëring (MvEZ & Provincie Overijssel, 2016). In droge heide treedt verzuring op met diverse negatieve gevolgen in de bodem, die weer consequenties voor flora en fauna hebben, maar ook directe effecten op plantensoorten treden op. Eutrofiëring treft direct de zeldzamere plantensoorten maar zorgt ook voor een snellere groei van algemene soorten die daardoor nog beter kunnen concurreren. In actief en herstellend hoogveen treedt eutrofiëring op en als gevolg daarvan vergrassing, verbossing en afname van veenmossen (MvEZ & Provincie Overijssel, 2016).
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
17
Figuur 3.1
AERIUS-beeld van depositie in de toekomstige situatie (gebruiksfase) en beïnvloede habitats in Natura 2000-gebied Engbertsdijksvenen.
Het aantal hexagonen dat wordt beïnvloed als gevolg van het gebruik en de aanlegfase van het bedrijventerrein verandert niet ten opzichte van de huidige situatie. De additionele depositie is echter wel hoger dan in de huidige situatie (Tabel 3.1Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.). Figuur 3.1 is slechts bedoeld ter illustratie en om aan te geven waar de habitattypen liggen. Deze is nog berekend met een oude Aerius calculator. De nieuwe berekeningen zijn weergegeven in de bijlage en in de tabellen 2.1 en 2.2.
3.3.1
Habitattype Droge heiden (H4030) Kenschets Het habitattype betreft struikheibegroeiingen in het laagland en gebergte van Europa. Ze worden gedomineerd door struikhei al dan niet in combinatie met andere dwergstruiken, grassen en mossen. Droge heiden komen in Nederland voor op matig droge tot droge, kalkarme zure bodems waarin zich meestal een podzolprofiel heeft gevormd. Het meest komt het type voor op –al dan niet lemige- dekzanden en op stuwwallen, maar ze strekken zich ook uit op stuwwallen, rivierterrassen en tertiaire (mariene) zandafzettingen (Beije et al. 2012a). Situatie in Natura 2000-gebied Engbertsdijksvenen Voor het habitattype droge heide is er geen uitbreidingsdoelstelling. Het huidige areaal dient in omvang en kwaliteit behouden te blijven. Dat zal op dezelfde locatie gebeuren waar het nu al ligt. Er is dus geen ruimtelijke uitwerking van de doelen noodzakelijk. Het
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
18
potentieel voor het habitattype geschikte areaal is circa 12 ha groot en ligt aaneengesloten in het noordwesten van het gebied. Het huidige areaal beslaat 8,1 ha. Een deel van het oorspronkelijke areaal is afgegraven voor zandwinning, en bestaat nu uit een plas. De kritische depositiewaarde van dit habitattype bedraagt 1071 mol N/ha/jr (MvEZ & Provincie Overijssel, 2016). Momenteel wordt voor het gehele areaal de kritische depositiewaarde overschreden met maximaal 856 mol N/ha/jr (AERIUS Calculator versie 17 oktober 2020).
Figuur 3.2
AERIUS-beeld van additionele depositie in de toekomstige situatie op droge heiden in Natura 2000-gebied Engbertsdijksvenen.
Op alle hexagonen die worden beïnvloed als gevolg van het gebruik van het bedrijventerrein vindt additionele stikstofdepositie plaats. In de twee oostelijke hexagonen die overlappen met het habitattype droge heide is de additionele depositie 0,01 mol N/ha/jr, in de overige hexagonen is de additionele depositie 0,02 mol N/ha/jr (Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.Figuur 3..2. Deze toename doet zich zowel in de aanlegfase als de gebruiksfase voor. Effectbeoordeling In Engbertsdijksvenen bestaan stikstofeffecten op droge heiden uit eutrofiëring met als gevolg vergrassing. Verzurende effecten op droge heiden hebben geen effect op het behoud van het habitattype, omdat de voor verzuring gevoelige soorten in het gebied ontbreken en de actuele kwaliteit zeer ongunstig is. Versnippering van de droge heide wordt vooral door de geringe omvang van het habitattype veroorzaakt, niet door stikstofeffecten (MvEZ & Provincie Overijssel, 2016).
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
19
Het reguliere beheer in Natura 2000-gebied Engbertsdijksvenen bestaat uit opslag verwijderen en begrazing. Tijdens dit reguliere beheer wordt een grote hoeveelheid stikstof afgevoerd. Het verwijderen van berkenopslag levert per hectare een stikstofafvoer van 1927,19 mol/ha (veldjes met uitlopers van eerder gekapte bomen) tot 11277,66 mol/ha (veldjes met normaal ontwikkelde bomen) (Mol-Dijkstra & Bolhuis, 2013). In een ingerasterde heide met een begrazingsdichtheid van 1-1,5 schaap/ha, ligt de gemiddelde afvoer van stikstof op ca 2 kg N (ca 142 mol/ha/jaar) per schaap. (Elbersen et al. 2003). Per schaap is dit ruim 7000 maal de additionele stikstofdepositie van 0,02 mol N/ha/jr. Tenslotte is de hoeveelheid additionele depositie slechts een zeer kleine fractie (0,001– 0,0015%) van de achtergronddepositie en deze depositie heeft als zodanig geen afzonderlijk aantoonbaar negatief effect op de vegetatie. De geringe bijdrage van de voorgenomen activiteit is dermate gering dat deze geen invloed heeft op de omvang, aard en effectiviteit, noch op de frequentie, van de maatregelen die nodig zijn voor behoud of herstel van de kwaliteit van het habitattype. Deze vormt dan ook geen belemmering voor de realisatie van de instandhoudingsdoelstelling.
3.3.2
Habitattype Actieve hoogvenen (hoogveenlandschap) (H7110A) Kenschets Het habitattype betreft hoogveensystemen waar sprake is van een goed functionerende toplaag (acrotelm) met actieve hoogveenvorming. Actieve hoogveenvorming houdt in dat de door veenmossen gedomineerde vegetatie meer organisch materiaal vormt dan er wordt afgebroken. Het levende hoogveen houdt veel regenwater vast en in het natte, zure hoogveenmilieu verteren afgestorven plantendelen heel erg langzaam, waardoor deze ophopen. Het systeem groeit dus omhoog en houdt als een spons water vast. Kenmerkend zijn dominantie van veenmossen, een microreliëf met tot circa 50 cm hoge bulten en slenken en permanent hoge waterstanden (Jansen et al. 2012a). Situatie in Natura 2000-gebied Engbertsdijksvenen In Engbertsdijksvenen is het actuele voorkomen van actieve hoogvenen vastgesteld op 0,10 ha. Voor actieve hoogvenen is een verbeter- of uitbreidingsdoelstelling vastgesteld. De Kritische Depositiewaarde (KDW) is 500 mol N per ha per jaar. Het perspectief van actief hoogveen op de langere termijn is landelijk zeer ongunstig. In Engbertsdijksvenen is het perspectief bij autonome ontwikkeling gunstiger. Vooral door de recente bouw van de robuuste dam rondom de hoogveenkern is het perspectief voor verdere uitbreiding van actief hoogveen in de kern relatief groot.
Kwaliteitsverbetering is echter ook afhankelijk van verlaging van stikstofdepositie. Buiten de kern is dat perspectief bij autonome ontwikkeling laag omdat de waterstanden daar niet stabiel genoeg zijn en de stikstofdepositie hoog blijft (MvEZ & Provincie Overijssel, 2016). De habitatdoelen actief hoogveen kunnen binnen een groot deel van het Natura 2000gebied gerealiseerd worden door vermindering van de wegzijging en vermindering van
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
20
stikstofdepositie. Het huidig aanwezige areaal herstellend hoogveen is in principe in zijn geheel geschikt om zich verder te ontwikkelen als actief hoogveen (MvEZ & Provincie Overijssel, 2016).
Figuur 3.3
AERIUS-beeld van additionele depositie in de aanlegfase op actieve hoogvenen in Natura 2000-gebied Engbertsdijksvenen.
Effectbeoordeling In Engbertsdijksvenen bestaan stikstofeffecten op actieve hoogvenen uit verzuring en eutrofiering. Als gevolg van het gebruik van het bedrijventerrein vindt er een additionele stikstofdepositie van 0,01 mol N/ha/jr plaats in de gebruiksfase. In de aanlegfase vinct er een additionele depositie plaats van 0,02 mol N/ha/jaar. Het reguliere beheer in Natura 2000-gebied Engbertsdijksvenen bestaat uit opslag verwijderen (MvEZ & Provincie Overijssel, 2016). Tijdens dit reguliere beheer wordt een grote hoeveelheid stikstof afgevoerd. Het verwijderen van berkenopslag levert per hectare een stikstofafvoer van 1927,19 mol/ha (veldjes met uitlopers van eerder gekapte bomen) tot 11277,66 mol/ha (veldjes met normaal ontwikkelde bomen) (Mol-Dijkstra & Bolhuis, 2013). De komende jaren wordt ongeveer 767 ha aan berkenopslag, jonge bomen, stronken en struiken verwijderd (Provincie Overijssel, 2020).
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
21
Tenslotte is de hoeveelheid additionele depositie slechts een zeer kleine fractie (0,001%) van de achtergronddepositie en deze depositie heeft als zodanig geen afzonderlijk aantoonbaar negatief effect op de vegetatie. De geringe bijdrage van de voorgenomen activiteit is dermate gering dat deze geen invloed heeft op de omvang, aard en effectiviteit, noch op de frequentie, van de maatregelen die nodig zijn voor behoud of herstel van de kwaliteit van het habitattype. Deze vormt dan ook geen belemmering voor de realisatie van de instandhoudingsdoelstelling.
3.3.3
Habitattype Herstellende hoogvenen, actief hoogveen (H7120ah) Kenschets Dit habitattype betreft hoogveenrestanten waar - in ieder geval ten dele - nog een veenpakket aanwezig is en hoogveenherstel gaande is of tenminste naar verwachting mogelijk is. Naar de kleur is de veenbodem (voorzover aanwezig) te beschrijven als zwartveen of witveen. Witveen is lichter gekleurd omdat deze veenbodem in geringere mate is gehumificeerd. Het biedt een betere uitgangssituatie voor het herstel dan zwartveen. Vaak zijn hoogveenrestanten ten dele tot op de zandbodem afgegraven, maar onder bepaalde omstandigheden kan ook dan nog sprake zijn van ‘herstellende hoogvenen’ (Jansen et al. 2012b). Situatie in Natura 2000-gebied Engbertsdijksvenen In Engbertsdijksvenen is het actuele voorkomen van actieve hoogvenen vastgesteld op 617,8 ha. Voor het habitattype H7120 Herstellende hoogvenen is een behoudsdoelstelling voor de oppervlakte opgenomen en een verbetering van de kwaliteit. De Kritische Depositiewaarde (KDW) is 500 mol N per ha per jaar (MvEZ & Provincie Overijssel, 2016). Herstellende hoogvenen komen over vrijwel het hele gebied voor. Uitzonderingen zijn de grote open wateren en die delen waar de zandbodem bloot ligt en geen restveen aanwezig is. Het blijkt dat er op 378 ha een verdroging, en op 214 ha een vernatting geconstateerd wordt.
Er is een per saldo neutrale trend in hoogveenontwikkeling: 244 ha gaat vooruit, 244 ha achteruit. Daarbij valt op dat de achteruitgang aan de noord en oostzijde groter is, en de vooruitgang aan de zuid en westzijde. De kwaliteit van het herstellend hoogveen zal als zeer ongunstig beoordeeld moet worden (MvEZ & Provincie Overijssel, 2016). Effectbeoordeling In Engbertsdijksvenen bestaan stikstofeffecten op herstellende hoogvenen uit verzuring en eutrofiering. Als gevolg van het gebruik van het bedrijventerrein vindt er een additionele stikstofdepositie van maximaal 0,05 mol N/ha/jr plaats, zowel in de aanleg- als de gebruiksfase. Door stikstofdepositie treden allerlei nadelige gevolgen op in actieve hoogvenen. Hierdoor treedt bijvoorbeeld vergrassing op en is er ook een toename van andere soorten zoals berk. De effecten van verzuring zijn onbekend. Echter wordt verzuring als gevolg van verhoogde stikstofdepositie voor hoogvenen van minder groot
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
22
belang geacht omdat in de Nederlandse hoogveengebieden vrijwel uitsluitend de zure onderdelen van hoogveenlandschappen aanwezig zijn.
Figuur 3.4
AERIUS-beeld van additionele depositie in de toekomstige situatie op herstellende hoogvenen in Natura 2000-gebied Engbertsdijksvenen.
In 4 van de 1085 hexagonen is de gemiddelde additionele stikstofdepositie 0,05 mol N/ha/jr. Deze liggen aan de westkant van het gebied ter hoogte van het geplande bedrijventerrein. In de 7 omliggende hexagonen is een additionele depositie van 0,04 mol N/ha/jr berekend (AERIUS calculator versie 17 oktober 2020). Tabel 3.2 Depositie per hexagoon
hexagonen 830 200 44 7 4
depositie 0,01 0,02 0,03 0,04 0,05
% 76,5 18,4 4,1 0,6 0,4
Het reguliere beheer in Natura 2000-gebied Engbertsdijksvenen bestaat uit opslag verwijderen (MvEZ & Provincie Overijssel, 2016). Tijdens dit reguliere beheer wordt een grote hoeveelheid stikstof afgevoerd. Het verwijderen van berkenopslag levert per hectare een stikstofafvoer van 1927,19 mol/ha (veldjes met uitlopers van eerder gekapte bomen) tot 11277,66 mol/ha (veldjes met normaal ontwikkelde bomen) (Mol-Dijkstra & Bolhuis, 2013). De komende jaren wordt ongeveer 767 ha aan berkenopslag, jonge bomen, stronken en struiken verwijderd (Provincie Overijssel, 2020).
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
23
Tenslotte is de hoeveelheid additionele depositie slechts een zeer kleine fractie (0,002%) van de achtergronddepositie en deze depositie heeft als zodanig geen afzonderlijk aantoonbaar negatief effect op de vegetatie. De geringe bijdrage van de voorgenomen activiteit is dermate gering dat deze geen invloed heeft op de omvang, aard en effectiviteit, noch op de frequentie, van de maatregelen die nodig zijn voor behoud of herstel van de kwaliteit van het habitattype. Deze vormt dan ook geen belemmering voor de realisatie van de instandhoudingsdoelstelling.
3.4
Natura 2000-gebied 039 Vecht- en Beneden-Reggegebied Het Vecht- en Beneden-Reggegebied ligt in het noorden van Overijssel, in een reliëfrijk zandlandschap, en wordt doorsneden door de riviertjes Vecht en Regge. Het gebied ontleent zijn bijzondere karakter aan het feit dat het rivierengebied en de hogere zandgronden elkaar hier ontmoeten. Dicht bij elkaar treffen we oude meanders aan, stroomdalgraslanden met steenanjer (Dianthus deltoides) en hoog gelegen zandgronden met enkele van de fraaiste zure vennen in ons land en de laatste stuifzanden van Overijssel. Dit contact komt ook tot uitdrukking in verschillende vormen van jeneverbesstruweel (Provincie Overijssel, 2017). Tabel 3.3
De Kritische en Actuele depositiewaarden per habitattype of leefgebiedtype KDW
ADW
Mol N/ha/jr
Mol N/ha/jr
H2310 Stuifzandheiden met struikhei
1071
2439
H2330 Zandverstuivingen
714
2439
H5130 Jeneverbesstruwelen
1071
2448
H9120 Beuken-eikenbossen met hulst
1429
2563
H9190 Oude eikenbossen
1071
2466
H9999:39 Habitattype onbekend/onzeker KDW op basis meest kritische relevante type (H7120).
500
2432
H4010A Vochtige heiden (hogere zandgronden)
1214
2329
H6120 Stroomdalgraslanden
1286
2342
H7120ah Herstellende hoogvenen, actief hoogveen
500
2015
H91E0C Vochtige alluviale bossen (beekbegeleidende bossen)
1857
2426
Lg02 Geïsoleerde meander en petgat
2143
2342
ZGH4010A Vochtige heiden (hogere zandgronden)
1214
2216
ZGH7120ah Herstellende hoogvenen, actief hoogveen
500
1959
Habitattype / Leefgebied Vecht- en Beneden-Reggegebied
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
24
Figuur 3.5
AERIUS-beeld van depositie in de toekomstige situatie en beïnvloede habitats in Natura 2000-gebied Vecht- en Beneden-Reggegebied.
Stikstofdepositie is een belangrijk knelpunt. Dit geldt vooral voor habitattypen met een (zeer) lage kritische depositiewaarde, zoals Zandverstuivingen (H2330) en Herstellende hoogvenen, Actief hoogveen (H7120ah) (Provincie Overijssel, 2017). De actuele depositiewaarden is voor alle habitattypen een stuk hoger dan de kritische depositiewaarden die voor deze habitattypen gelden. Vooral de habitattypen H2330 Zandverstuivingen, H3160 Zure vennen, H6230 Heischrale graslanden, H7110B Actieve hoogvenen (heideveentjes), H7120 Herstellende hoogvenen en H9190 Oude eikenbossen hebben sterke overschrijdingen van de KDW (Provincie Overijssel, 2017). Figuur 3.5 is slechts ter illustratie, en om aan te geven waar de habitattypen liggen.
3.4.1
Habitattype Stuifzandheiden met struikhei (H2310) Kenschets Stuifzandheiden met Struikhei omvat begroeiingen met dwergstruiken op droge zandgrond in binnenlandse stuifzandgebieden. Deze stuifzanden zijn gevormd door herverstuiving van dekzanden, met name na de late Middeleeuwen. De bodems zijn droog, zuur en zeer voedsel- en kalkarm. Ze behoren tot de zogenoemde duinvaaggronden en vlakvaaggronden. Er hebben zich nog nauwelijks of geen podzolprofielen ontwikkeld en de bodem is nog niet of slechts oppervlakkig ontijzerd. In de stuifzandheiden overheerst
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
25
doorgaans struikhei (Calluna vulgaris). Andere dwergstruiken kunnen ook een belangrijke rol spelen, bijvoorbeeld blauwe bosbes (Vaccinium myrtillus) of, op noordhellingen, rode bosbes (Vaccinium vitis-idaea). Zelfs plekken waar gewone dophei (Erica tetralix) domineert over struikhei kunnen onder dit habitattype vallen (want dat is niet strijdig met de vegetatiekundige definiëring; de dominantie van gewone dopheide is op zich dus geen reden om zo’n plek H4010_A te noemen). Door grassen (bochtige smele) of struwelen (brem, gaspeldoorn) gedomineerde begroeiingen kunnen afwisselen met de dwergstruikbegroeiingen en daarmee kleinschalige mozaïeken vormen. Op steile noordhellingen met een vochtiger microklimaat kan een mosrijke heidevorm voorkomen, terwijl op geëxponeerde hellingen juist een korstmosrijke variant kan voorkomen (Beije et al. 2012b). Situatie in Natura 2000-gebied Vecht- en Beneden-Reggegebied Het oppervlak aan stuifzandheiden met struikhei bedraagt 45,7 ha. De kwaliteit neemt af door opslag van bomen en struiken en door vergrassing (Provincie Overijssel, 2017a en b). De kritische depositiewaarde voor Stuifzandheiden met struikhei is berekend op 1071 mol/ha/jr (Van Dobben et al. 2012). In 2014 is voor het merendeel van het areaal sprake van een matige overbelasting.
Daarnaast is er voor een klein deel van het areaal een sterke overbelasting van > 2x de KDW berekend (Provincie Overijssel, 2017a). Het huidige beeld is vergelijkbaar met het beeld in 2014 (AERIUS calculator versie 17 oktober 2020). Actuele stikstofdepositie vormt hiermee een belangrijk knelpunt voor dit habitattype.
Figuur 3.6
AERIUS-beeld van depositie in de toekomstige situatie op stuifzandheiden met struikhei in Natura 2000-gebied Vecht- en Beneden-Reggegebied.
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
26
Effectbeoordeling De additionele stikstofdepositie ten gevolge van het plan bedraagt 0,01 mol N/ha/jaar. Deze toename doet zich zowel in de aanlegfase als de gebruiksfase voor. Het reguliere beheer voor habitattype Stuifzandheiden met struikhei in Natura 2000-gebied Vecht- en Beneden-Reggegebied bestaat uit begrazen, plaggen en opslag verwijderen (Provincie Overijssel, 2017a). In een ingerasterde heide met een begrazingsdichtheid van 1-1,5 schaap/ha, ligt de gemiddelde afvoer van stikstof op ca 2 kg N (ca 142 mol/ha/jaar) per schaap. (Elbersen et al. 2003). Per schaap is dit ruim 14000 maal de additionele stikstofdepositie van 0,01 mol N/ha/jr. Het verwijderen van berkenopslag levert per hectare een stikstofafvoer van 1927,19 mol/ha (veldjes met uitlopers van eerder gekapte bomen) tot 11277,66 mol/ha (veldjes met normaal ontwikkelde bomen) (Mol-Dijkstra & Bolhuis, 2013). Het plaggen van heideterreinen met voornamelijk struikheide levert een netto stikstofafvoer van 934,5 kg/ha (66702,36 mol/ha) op (Härdtle et al. 2009). De struikheidebedekking zal bij dit habitattype wat lager liggen, de stikstofafvoer kan hierdoor enigszins afwijken van de hier genoemde waarde. Uitgaande van de hiervoor genoemde stikstofafvoer voor struikheide levert het plaggen van 0,1 ha per jaar een stikstofafvoer van circa 6670,24 mol/jaar op.
Ook wanneer de struikheide bedekking in dit habitattype lager ligt is de afvoer van stikstof door plaggen vele malen hoger dan de tijdelijke projectbijdrage van 0,01 mol/ha/jaar. Tenslotte is de hoeveelheid additionele depositie slechts een zeer kleine fractie (0,001– 0,0015%) van de achtergronddepositie en deze depositie heeft als zodanig geen afzonderlijk aantoonbaar negatief effect op de vegetatie. De geringe bijdrage van de voorgenomen activiteit is dermate gering dat deze geen invloed heeft op de omvang, aard en effectiviteit, noch op de frequentie, van de maatregelen die nodig zijn voor behoud of herstel van de kwaliteit van het habitattype. Deze vormt dan ook geen belemmering voor de realisatie van de instandhoudingsdoelstelling.
3.4.2
Habitattype Zandverstuivingen (H2330) Kenschets Het habitattype betreft pionierbegroeiingen in afwisseling met onbegroeid zand op droge, zeer voedselarme zandgrond in binnenlandse stuifzandgebieden. Het habitattype kan op kleine schaal voorkomen in heidelandschappen, maar ook zo grootschalig zijn ontwikkeld dat van een zandverstuivingslandschap sprake is. In het eerste geval komt het meestal voor op plekken die zijn omgeven door het habitattype Stuifzandheiden met struikhei (H2310). Zonder periodiek actief herstel van de pionier-omstandigheden zullen deze kleine plekken dichtgroeien (Smits et al. 2012b). Situatie in Natura 2000-gebied Vecht- en Beneden-Reggegebied Het oppervlak aan zandverstuivingen bedraagt 51,4 ha. De oppervlakte neemt verder af door successie naar bos en heide. De kwaliteit neemt af door het ontbreken van actieve verstuiving (Provincie Overijssel, 2017a). De kritische depositiewaarde voor zandverstuivingen is berekend op 714 mol/ha/jr (Van Dobben et al. 2012). Het hele areaal
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
27
kent een matige tot sterke overbelasting (Provincie Overijssel, 2017a). Actuele stikstofdepositie vormt hiermee een belangrijk knelpunt voor dit habitattype. Korstmossen vormen een belangrijk onderdeel van zandverstuivingen, deze zijn gevoelig voor een hoge stikstofdepositie. Er zijn echter geen aanwijzingen dat de korstmosvegetatie van stuifzanden gedurende de laatste decennia sterk is achteruitgegaan. Bij een depositie van 25-30 kg N/ha/j (1.785-2.145 mol N/ha/j) kunnen korstmosrijke vormen (met 10-20 soorten korstmossen) van stuifzanden in stand blijven (Nijssen et al., 2011). Bij een hogere depositie treedt verarming van de korstmosvegetatie op (Nijssen et al., 2011). Onderzoek in het Kootwijkerzand en Caitwickerzand toonde aan dat korstmosrijke stadia van stuifzanden, nadat zij eenmaal tot ontwikkeling zijn gekomen, zich langdurig (minimaal 15 jaar, maar vermoedelijk veel langer) handhaven en zeer stabiel zijn (Daniëls & Krüger, 1996; geciteerd in Bijlsma et al., 2009). Bij een vergelijkbaar onderzoek in Het Gooi bleek er eveneens geen noemenswaardige achteruitgang van de korstmossen in vegetaties van de Buntgrasgemeenschap vast te stellen (Colaris, 1998; geciteerd in Bijlsma et al., 2009).
Figuur 3.7
AERIUS-beeld van depositie in de toekomstige situatie op zandverstuivingen in Natura 2000-gebied Vecht- en Beneden-Reggegebied.
Effectbeoordeling De additionele stikstofdepositie ten gevolge van het plan bedraagt 0,01 mol N/ha/jaar. Deze toename doet zich zowel in de aanlegfase als de gebruiksfase voor. Het reguliere beheer voor habitattype Zandverstuivingen in Natura 2000-gebied Vecht- en BenedenReggegebied bestaat uit plaggen, opslag verwijderen en extensieve begrazing (Provincie Overijssel 2017b). Behoud en herstel van het habitattype vindt plaats met behulp van kleinschalige maatregelen in de deelgebieden Lemelerberg, de Boswachterij Ommen en
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
28
Beerze. Op de Lemelerberg zijn vanaf 2011 herstelmaatregelen uitgevoerd in het kader van OBN-onderzoek (schriftelijke mededeling L. van Tweel van Landschap Overijssel). De maatregelen bestaan uit plaggen van dichte vegetatie. Dit vindt gefaseerd in de tijd plaats en zal ook in het eerste tijdsvak plaatvinden. Periodiek opslag verwijderen voorkomt successie naar bos. Nieuwe stadia worden ook gerealiseerd door kap en plaggen van bebossingen op stuifzanden. Voor instandhouding van het habitattype wordt tevens extensieve begrazing met schapen ingezet (Provincie Overijsel 2017b). Uit onderzoek van Härdtle (2009) blijkt dat het plaggen van heideterreinen met voornamelijk struikheide een netto stikstofafvoer oplevert van 934,5 kg/ha (66702,36 mol/ha) op (Härdtle et al. 2009). De vegetatie zal bij het habitattype zandverstuivingen veel geringer zijn dan bij heideterreinen, de stikstofafvoer zal daardoor ook geringer zijn. Desalniettemin zal de stikstofafvoer door plaggen vele malen hoger liggen dan de projectbijdrage van 0,01 mol N/ha/jr. In gebieden waar grove den aanwezig is het verwijderen van boomopslag belangrijk om de wind vrij spel te geven, maar ook om het microklimaat te verbeteren. Dit is met name belangrijk in open gebieden en aan de rand van zandverstuivingen.
Een stuifzand omgeven door heide is duurzamer in stand te houden en is meestal rijker in karakteristieke biodiversiteit en heeft dus de voorkeur boven stuifzand omgeven door bos (Smits et al., 2012b). Het verwijderen van opslag in heideterreinen levert per hectare een stikstofafvoer van 1927,19 mol/ha (veldjes met uitlopers van eerder gekapte bomen) tot 11277,66 mol/ha (veldjes met normaal ontwikkelde bomen) (Mol-Dijkstra & Bolhuis, 2013). In zandverstuivingen zullen deze waarden niet worden gehaald, maar met het verwijderen van slechts een paar kilogram opslag wordt al meer stikstof afgevoerd dan door het project wordt veroorzaakt. Waar nodig kunnen via regulier beheer als maaien en plaggen voldoende nutriënten afgevoerd worden om de kwaliteit van het habitattype te behouden of te verbeteren. De geringe bijdrage van de voorgenomen activiteit heeft geen invloed op de effectiviteit van deze maatregelen en vormt derhalve geen belemmering voor de realisatie van de instandhoudingsdoelstelling. De hoeveelheid additionele depositie is slechts een zeer kleine fractie (0,001– 0,0015%) van de achtergronddepositie en deze depositie heeft als zodanig geen afzonderlijk aantoonbaar negatief effect op de vegetatie.
De geringe bijdrage van de voorgenomen activiteit is dermate gering dat deze geen invloed heeft op de omvang, aard en effectiviteit, noch op de frequentie, van de maatregelen die nodig zijn voor behoud of herstel van de kwaliteit van het habitattype. Deze vormt dan ook geen belemmering voor de realisatie van de instandhoudingsdoelstelling.
3.4.3
Habitattype Beuken-eikenbossen met hulst (H9120) Kenschets Het habitattype betreft bossen met meestal beuk in de boomlaag en hulst en/of yaxus in de struiklaag, voorkomend op zeer voedselarme tot licht voedselrijke zand- en leemgronden. Het habitattype komt voor op de hogere zandgronden en in het heuvelland.
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
29
Het type neemt een tussenpositie in tussen enerzijds de Oude eikenbossen (H9190) en anderzijds de Eiken-Haagbeukenbossen (H9160). Ten opzichte van de ‘Oude eikenbossen’ komen de ‘Beukeneikenbossen met hulst’ voor op plekken met een moderin plaats van een humuspodzolbodem of een leemhoudende in plaats van een leemarme bodem. Op deze gronden is de beuk concurrentiekrachtig en zal in de loop van de successie gaan domineren ten koste van de zomereik. Ten opzichte van de ‘Eikenhaagbeukenbossen’ komen de ‘Beuken-Eikenbossen met hulst’ voor op plekken zonder grondwaterinvloed. Tot het habitattype worden alleen gerekend: bossen op bosgroeiplaatsen van vóór 1850 en bosopstanden van minstens 100 jaar oud die daaraan grenzen. Een belangrijk deel van de biodiversiteit van dit habitattype komt voor in de zomen en mantels van het bos zelf (Hommel et al. 2016a). Situatie in Natura 2000-gebied Vecht- en Beneden-Reggegebied Voor beuken-eikenbossen met hulst is de kritische depositiewaarde vastgesteld op 1429 mol N/ha/j (Van Dobben et al. 2012). Het habitattype komt verspreid door het gebied voor. De grootste concentratie is op Landgoed Eerde en in het Eerder Achterbroek. Daarnaast komt het habitattype voor in het Vechtdal en in kleine oppervlaktes in Boswachterij Ommen. Volgens de concept-habitattypenkaart (Provincie Overijssel, 2016) gaat het in totaal om ca. 68 ha.
Voor dit habitattype geldt dat gegevens over de actuele kwaliteit en trend niet beschikbaar zijn (Provincie Overijssel, 2017a). In de referentiesituatie (2014) kent vrijwel het hele gehele oppervlak een matige overbelasting. Actuele stikstofdepositie vormt hiermee een belangrijk knelpunt voor dit habitattype (Provincie Overijssel, 2017a).
Figuur 3.8
AERIUS-beeld van depositie in de toekomstige situatie op beuken-eikenbossen met hulst in Natura 2000-gebied Vecht- en Beneden-Reggegebied.
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
30
Effectbeoordeling De toename van stikstofdepositie (0.01 mol/ha/jaar) doet zich zowel in de aanlegfase als de gebruiksfase voor. Voor dit habitattype geldt dat gegevens over de actuele kwaliteit en trend niet beschikbaar zijn. Daarom dient de keuze van herstelmaatregelen nader bepaald te worden op basis van een lokaal vooronderzoek. In dit vooronderzoek wordt vastgesteld wat de toestand wat betreft bodem, bodemchemie, soortensamenstelling van de vegetatie en structuur is en welke knelpunten spelen. Op basis daarvan wordt bepaald in hoeverre de maatregelen die genoemd worden in de herstelstrategie zinvol zijn. Dit betreft de maatregelen begrazen, strooiselverwijdering, hakhoutbeheer, ingrijpen in de soortensamenstelling en niets doen (Provincie Overijssel 2017b). Begrazing is een bewezen maatregel die binnen 5 jaar werkt. Strooiselverwijdering en hakhoutbeheer zijn respectievelijk een hypothetische en vuistregel maatregel die binnen 5 jaar werken. Met hakhoutbeheer wordt veel stikstof afgevoerd. Het verwijderen van berkenopslag levert per hectare een stikstofafvoer van tot ca. 11277,66 mol/ha (veldjes met normaal ontwikkelde bomen) (Mol-Dijkstra & Bolhuis, 2013). In deze berekening zijn oppervlaktes betrokken waar ook verbossing had plaatsgevonden, dus geen open terreindelen.
In habitattype beuken - eikenbossen met hulst zal vermoedelijk minder opslag verwijderd worden dan in een gebied als het Fochteloërveen. Echter ook bij een klein percentage van bovengenoemde waardes wordt al veel meer dan de 0,01 mol/ha/jaar aan stikstof afgevoerd dat door het project wordt aangevoerd. Tenslotte is de hoeveelheid additionele depositie slechts een zeer kleine fractie (0,001– 0,0015%) van de achtergronddepositie en deze depositie heeft als zodanig geen afzonderlijk aantoonbaar negatief effect op de vegetatie. De geringe bijdrage van de voorgenomen activiteit is dermate gering dat deze geen invloed heeft op de omvang, aard en effectiviteit, noch op de frequentie, van de maatregelen die nodig zijn voor behoud of herstel van de kwaliteit van het habitattype. Deze vormt dan ook geen belemmering voor de realisatie van de instandhoudingsdoelstelling.
3.4.4
Habitattype Oude eikenbossen (H9190) Kenschets Het habitattype betreft eiken-berkenbossen op zeer voedselarme, zure, vochtige tot droge, meestal zandige, leemarme bodems, vaak met een duidelijk podzolprofiel. Het zijn stuifen dekzanden die door de wind zijn afgezet of in het verre verleden door gletsjerijs opgestuwde en verspoelde zanden. De bodem wordt enkel gevoed door regenwater, waardoor uitspoeling van mineralen naar de diepere ondergrond optreedt. In de boomlaag van Oude eikenbossen domineren zomereik (Quercus robur) en ruwe berk (Betula pendula). In de ijle struiklaag vallen vooral wilde lijsterbes (Sorbus aucuparia), sporkehout (Rhamnus frangula) en ratelpopulier (Populus tremula) op. De ondergroei is door de arme bodem doorgaans soortenarm en bestaat vooral uit zuurminnende dwergstruiken (struikhei, blauwe bosbes), grassen (bochtige smele), mossen en
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
31
paddenstoelen. Daaronder zijn een aantal typische soorten die vooral op oude boslocaties groeien. De mantel- en zoomgemeenschappen van dit bostype zijn van wezenlijk belang voor de soortensamenstelling van het habitattype (Hommel et al. 2016b). Situatie in Natura 2000-gebied Vecht- en Beneden-Reggegebied Voor oude eikenbossen is de kritische depositiewaarde vastgesteld op 1071 mol N/ha/j (Van Dobben et al. 2012). In de referentiesituatie (2014) kent het hele oppervlak een matige tot sterke overbelasting. Actuele stikstofdepositie vormt hiermee een belangrijk knelpunt voor dit habitattype (Provincie Overijssel, 2017a). Het habitattype komt in twee afzonderlijke deelgebieden voor. Een cluster ligt op de rand van het Vechtdal bij het dorp Junne en de andere locatie ligt in het Eerder Achterbroek, met een totaal oppervlak van bijna 18 hectare. Voor dit habitattype geldt dat gegevens over de actuele kwaliteit en trend niet beschikbaar zijn (Provincie Overijssel, 2017a).
Figuur 3.9
AERIUS-beeld van depositie in de toekomstige situatie op oude eikenbossen in Natura 2000-gebied Vecht- en Beneden-Reggegebied.
Voor dit habitattype dient de keuze van herstelmaatregelen nader bepaald te worden op basis van een lokaal vooronderzoek. In dit vooronderzoek wordt vastgesteld wat de toestand wat betreft bodem, bodemchemie, soortensamenstelling van de vegetatie en structuur is en welke knelpunten spelen. Op basis daarvan wordt bepaald in hoeverre de maatregelen die genoemd worden in de herstelstrategie zinvol zijn. Dit betreft de maatregelen begrazen, strooiselverwijdering, hakhoutbeheer en verwijdering van Amerikaanse vogelkers. Tevens kan worden overwogen om zomen en mantels te ontwikkelen indien deze niet aanwezig zijn.
20-0404 Ecologische beoordeling stikstof Garstelanden Oost
32
Effectbeoordeling De toename van stikstofdepositie (0.01 mol/ha/jaar) doet zich zowel in de aanlegfase als de gebruiksfase voor. Er is in de meeste gebieden op korte termijn weinig beheer nodig om de instandhoudingsdoelstelling te behalen (Provincie Overijssel 2017b). Strooiselverwijdering en hakhoutbeheer zijn maatregelen die binnen 5 jaar werken. Tijdens een onderzoek van De Keersmaeker et al (2016) op de Lüneburger Heide in Duitsland is in de strooisellaag van beuken-eikenbossen met hulst een stikstofgehalte van 4860 kg /ha/jaar (346.895 mol/ha/jaar) gemeten (De Keersmaeker et al, 2016). Er zijn geen redenen om aan te nemen dat dit in Oude eikenbossen heel anders zou zijn. Ook met het verwijderen van opslag, in dit geval Amerikaanse vogelkers, kan veel stikstof worden afgevoerd. Het stikstof- gehalte in stammen en takken van berkenopslag varieert van 0,2-0,4% (Martin et al 1998; Jacobsen et al 2003; De Jong, 2011; allen geciteerd in Mol-Dijkstra & Bolhuis, 2013). In het Fochteloërveen is de hoeveelheid stikstof in berkenopslag berekend. Het stikstofgehalte varieerde in uitlopers van eerder gekapte bomen van 1927,19 mol/ha/jaar tot normaal ontwikkelde bomen 11277,66 mol/ha/jaar (Mol-Dijkstra & Bolhuis, 2013). In het habitattype Oude eikenbossen zal vermoedelijk minder opslag verwijderd worden dan in een gebied als het Fochteloërveen.
Echter ook bij het verwijderen van een paar kilogram opslag/ha/jaar wordt al veel meer stikstof afgevoerd dan door het project wordt aangevoerd. De geringe bijdrage van de voorgenomen activiteit is dermate gering dat deze geen invloed heeft op de omvang, aard en effectiviteit, noch op de frequentie, van de maatregelen die nodig zijn voor behoud of herstel van de kwaliteit van het habitattype. Deze vormt dan ook geen belemmering voor de realisatie van de instandhoudingsdoelstelling.
3.4.5
Habitattype (H9999) Kenschets Met het Habitattype H9999 wordt het gebied aangeduid waarbij de depositietoename meer is dan 0,0049 mol N/ha/jaar, maar waarbij het onbekend is om welk habitattype het gaat. Veiligheidshalve wordt in dat geval uitgegaan van het meest gevoelige habitattype namelijk Hoogveen of Zure vennen. Dat heeft in dit geval echter geen zin, omdat niet kan worden aangegeven welke beheermaatregelen aan de orde zijn en hoe het met de stikstofafvoercjjfers zit. Omdat hier boven voor een groot aantal Habitattypen al is aangegeven hoe onbeduidend de toenames zijn ten opzichte wat er met reguliere beheermaatregelen al wordt afgevoerd kan worden gesteld dat dit ook voor andere habitattypes geldt. In het geval van Hoogveen en Zure vennen bijvoorbeeld geldt voor het verwijderen van opslag dezelfde argumentatie die voor de heide of andere korte vegetaties al is genoemd.