4. NSOB - rapport Gemeente Twenterand 'Toegedekte politiek'
Tekst van het document
De werkingssfeer van dit protocol is zeer ruim, iedereen die een betrekking heeft tot de gemeente en haar ambtsdragers kan van het protocol gebruik maken, zolang de melding gaat over raads- of Toegedekte politiek
Inhoudsopgave
26
collegeleden. Ambtenaren en inwoners van Twenterand kunnen zich dus op dit protocol beroepen bij een melding. Aparte aandacht wordt besteed aan anonimiteit. Het protocol waarschuwt de melder dat bij anonimiteit de effectiviteit van een melding behoorlijk af kan nemen. Het protocol geeft wel aanleiding om er alsnog wat mee te doen. We weten dat er verschillende malen door ambtenaren melding is gedaan van vermoedens van integriteitsschendingen, maar dat deze ambtenaren alleen hun hart wilden luchten – er kon niet iets mee gedaan worden, want dan zou onmiddellijk duidelijk worden wie de melders waren. Misschien dat dit nieuwe protocol aanleiding geeft voor ambtenaren om toch formeel een meldingen te doen bij de burgemeester.
Buffer 3: Vertrouwenspersonen, die zich laten vinden en vertrouwen genieten… Als het in een gemeente moeilijk is om (vermoedens van of twijfel bij) integriteitsschendingen aan te kaarten of te melden, komt de rol van de vertrouwenspersoon om de hoek kijken. Deze rol heeft een brede invalshoek en kan ook gaan over grensoverschrijdende omgangsvormen, discriminatie of ander ongewenst gedrag. De vertrouwenspersoon is bij uitstek een rol die het bespreken van integriteitskwesties toegankelijker moet maken. Het is een luisterend oor. De vertrouwenspersoon speelt immers zelf geen rol, heeft een geheimhoudingsplicht, maar heeft wel de kennis en ervaring om degene die een beroep op hem of haar doet de weg te wijzen: wat is verstandig om te doen? Hoe kan je worden bijgestaan? Wat zijn je mogelijkheden, hoe ben je beschermd en wat zijn de risico’s? De ambtelijke organisatie moet verplicht een vertrouwenspersoon hebben, dit mag intern of extern zijn.27 In de gemeente Twenterand is ook deze buffer ontoereikend. In het verleden functioneerde een externe vertrouwenspersoon niet, en een interne vertrouwenspersoon is weggegaan. In de historische ontwikkeling van deze buffer heeft het instituut aan gezag verloren onder ambtenaren. Er zijn op dit moment drie externe vertrouwenspersonen, die ook bekend zijn in de organisatie.
Ondanks dat er naar aanleiding van het MTO veel werk wordt verzet om de toegankelijkheid tot deze vertrouwens personen te vergroten, lijkt het er tot dusver op dat voor de echt netelige kwesties de vertrouwenspersonen niet gevonden worden. Een interne vertrouwenspersoon is er op dit moment niet.
27 Nederlandse Vereniging voor Raadsleden.
Toegedekte politiek
Inhoudsopgave
27
De vertrouwenspersonen leggen verantwoording af aan de gemeentesecretaris, en de gemeentesecretaris dient de vindbaarheid van de vertrouwenspersonen te bevorderen. Hoewel hieraan wordt voldaan, lijken ambtenaren, paradoxaal genoeg, weinig vertrouwen in de vertrouwenspersonen te hebben. De vertrouwenspersoon heeft vervolgens een adviesrol naar de organisatie, maar omdat de vertrouwenspersoon niet gevonden wordt wat betreft de politiekambtelijke verhoudingen, vindt hier geen terugkoppeling of advies plaats. Ook hier blijft het wantrouwen sudderen. De gemeenteraad en het college hoeven niet verplicht een vertrouwenspersoon te hebben, maar dit wordt wel aanbevolen door het ministerie van BZK. In de gemeente Twenterand willen wij deze aanbeveling extra sterk benadrukken. Voor de gemeenteraad is nu de griffier het aanspreekpunt, maar de huidige griffier zit er nog maar kort en heeft nog niet de legitimiteit en het gezag ontwikkeld bij de raad om deze rol, in alle integriteitscomplexiteit in deze gemeente, te kunnen vervullen. Voor het college kan een externe vertrouwens persoon zeer nuttig zijn, met name om belangenverstrengeling te voorkomen bij interne meldingen.
Buffer 4: Klokkenluidersregeling, die bij de tijd is De gemeente Twenterand heeft geen aparte klokkenluidersregeling voor (oud-)medewerkers, externe inhuurkrachten, stagiairs, vrijwilligers en ook sollicitanten. Het idee is dat dit samenvalt met de meldprocedure ambtenaren (zie buffer 2). Dit mag als wordt voldaan aan de Wet bescherming klokken luiders (Wbk) uit 2023, die een actualisatie was van de Wet Huis voor Klokkenluiders (2016). Het zou goed zijn de meldprocedure en de klokken luidersregeling in het kader van deze vernieuwde wet te actualiseren, en, belangrijker nog, in gesprek te brengen onder ambtenaren en collegeleden. Een aantal aandachtspunten is in het bijzonder van belang, naast de punten die we al noemden bij buffer 2. De vernieuwde wet moet het gemakkelijker maken voor melders om meteen extern te melden, bijvoorbeeld bij het Huis voor Klokkenluiders. Ook zijn er zwaardere eisen gesteld aan interne procedures, zoals voor vertrouwelijkheid, opvolging en rolverdeling. Werk gevers moeten kunnen aantonen dat eventuele nadelige behandeling van de melder niet samenhangt met de melding.
Toegedekte politiek
Inhoudsopgave
28
Buffer 5: Bestuurlijk verantwoordelijkheid nemen Burgemeester Het bevorderen van integriteit is een verantwoordelijkheid van de burgemeester, zoals in de inleiding beschreven. Met name het bevorderen van een integere bestuurscultuur in het college van B&W is van belang. De burgemeester bewaakt de integriteit en speelt dan ook een centrale rol bij signalen en meldingen over vermoedens van integriteitsmisstanden. Dat geldt dus ook voor al die zaken die vallen onder de eerdergenoemde buffers. Het belang van structurele inbedding van codes en meldprocedures heeft te weinig aandacht gehad en uitwerking gekregen. De toegankelijkheid om te melden of om vermoedens vertrouwelijk te bespreken staat naar ons oordeel ernstig onder druk in de gemeente. Dit is niet een direct gevolg van het handelen van de burgemeester, maar het is zijn rol de toegankelijkheid en het integriteits bewustzijn te vergroten, en een situatie te scheppen waarin melden mogelijk wordt. Hoewel de burgemeester, om opvolging te geven aan het MTO en de informele signalen die hij heeft gehad, verschillende interventies heeft gedaan om integriteit in de raad, college en onder ambtenaren bespreekbaar te maken, heeft dit niet geleid tot structurele verbetering, althans niet in de politiek-ambtelijke dynamiek.
Daarom heeft de burgemeester een aanzet gegeven tot het onderhavige onderzoek, in de hoop daarmee een doorbraak te forceren. In zekere zin loopt de burgemeester hier tegen dezelfde kwestie aan als andere betrokkenen, ambtenaren, raadsleden en zelfs wethouders –namelijk: een gevoel van onmacht tegenover een bestendigde dynamiek, het gevoel het systeem niet te kunnen veranderen door een ingesleten geschiedenis en vastzittende politiek-ambtelijke verhoudingen. De recent aangetreden waarnemend burgemeester kan wegens zijn opdracht en onafhankelijkheid mogelijk verandering teweegbrengen, onder andere door de toegankelijkheid van meldprocedures te versterken. Griffier De griffier in de gemeente Twenterand heeft als bestuurlijke verantwoorde lijkheid, uit hoofde van haar rol als adviseur van de gemeenteraad, ervoor te zorgen dat raadsleden worden aangesproken op hun gedrag en te bevorderen dat de gemeenteraad zich laat corrigeren waar dit nodig is. In dat opzicht is hoopvol dat er een nieuwe gedragscode is geïnitieerd door de griffier. Maar voor spelregels geldt dat ze ook over de relaties moeten gaan, en dat ze actief in gesprek worden gebracht. Hier ligt een mogelijkheid voor de griffier om de gedragscode meer te laten leven.
Ook kan de griffier een rol spelen als ‘grenswerker’ tussen raad en ambtenaren, om zo wederzijds begrip en effectiviteit te verhogen.28 28 Den Uijl & Schulz, 2020.
Toegedekte politiek
Inhoudsopgave
29
Gemeentesecretaris De gemeentesecretaris heeft voor de ambtenaren een voorwaardenscheppende rol als het gaat om een gedragscode die leeft en vertrouwenspersonen die worden vertrouwd en gevonden. In de gemeente Twenterand is de aanpak van de gemeentesecretaris vooral informeel geweest. Ambtenaren weten hem over het algemeen te vinden als ze iets willen aankaarten, met name als het gaat om kwesties die het college of de raad betreffen. Maar als deze ambtenaren anoniem willen blijven of niet formeel willen melden valt er ook voor de gemeentesecretaris weinig te beginnen. Opdracht richting de toekomst voor de gemeentesecretaris is om ook de formele rol op te pakken, dat geldt dan voor het actualiseren van de gedragscode en de meldprocedure, maar ook voor de rapportages van de vertrouwenspersonen.
Buffer 6: Democratisch ethos Ten slotte noemen we een buffer die funderend is voor alle andere. Aan de ene kant is het zo dat als democratisch ethos tekortschiet, er goede structurele buffers nodig zijn. Aan de andere kant is het zo dat buffers uiteindelijk weinig uithalen wanneer er niet ook een beroep kan worden gedaan op het democratisch ethos in de gemeente. Het is ook hierom dat er zoveel moedeloosheid te signaleren valt bij betrokkenen: er is onvoldoende vertrouwen in het democratisch ethos, en daarmee ook niet in het vermogen te veranderen. Democratisch ethos heeft te maken met het diepe besef bij hen die macht hebben of ambten dragen, dat zij voorbijgangers zijn, dat macht gecorrigeerd kan worden, en dat macht niet kan worden opgeëist door een enkele partij of persoon.29 De wet dient meer aanzien te hebben dan een ambt. In een democratie is machtsuitoefening altijd omgeven met beperkingen en rolverdeling. De tegenstanders van vandaag zijn mogelijk de bondgenoten van morgen. Minderheden en kwetsbaren verdienen bescherming, uit moreel, maar ook uit politiek oogpunt. Omdat in een democratie de politiek zelf de grenzen van politiek bepaalt, is zelfbegrenzing enorm belangrijk.
Dit komt tot uiting in de mate waarin ambtsdragers en volksvertegenwoordigers zichzelf laten begrenzen, bijvoorbeeld door zich aanspreekbaar op te stellen of om de toegankelijkheid om te melden te vergroten. Alle patronen die we hebben genoemd zijn te zien als indicatie voor een tekortschietend democratisch ethos bij de politiek en wat dit weer oproept aan weinig productief gedrag bij de ambtenarij. 29 Volgens bijvoorbeeld Claude Lefort, Frans politiek filosoof.
Toegedekte politiek
Inhoudsopgave
30
Het mooie van een democratisch ethos is wel dat het van binnenuit vernieuwd kan worden. Dat begint hopelijk met het beter structureel organiseren van de buffers, maar dit vereist ook een ontvankelijkheid bij volksvertegen woordigers en ambtsdragers. Dit betekent onder andere dat volksvertegen woordigers en ambtsdragers zullen moeten toegeven dat zij een dynamiek hebben gecreëerd die de politiek-ambtelijke verhoudingen verstoord hebben. Want democratisch ethos is bovenal: het niet afschuiven van verant woordelijkheid en het continu waken voor ongepaste omgang met de macht. Van buffers naar herstel We somden zes buffers op die in Twenterand expliciete aandacht verdienen en beter in stelling moeten worden gebracht. De volgorde is zo dat de eerste vier buffers een meer ‘formeel’ karakter hebben, en ook een escalatieladder bevatten: van code naar uiteindelijk de mogelijkheid van het luiden van de klok. De vijfde en zesde hebben een meer culturele dimensie en hangen samen met de vraag naar leiderschap. Uitgangspunt is dat al deze buffers elkaar nodig hebben, ze kunnen niet zonder elkaar. Voor het informele en het formele geldt bovendien dat ze in wisselwerking tot elkaar staan: goede spelregels maken leiderschap en een gezonde cultuur mogelijk, en goed leiderschap en een gezonde cultuur maken een goed gesprek over spelregels mogelijk.
De kernwaarden van de buffers zijn: openheid creëren, dialoog aangaan, norm regulatie, zelfcorrectie en toegankelijkheid tot meldprocedures vergroten. Belangrijk om hier te benoemen is dat deze buffers niet op zichzelf staan – hoe spelregels uitwerken is sterk afhankelijk van het speelveld en vooral van de spelers. Dat wil zeggen: een gedragscode waar niemand zich naar gedraagt, een vertrouwenspersoon die niemand vertrouwt, of een klokkenluiders regeling die niet bij de tijd is, betekent niets. Werkende spelregels hebben werkbare relaties nodig en andersom; ze krijgen pas betekenis als ze erkend en ‘doorleefd’ worden door de betrokkenen.30 De bovenstaande buffers moeten dan ook niet gezien worden als ‘boxjes’ die afgevinkt kunnen worden, maar als ingrediënten voor een langdurend leertraject waarin de bereidheid en inzet om hier gezamenlijk aan te werken uiteindelijk het belangrijkste ingrediënt is. Dit vraagt ook om voortdurende reflectie en discussie – niet alleen over de inhoud, maar ook over de relaties: Wat gaat er beter? Wat is nog lastig? Et cetera. Daarbij helpt het om gemeenschappelijke criteria voor vooruitgang te definiëren en tussentijdse evaluatiemomenten in te lassen. Vooruitgang is iets wat je moet leren zien – het is een interventie.
30 Spanjersberg, 2019.
Toegedekte politiek
Inhoudsopgave
31
4.
Dynamieken doorbreken Synopsis bevindingen We brengen nu de belangrijkste bevindingen bij elkaar en doen een aantal concrete aanbevelingen om een begin van herstel van de politiek-ambtelijke verhoudingen mogelijk te maken. In Twenterand is een politieke cultuur ontstaan van toedekken en wegkijken. Dat de ambtenaren zich gedragen als werknemers die niet de waarheid durven spreken tegen college- en raadsleden, heeft te maken met een politiekambtelijke dynamiek die vooral is ontstaan door de politieke en bestuurlijke cultuur. Als er dus geruchten gonzen over de integriteit van enkele raadsleden of wethouders, dan volstaat het hen niet te zeggen dat zij ‘geen feiten horen’ of dat zij er niet op worden bevraagd. De dynamiek die is ontstaan leidt ertoe dat het te onveilig is voor ambtenaren om hierover te spreken. Het systeem is in een destructieve dynamiek terecht gekomen die ook nog eens zelfversterkend werkt. Er zijn over en weer vijandbeelden. Tussen raad en college vooral impliciet en verzwegen, tussen college en ambtenaren en tussen raad en ambtenaren meer expliciet. Tegelijkertijd blijft dit grotendeels onbesproken, uit angst voor persoonlijke gevolgen (ambtenaren) of uit angst voor politiek gedoe (raadsleden). Een politieke cultuur die als gemoedelijk werd gezien, die ervoor zorgde dat het een beetje met elkaar was uit te houden, is nu een zwijgcultuur geworden.
In de vernieuwde gedragscode (en trouwens ook in de oude) voor raadsleden wordt verwezen naar een citaat van de christelijke denker C.S. Lewis, die gezegd heeft dat integriteit gaat om ‘het goede doen, ook als niemand kijkt’. De VNG heeft dit citaat ook in de modelgedragscode opgenomen. Een mooie, enigszins puriteinse definitie, begrijpelijk in het kerkelijke Twenterand. Maar het is ook schijnheilig. Want de gedragscode is vooralsnog een dode letter. En juist wat er in het verborgene in Twenterand gebeurt, is onderdeel van het wantrouwen in de politiek-ambtelijke dynamiek. Het toedekken speelt op verschillende niveaus, maar is tegelijk zelf nauwelijks bespreekbaar. In de gemeenteraad gaan geruchten over mogelijke integriteits kwesties met betrekking tot enkele college- en raadsleden, maar niemand wil er zijn vingers aan branden. Ambtenaren voelen zich niet voldoende beschermd om het patroon van toedekken te doorbreken. In het college zelf zorgen de stroeve verhoudingen voor overlevings- en vluchtreacties. De Toegedekte politiek
Inhoudsopgave
32
systeemverantwoordelijkheid voor integriteit heeft via de burgemeester niet genoeg invulling gekregen. De politiek en het bestuur is naar binnen gekeerd en is weinig bezig met reflectie op het eigen handelen. Al met al wordt het conflictvermogen van de politiek nauwelijks getest. Als de gemeente Twenterand tot meer gezonde politiek-ambtelijke verhou dingen wil komen, is het nodig dat de tijd van toedekken voorbij is. Om de patronen te doorbreken moet er gewerkt worden aan openheid, dialoog, normregulatie, zelfcorrectie en toegankelijkheid tot meldprocedures. Dit gaat niet vanzelf, want dat is precies het probleem van de destructieve dynamiek. De buffers zijn nodig om aan herstel te beginnen, met name omdat het formele en informele normregulatie koppelt. De verschillende betrokken actoren – raad, college én ambtenaren – zullen met elkaar in gesprek moeten over hoe ze met elkaar om willen gaan, wat de fatsoensnormen zijn en wat acceptabele politiek is. Spelregels zijn nodig om de macht te reguleren, en die moeten in gesprek tot stand komen en de nakoming ervan moet geborgd worden. Integriteit moet terugkerend op de agenda van raad en college staan en politici en bestuurders zullen meer moeten doen aan professionalisering en contacten met de buitenwereld. In dit hoofdstuk maken we dit concreet door een aantal stappen voor te stellen.
In sommige gemeenten is het zo dat er een ‘teveel’ aan integriteitsbeleid is. Dat is ook een actuele discussie, omdat in het integriteitsbeleid bijvoorbeeld via een achterdeur politieke voorkeuren worden getechnocratiseerd, of omdat het integriteitsbeleid wordt misbruikt om de politieke tegenstander uit te schakelen. Maar dit is absoluut niet aan de hand in Twenterand. Alles wat je hier kunt doen om het fundament structureel te verbeteren moet worden aangegrepen.
Risicowaarschuwing! Het grote risico van ons onderzoek en de daarin vastgestelde patronen en ontbrekende buffers is dat ook (delen van) onze bevindingen en conclusies onderdeel van bestaande patronen worden. Patronen zijn immers weerbarstig, het is moeilijk eruit te stappen. Er wordt dan aangevallen en verdedigd, toegedekt, teruggetrokken of beschuldigd. Het vergt een inspanning van de betrokken partijen om uit eenmaal betrokken stellingen te komen. Het vereist ook een zekere moed, omdat in de interactiepatronen ook een eigen aandeel zal moeten worden erkend. De in de gedragscode van Twenterand aangehaalde C.S. Lewis schrijft het volgende: ‘De enige manier om een eigenschap in werkelijkheid te krijgen is Toegedekte politiek
Inhoudsopgave
33
heel vaak dat je begint te doen alsof je die al hebt.’31 Hoe moeilijk ook, de belangrijkste aanbeveling aan alle betrokkenen van ons onderzoek is om uit de ingesleten interactiepatronen te stappen.
Aanbevelingen en routeboek In de voorgaande twee hoofdstukken hebben we de patronen geduid en buffers besproken die kunnen helpen om een begin te maken de destructieve dynamiek in het systeem te doorbreken. Hoe in concrete zin de specifieke patronen omgekeerd kunnen worden is nu nog niet te bepalen, en ook deels een politieke vraag. Wat er vooral nodig is, is een gesprek en besluitvorming daarover. Daarom begint het herstel bij werken aan openheid, dialoog, normregulatie, zelfcorrectie en toegankelijkheid tot meldprocedures. Naar ons oordeel ziet de route naar herstel in Twenterand er op basis daarvan als volgt uit. 1. In werking stellen van de buffers Herstel van een systeem begint bij het in werking stellen van de benodigde buffers. Wanneer de verhoudingen zodanig verstoord zijn dat de kwesties die in de weg staan niet vanzelf op tafel komen, dan zijn er checks & balances nodig, institutionele wegen om deze zaken toch bespreekbaar te maken. De buffers moeten niet alleen op papier aanwezig zijn, maar ook ‘werken’: ze vragen om dialoog en om een bewustzijn van ieders rol en de begrenzing daarvan. We hebben laten zien dat deze buffers nu niet goed zijn ingericht. a. Buffer 1: gedragscodes herzien, in dialoog. Zoals beschreven zijn de huidige gedragscodes ontoereikend, en nauwelijks onderwerp van gesprek.
De gedragscodes voor het college en de gemeenteraad dienen gescheiden te worden, zodat de omgang van het college met ambtenaren ook meer een zaak van de raad wordt (doordat het college hierover verantwoording aan de raad moet afleggen). Bovendien is dit ook wettelijk verplicht. Daarnaast moet er in de gedragscode voor het college meer aandacht zijn voor omgangsvormen en integriteitsschendingen, en hoe hierover het gesprek gevoerd en melding gemaakt kan worden. De gedragscode voor ambtenaren uit 2017 dient vernieuwd te worden, waarbij niet langer alleen moet worden ingegaan op de integriteit en de onderlinge verhou dingen van ambtenaren zelf, maar ook over de relatie met het college en de raad. Belangrijk is dat al deze herzieningen in dialoog tot stand komen – zoals de gemeente zelf al schrijft: de gedragscode is geen dode letter 31
Lewis, 2004.
Toegedekte politiek
Inhoudsopgave
34
maar een gespreksdocument. De documenten moeten door iedereen gedragen worden. b. Buffer 2: Meldprocedures herzien. De huidige formele routes om integri teitsmeldingen te maken zijn allesbehalve toegankelijk. Er wordt nauwe lijks gebruik van gemaakt, waardoor vermoedens snel geruchten worden en een eigen leven gaan leiden. De meldprocedures dienen herzien te worden om een meer toegankelijke meldcultuur tot stand te brengen, waarbij speciale aandacht uit moet gaan naar onpartijdige handhaving, terughoudendheid met publiciteit en bescherming van de melder en van
c.
d.
e.
f.
degene aan wie de melding is gericht. De meldprocedure voor ambte naren dient niet langer alleen in te gaan op de ambtelijke organisatie, maar ook op politiek-ambtelijke verhoudingen. De burgemeester moet een prominentere rol krijgen in de meldprocedure voor ambtenaren. Daarnaast dient over meldingen structureel gerapporteerd te worden. Buffer 3: Verstevigen vertrouwenspersonenbeleid. Ook de vertrouwens personen zijn in de gemeente Twenterand ontoegankelijk geworden, terwijl toegankelijkheid hier juist het uitgangspunt zou moeten zijn. Er is op dit moment geen interne vertrouwenspersoon voor ambtenaren, er zijn alleen externe vertrouwenspersonen. De toegankelijkheid van, en daarmee het vertrouwen in de vertrouwenspersonen dient hersteld te worden. Daarnaast is het aan te raden om ook voor de gemeenteraad en het college externe vertrouwenspersonen aan te stellen, en daarmee de aanbeveling van het ministerie van BZK te volgen. Buffer 4: Opstellen klokkenluidersregeling. De procedure voor interne meldingen voor ambtenaren (en andere interne actoren) moet worden geactualiseerd naar aanleiding van de Wet bescherming klokkenluiders. Ook hiervoor geldt dat voor een ieder duidelijk moet zijn wat daarin staat en waar je je op kunt beroepen. Buffer 5: Verwachtingen in de bestuurlijke driehoek vastleggen.
De burge meester heeft als wettelijke taak om de bestuurlijke integriteit van de gemeente te bevorderen, maar de benodigde buffers zijn in Twenterand onvoldoende ontwikkeld. Ook de gemeentesecretaris (als verantwoorde lijke voor de vertrouwenspersonen) en de griffier (als aanspreekpunt voor de gemeenteraad) pakken in dat opzicht nog onvoldoende hun rol. Het helpt om de verwachtingen die horen bij de verschillende rollen in de bestuurlijke driehoek duidelijker vast te leggen. Buffer 6: Werken aan democratisch ethos. Zoals gezegd dienen de buffers gestoeld te zijn op een bewustzijn van wat het betekent om voor een gemeente te werken of een ambtelijke functie te vervullen, vooral als je een functie vervult die met macht bekleed is. In de politieke omgeving die de gemeente is, zijn openheid, transparantie en dialoog geen obstakels die in de weg staan van de uitoefening van macht, maar voorwaarden voor democratie. Dat vraagt van machthebbers in de gemeente een andere
Toegedekte politiek
Inhoudsopgave
35
houding: geen houding van ‘toedekken’ en joa joa, maar van bewustzijn van machtsverschillen en de noodzaak van zelfbegrenzing. Daar begint en eindigt het allemaal mee. 2. Instellen begeleidingscommissie herstel Niet alleen moet gewaarborgd worden dat het systeem van de gemeente Twenterand in de toekomst robuuster is, ook zijn er specifieke ervaringen uit de afgelopen jaren die uit de lucht moeten voordat duurzaam herstel mogelijk is. Naast het in werking stellen van de (formele) buffers is het daarom raadzaam om een begeleidingscommissie in te stellen die toeziet op het herstel. Daarbij is het belangrijk dat raadsleden, collegeleden en ambtenaren gezamenlijk zitting hebben. Raadzaam is om deze commissie in opdracht van de raad in te stellen met de waarnemend burgemeester als voorzitter, en de commissie bij te laten staan door een externe begeleider. Deze begeleidings commissie controleert de voortgang van het herstel en bevordert het onderlinge gesprek en de samenwerking. Vanwege de verwachting dat er een langdurig traject nodig is, moet er gemeenschappelijk nagedacht worden over voortgang, hoe dat te definiëren is en hoe daar op gereflecteerd wordt. Vooruitgang leren zien is op deze wijze zelf een interventie, en voorkomt dat er wordt gedacht in ‘quick fixes’. De nieuwe gemeenteraad die in 2026 zal aantreden moet hierin vanaf de start worden meegenomen. 3.
Instellen tijdelijk meldpunt Hoewel de nieuwe gedragscode voor raadsleden ook toegankelijk is voor bijvoorbeeld inwoners of (maatschappelijke) organisaties in Twenterand, zal dit niet algemeen bekend zijn. Het zal nodig zijn hier expliciet over te communiceren, bijvoorbeeld door het instellen van een tijdelijk meldpunt of (digitaal) loket waar mensen terecht kunnen als zij iets kwijt willen, al is het maar klein, over mogelijke integriteitsschendingen. Duidelijk moet zijn dat eventuele melders een veilig proces kunnen bewandelen. 4. Introduceren terugkerend agendapunt gemeenteraad en college Het is in deze gemeente nodig om integriteit en relatiepatronen een terug kerend agendapunt te laten zijn in formele vergaderingen. Hier wordt vooral verantwoording afgelegd over de staat en voortgang van het integriteitsbeleid. De burgemeester agendeert dit jaarlijks en stelt een rapport op, en neemt daarin ook de rapportages van de vertrouwenspersonen mee. Dit gesprek moet niet alleen gaan over de inhoud (wat zijn de regels, of wat is de ondergrens van gedrag), maar moet ook gaan over de relaties en de kwaliteit van dit gesprek zelf. Het gaat om de kwaliteit van communicatie.
Toegedekte politiek
Inhoudsopgave
36
5. Onderzoek naar grote subsidieontvangers Eén van de hete hangijzers in de politiek-ambtelijke verhoudingen is de relatie tussen de gemeente en enkele grote subsidieontvangers. Momenteel loopt er ook onderzoek naar deze verhoudingen, onder meer naar aanleiding van een managementletter van de accountant van de gemeente waarin werd gesteld dat de rechtmatigheid van het subsidiegebruik van de grote vijf subsidie ontvangers niet goed kon worden gecontroleerd. Het betreffende onderzoek moet zijn werk doen, maar ons is opgevallen dat de wijze waarop dit onderzoek tot stand is gekomen eerder een verdieping is van de bestaande politiekambtelijke dynamiek, dan dat het helpt om eruit te komen. Dit heeft ermee te maken dat ambtenaren zeggen niet betrokken te zijn bij de totstandkoming van de opdrachtformulering, terwijl in de ambtenarij argwaan bestaat tegenover de relatie tussen grote subsidieontvangers en de gemeente. Omdat deze relatie zo exemplarisch en bepalend is voor de politiek-ambtelijke verhoudingen, is het van belang dat in het betreffende onderzoek iedere schijn van partijdigheid en vooringenomenheid wordt vermeden, en dat het derhalve goed zou zijn om de opdracht met ambtelijke ondersteuning te herformuleren.
Verder adviseren we, als waarborg voor de benodigde kritische distantie en onafhankelijkheid, dat de waarnemend burgemeester, onder toeziend oog van de commissaris van de Koning, betrokken wordt bij de vormgeving en uitvoering van dit onderzoek. 6. Systeem openen Ten slotte is het nodig dat het systeem wordt geopend, bloot wordt gesteld aan prikkels van buitenaf. We sommen een aantal interventies op: •
•
• •
•
Maak een structurele professionaliseringsagenda voor raads- en college leden (onderwijs of intervisie volgen bij bijvoorbeeld de vereniging van raadsleden of de wethoudersvereniging). Maak een plan hoe Twenterand wordt vertegenwoordigd op regionale, provinciale en landelijke bijeenkomsten die relevant zijn voor het lokaal bestuur of lokale politiek. Werk op het gebied van vertrouwenspersonen voor het college samen met andere gemeenten in de buurt. Gemeenteraad en college: aan het begin van een periode met elkaar ‘de hei op’ om afspraken te maken over samenwerking, grenzen van politiek en wederzijdse intenties. Deze afspraken worden door de burgemeester beheerd. Organiseer met enige regelmaat informele bijeenkomsten tussen raads leden en ambtenaren, bijvoorbeeld rond een maaltijd, waar men buiten de openbaarheid met elkaar van gedachten kan wisselen over beleid, maar ook waar men elkaars trots en zorgen kan leren kennen. Bij de start van de nieuwe gemeenteraad moet dit zeker aan de orde zijn. Organiseer
Toegedekte politiek
Inhoudsopgave
37
manieren om elkaars goede bedoelingen op het spoor te komen. Inspiratie kan hiervoor gehaald worden bij andere gemeenten.
Tot slot We benadrukken tot slot nog de volgende twee zaken. Wat hier wordt voorgesteld is allesbehalve een gemakkelijke oplossing. Uit interactiepatronen stappen is geen eenvoudige klus. Het vergt moed, doorzettingsvermogen en heel veel geduld. Maar bovenal vergt dit bereidheid om anders naar de interacties en de eigen bijdrage daarin te kijken. Daarmee zijn we ons bewust van het risico dat de inhoud van dit rapport ‘gewoon’ onderdeel wordt van de al aanwezige dynamiek, en dat de politiek-ambtelijke verhoudingen worden bestendigd. Juist hierom hebben we gepleit om in ieder geval aan de buffers te werken, om de toegankelijkheid én bereidheid van integriteitsmeldingen te vergroten. Dat we een analyse en oplossingsrichting op systeemniveau geven, kan niet gelezen worden als een vrijwaring voor persoonlijke verantwoordelijkheid. Integendeel, denken in termen van interactiepatronen vereist van alle actoren dat zij nadenken over hun eigen gedrag en welk gedrag dit bij anderen oproept. Bovendien geldt dat er gezamenlijk nagedacht moet worden over een onder grens – welk gedrag evident ongewenst en niet toelaatbaar is.
Toegedekte politiek
Inhoudsopgave
38
Literatuur A&O Fonds Gemeenten (2025). Personeelsmonitor 2024. BusinessWise (2024). Hoofdrapportage Medewerkerstrevredenheidsonderzoek Twenterand 2024. 24 juli 2024. Choy, J. (2013). De vraag op het antwoord: Systemische interventies voor conflicten in organisaties. Den Haag: Sdu Uitgevers. Den Uijl, H. & Schulz, M. (2020). Van bureaucraat tot grenswerker. Den Haag: NSOB. Den Uijl, H., Frissen, P., Schulz, M. & Oudega, J. (2022). Ambtelijke ruimte. Den Haag: NSOB. Gemeente Twenterand (2025). Gedragscode integriteit raadsleden gemeente Twenterand. Overheid.nl. Gemeente Twenterand (2017). Gedragscode integriteit burgemeester en wethouders gemeente Twenterand. Overheid.nl. Giddens, A. (1984). The constitution of society: Outline of the theory of structuration. University of California Press. Huberts, L. W. J. (2005). Integriteit en integritisme in bestuur en samenleving. Wie de schoen past… FSW, VU Amsterdam. Huberts, L. W. J. C. (2012). ‘Visies op integriteit.’ In: J. H. J. van den Heuvel, L. W. J. C. Huberts, & E. R. Muller (Eds.). Integriteit: Integriteit en integriteits beleid in Nederland (pp. 21-37). (Handboeken Veiligheid). Kluwer. Ipsos (2017). ‘Ambtenaren stemmen vooral D66, Groenlinks of VVD.’ https:// www.ipsos-publiek.nl/actueel/ambtenaren-stemmen-vooral-d66-groenlinksof-vvd/; Kerkhoff, T. en Z. Van der Wal (2023).
Integriteit in overheidsorganisaties: Quo vadis? Venster. Lewis, C.S. (2004). Onversneden Christendom. Kampen: Kok.
Toegedekte politiek
Inhoudsopgave
39
Meadows, D.H. (2008). Thinking in Systems: A primer. Vermont: Chelsea Green Publishing Co. Ministerie van BZK (2022). ‘Bouwstenen voor het bevorderen van een integer decentraal bestuur: essays ter inspiratie.’ Essaybundel. 2022. Montesquieu Instituut (2018). ‘Die ándere politieke oriëntatie op het gemeentehuis: Over stemgedrag en (on)partijdigheid van gemeente ambtenaren.’ https://www.montesquieu-instituut.nl/id/vkm3hli0c3xs/ nieuws/die_andere_politieke_orientatie_op_het Nederlandse Vereniging voor Raadsleden. ’Vertrouwenspersoon.’ https:// www.raadsleden.nl/contact/vertrouwenspersoon/#:~:text=Vanaf%201%20 januari%202025%20zijn,werknemers%20van%20de%20gemeente%20zijn. Peters, K., & Castenmiller, P. (2019). Om de controle door de raad: Een onderzoek naar de toepassing van het raadsinstrumentarium voor controle en kaderstelling in de gemeentelijke praktijk. Stichting Decentraalbestuur.nl. Rijksoverheid (2009). ‘Nederlandse code voor goed openbaar bestuur: Beginselen van deugdelijk overheidsbestuur.’ Rijpkema, B. (2015). Weerbare democratie: De grenzen van democratische tolerantie. Amsterdam: Nieuw Amsterdam; Schulz, M., Frissen, P., Den Uijl, H. & Oudega, J. (2022). Politiek is grenzenwerk, Den Haag: NSOB. Schwartz-Shea, P., & Yanow, D. (2013). Interpretive research design: Concepts and processes. New York: Routledge. Senge, P.M. (1990).
The Fifth Discipline: The Art and Practice of the Learning Organization. New York: Doubleday. Spanjersberg, M., Hoek, A. van den, Veldhuijzen van Zanten, E. & Wingerden, R. van (2010). Systeemdenken in de praktijk, de kunst van het verbinden. Utrecht: Uitgeverij Stilinovi. Spanjersberg, M. (2019). ‘Paul Watzlawick en de regels van het spel.’ In: Kessener, B. & Van Oss, L (eds.). (2019). Meer dan de som der delen. Systeemdenkers over organiseren en veranderen. Zeist: Vakmedianet Management B.V.
Toegedekte politiek
Inhoudsopgave
40
Spanjersberg, M. (2022). Tussentaal. Utrecht: Uitgeverij IJzer. Tjeenk Willink, H. (2018), Groter denken, kleiner doen: Een oproep. Amsterdam: Prometheus. Van Dijk, G.M. (2018). Game of Thrones, regels en bedoelingen. VU Amsterdam. Van Thiel, S. (2014). Research methods in public administration and public management: An introduction. New York: Routledge. Visser, A., P. Frissen en K. Nooy. (2022). Engelen bestaan niet: De ’Limburgse bestuurscultuur‘ onderzocht. Programmacommissie Bestuurscultuur Limburg. Waning, S. (2022). ‘Cursus Twents voor UT’ers: ‘Joa joa is vaak nee.’’ Utoday. Watzlawick, P., Helmick Beavin, J. & Jackson, D.D. (1970). De pragmatische aspecten van de menselijke communicatie. Deventer: Van Logum Slaterus.
Toegedekte politiek
Inhoudsopgave
41
Eerder publiceerde de NSOB 2025 Hoe aanstekelijk kan je het maken Vormen van verspreiding rond het programma DuurzaamDoor Jessie Samwel, Eva Kloet, Hans Vermaak, Mark van Twist, Martin Schulz Waarden w(o)orden werkelijkheden Hoe taal de sociale zekerheid vormt Mark van Twist, Wiljan Hendrikx, Jesse Dusseljee, Martin Schulz De kracht van híer Over de centrale rol van decentraal bestuur Martijn van der Steen, Christiaan van der Kaaij, Joks Janssen Ruimte in regie Adviseren over dilemma’s van netwerkregie in het fysiek domein Yourai Mol, Christiaan van der Kaaij, Jorgen Schram, Martin Schulz Ruimte bieden / richting geven Over de verbouwing van het Haagse stelsel van jeugd- en gezinshulp Annemarie van der Wilt, Tijs van de Vijver, Nancy Chin-A-Fat, Martijn van der Steen ‘De mensen in het land’ Wat burgerschap eigenlijk (nog) is Marlies Honingh, Henk den Uijl, Teun Toonen, Jessie Samwel
2024 Leren tussen consensus en conflict Stileren van strijd in het leren over de ontwikkeling van het landelijk gebied Martin Schulz, Tom Lubbers, Mark van Twist, Andrea Frankowski Breder denken, anders doen Naar een nieuwe institutionele balans voor het energiesysteem van de toekomst Martijn van der Steen, Maarten Otto, Robin Hill, Sander Oosterloo, Quirine Ganzeboom, Georgina Kuipers, Alexander Woestenburg, Martijn Groenleer
Toegedekte politiek
Inhoudsopgave
42
Waarderen van Variatie Reflectie op de Regio Deals als variant van interbestuurlijk resultaatgericht samenwerken Jessie Samwel, Martin Schulz, Nancy Chin-A-Fat, Martijn van der Steen WIA Verbeteraanpak - Expert Review Martijn van der Steen, Georgina Kuipers Bouwen op leerlingaantallen De politiek van tellen in de onderwijshuisvesting van Meierijstad Christiaan van der Kaaij, Annemarie van der Wilt, Martin Schulz Sterke signalen, wisselende verhalen Lessen naar aanleiding van het ontstaan en lange tijd voortbestaan van ‘de alleenverdienersproblematiek’ Andrea Frankowski, Wiljan Hendrikx, Marije Huiting, Tijs van de Vijver, Martijn van der Steen, Mark van Twist Technologie in de tussentijd: AI, publieke waarde en democratie Martijn van der Steen Onderweg ontwerpen Een stelsel voor onderwijs aan nieuwkomers ontwerpen Annemarie van der Wilt, Martijn van der Steen, Christiaan van der Kaaij, Eva Kloet, Laura Schröer, Bart van Kessel Audit, maar dan anders Een verkenning naar hoe het repertoire van auditors zich laat verbreden en verdiepen Jorren Scherpenisse, Mark van Twist, Robin Hill Kostbare geneesmiddelen De VIG tussen leden, politiek en maatschappij Andrea Frankowski, Paul Frissen, Tom Lubbers, Martin Schulz, Mark van Twist Gedeelde sturing Regionaal samenwerken voor een betere aansluiting tussen mbo en arbeidsmarkt Annemarie van der Wilt, Tijs van de Vijver, Laura Schröer,
Jessie Samwel, Wiljan Hendrikx, Nancy Chin-A-Fat
Toegedekte politiek
Inhoudsopgave
43
Werk maken van erkenning Over contact als toegangspas Guido Rijnja Leren van onderzoek naar ongevallen Hoe onderzoekscommissies een narratief construeren en wat dat betekent voor leren Hans de Bruijn Signalen managen Over de omgang met signalen bij het ministerie van SZW Andrea Frankowski, Laura Schröer, Annemarie van der Wilt, Wiljan Hendrikx, Robin Hill, Myrthe van Delden, Martijn van der Steen Over intenties en interferenties Een lerende evaluatie van de schadeafhandeling rond Kanaal Almelo- De Haandrik Myrthe van Delden, Georgina Kuipers, Mark van Twist, Marise van ’t Wout, Robin Hill Bedreiging en bescherming Tussenevaluatie van de netwerkaanpak van het Netwerk Weerbaar Bestuur Georgina Kuipers, Gert Jan Geertjes, Jessie Samwel, Christiaan van der Kaaij, Rogier van der Wal, Willeke Slingerland en Martijn van der Steen Kwesties op de kaart Strategische ontwikkelrichtingen voor de netwerkaanpak van droogte in de Achterhoek en de Liemers Myrthe van Delden, Christiaan van der Kaaij, Mark van Twist, Martin Schulz Vormgeven aan schadebeleid De zoektocht van de Belastingdienst naar vertrouwenwekkend schadebeleid voor de Fraude Signalering Voorziening Georgina Kuipers, Marije Huiting, Martijn van der Steen, Myrthe van Delden Samenwerken in een brede coalitie Acht lessen over de totstandkoming van de Werkagenda mbo en het Stagepact Wiljan Hendrikx, Andrea Frankowski, Robin Hill,
Jessie Samwel
Toegedekte politiek
Inhoudsopgave
44
2023 What got us here, won’t get us there Versnellen van de transitie naar Circulair Zuid-Holland Martin Schulz, Marije Huiting, Martijn van der Steen, Robin Hill Vormgeven aan interactie Hoe overheid en maatschappelijke initiatiefnemers in de praktijk tot samenwerking komen bij leefomgevingsvraagstukken Jorgen Schram, Eva Kunseler, Pia Nabielek, Martin Schulz, Mark van Twist Sport in beweging Wiljan Hendrikx, Georgina Kuipers, Martijn van der Steen, Rachel-Roxelane Speelman, Anika Scholten De gemeentesecretaris buiten de deur Vragen bij een antwoord Mark van Twist, Marije Huiting, Martin Schulz De (on)begrensde menselijke maat Marije Huiting, Wiljan Hendrikx, Henk den Uijl, Andrea Frankowski, Martin Schulz, Paul Frissen, Martijn van der Steen Toekomst geven aan tussenland Samenwerking bij het (verder) vitaliseren van vakantieparken op de Veluwe Laura Schröer, Martin Schulz, Mark van Twist Wie wordt gehoord? Dynamiek in het landschap van macht en tegenmacht Georgina Kuipers, Gert Jan Geertjes, Martijn van der Steen Intelligent bestuur verbeeld(t) Modell(er)en van openbaar bestuur Martin Schulz, Mark van Twist, Martijn van der Steen, Christiaan van der Kaaij Afwachten en anticiperen Hoe de gemeente Amsterdam stuurt op ontwikkelingen in het digitale publieke domein Georgina Kuipers, Christiaan van der Kaaij, Henk den Uijl, Valerie Frissen, Jorgen Schram
Publicaties uit eerdere jaargangen zijn te vinden op www.nsob.nl Toegedekte politiek
Inhoudsopgave
45
Toegedekte politiek
Inhoudsopgave
46
colofon
© 2025 isbn nummer
978-90-83549-23-1 ontwerp
Ontwerpwerk, Den Haag
Over NSOB De Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) is een hoogwaardig onderwijs- en onderzoeksinstituut in het hart van de hofstad. Binnen dit instituut worden wetenschappelijke kennis over en praktijkervaring met het Nederlandse openbaar bestuur
www.nsob.nl
met elkaar verbonden. De NSOB organiseert opleidingen, publieke debatten en verzorgt wetenschappelijke en professionele publicaties.