Raadsvoorstel Commissie digitale ethiek en het ethische waardekader

Voorblad Raadsvoorstel Commissie digitale ethiek en het ethisch waardekader Datum college: Portefeuillehouder: Afdeling: Behandelend ambtenaar:

28 oktober 2025, nr. 15 Wethouder Van Asten Data, Informatie en Technologie Z. Acun

Samenvatting Op 20 oktober jl. heeft de agendacommissie het behandelvoorstel met onderwerp: ‘Raadsbrief commissie digitale ethiek en het ethisch waardekader’ in behandeling genomen en conform advies aangenomen. In het aangenomen advies wordt het college verzocht om een raadsvoorstel aan te bieden, waarin het voorstel rondom het ethische waardekader en de commissie digitale ethiek ter besluitvorming alsnog bij de raad wordt voorgelegd. Dit raadsvoorstel geeft uitvoering aan de beslispunten van het eerdere (2023) raadsvoorstel commissie digitale ethiek. Het versterken van het interne ethische kompas alsook het toewerken naar een commissie digitale ethiek. Na vaststelling van het raadsvoorstel is projectmatig gewerkt aan het creëren van een Tilburgse ethische waardekader. Door middel van diverse workshops met verschillende deelnemers zoals raadsleden, deskundigen in het veld en ambtenaren uit de organisatie is er een waardekader met bijbehorend leidraad opgesteld.

Collegebesluit Het college stelt de raad voor om: 1. het waardekader, ‘Leidraad Digitale Ethiek’ vast te stellen. 2. aan te sluiten bij de Brabantse commissie digitale ethiek.

Raadsvoorstel Commissie digitale ethiek en het ethische waardekader

1

Raadsvoorstel Commissie digitale ethiek en het ethisch waardekader Aanleiding Op 18 december 2023 is het raadsvoorstel commissie digitale ethiek behandeld. Het volgende voorstel is hiermee door u aangenomen: 1. akkoord gaan met de voorgestelde stap 1: versterken intern ethisch kompas en toewerken naar een commissie, voor de implementatie van digitale ethiek binnen de gemeente Tilburg. 2. begin 2025, op basis van de uitkomsten van de evaluatie naar de groei van het ethische kompas in de organisatie, beslissen over de voor Tilburg best passende vorm van de commissie digitale ethiek, namelijk een eigen Tilburgse commissie of aansluiten bij een bestaande regionale commissie. Dit raadsvoorstel gaat in op beide punten van het eerdere raadsvoorstel commissie digitale ethiek. Het versterken van het interne ethische kompas alsook het toewerken naar een commissie digitale ethiek. Middels deze nota wordt het Tilburgse ethische waardekader en de bijbehorende leidraad vastgesteld en worden de nodige voorbereidingen getroffen om gebruik te maken van de commissie digitale ethiek in Brabant. Korte historie Ethisch Waardekader Na vaststelling van het raadsvoorstel is projectmatig gewerkt aan het creëren van een Tilburgse ethische waardekader. Door middel van diverse workshops met verschillende deelnemers is er een waardekader met bijbehorend leidraad opgesteld.

Commissie Digitale Ethiek Parallel aan het lopende project zijn er structureel gesprekken gevoerd met diverse gemeenten in Brabant rondom het formeren van een commissie ten behoeve van digitaliseringsvraagstukken. Ook is er ambtelijk samenwerking georganiseerd, via deelname als agenda lid bij de bestaande commissie van Brainport Smart District (hierna BSD) waar inmiddels meerdere Brabantse gemeenten (Eindhoven, Helmond en ’sHertogenbosch) bij zijn aangesloten. Hiermee is ervaring opgedaan rondom diverse onderwerpen die daar ter tafel zijn gekomen, hoe bijvoorbeeld een (digitaal) ethisch vraagstuk behandeld kan worden en ook is er meer inzicht ontstaan over de werking van een dergelijke commissie. De bestaande commissie van BSD wil zich naar de toekomst toe opstellen als commissie voor meerdere Brabantse gemeenten. Tilburg is zowel bestuurlijk als ambtelijk benaderd hiervoor en er hebben meerdere gesprekken inmiddels plaatsgevonden. Naast het volgen van een bestaande commissie is er in deze periode een onderzoek uitgevoerd door onderzoekers van de Universiteit van Utrecht en Fontys ‘Ethische Commissie voor de Slimme Stad. Van morele ambitie naar morele impact’ (bijlage 2). De onderzoekers hebben de uitvoering van verschillende ontwerpkeuzes geanalyseerd en op basis daarvan presenteren zij een routekaart, waarmee gemeenten aan de slag kunnen.

Dit onderzoek biedt goed inzicht in de te maken keuzes en is bij deze nota gebruikt om een onderbouwde keuze te maken voor Tilburg.

Beoogd effect Het doel is om voorafgaand aan het gebruik van nieuwe digitale technologieën deze te onderwerpen aan een ethische analyse. Tevens biedt de behandelde casuïstiek (moresprudentie) de mogelijkheid voor inwoners en andere belanghebbenden om kennis te nemen op welke wijze data, digitale diensten en technologieën worden ingezet. Het beoogde effect van de ontwikkeling naar een hoger ethisch kompas, waarvan het gebruik van het waardekader een onderdeel is, is het versterken van de gemeente Tilburg als transparante, betrouwbare en ethisch bewuste overheid. Hiermee worden de waarden die belangrijk zijn voor de stad beter geborgd. Dit kan

Raadsvoorstel Commissie digitale ethiek en het ethische waardekader

2

bijvoorbeeld de privacy zijn van de inwoners, de autonomie van de ondernemers, de veiligheid in de stad tot het soeverein kunnen blijven handelen als overheidsorganisatie. Bestuurlijk kader - Programmabegroting 2025 bedrijfsvoering - paragraaf Digitalisering - Coalitieakkoord Meer voor elkaar - paragraaf Digitalisering en klantgedreven dienstverlening - Raadsvoorstel ‘Commissie Digitale Ethiek’

Voorstel 1. 2.

Het waardekader, ‘Leidraad Digitale Ethiek’ vaststellen. Aansluiten bij de Brabantse commissie digitale ethiek.

Argumenten 1.1 Agenda Digitale Grondrechten en Ethiek van de VNG (DGE) heeft de ambitie vastgelegd waarin zowel het versterken op ethische reflecties alsook het borgen van publieke waarden bij inzet van technologie is opgenomen. Met de DGE leggen gemeenten gezamenlijk hun ambities vast voor wat betreft het beschermen van grondrechten en het borgen van publieke waarden in de informatiesamenleving. Deze agenda vormt het fundament om de komende jaren te werken aan het beschermen van grondrechten en het borgen van publieke waarden bij de inzet van digitale technologieën. De Agenda DGE kent drie voornaamste doelstellingen: 1. Het versterken van kennis en kunde in de gemeentelijke organisatie op het gebied van ethische reflecties en afwegingen bij het gebruik van digitale technologieën; 2. Het stimuleren van en het regie geven aan de inspanningen die worden verricht om (digitale) grondrechten en publieke waarden te borgen bij de inzet van digitale technologieën; 3. Het ontwikkelen van een hernieuwde, brede interpretatie van privacyvraagstukken. Van privacy als het te borgen grondrecht bij het gebruik van digitale technologieën naar één van de te borgen grondrechten. 1.2 In de digitaliseringsopgave die volgt uit het Tilburgse akkoord is er aandacht voor ethiek. Bij inzet van data, digitale diensten en technologieën is het gewenst dit ethisch verantwoord te doen.

In het akkoord ‘Meer voor elkaar’ is digitalisering opgenomen als belangrijke veranderopdracht. Het meer datagedreven werken en de ethische aspecten worden in de uitvoering samen opgepakt. Het is de bedoeling om digitale ethiek binnen gemeente Tilburg expliciet te borgen. 1.3 In het raadsvoorstel ‘Commissie Digitale Ethiek’ is de totstandbrenging en vaststelling van een waardenkader expliciet opgenomen. Hiermee kan de morele wenselijkheid in beeld gebracht worden als handvat bij het maken van een ethische afweging. 2.1 Het aansluiten bij een Brabantse commissie digitale ethiek is bij uitstek een voorbeeld om invulling te kunnen geven aan het principe ‘Samen Organiseren’. 'Samen organiseren' is het leidende principe van de Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering. Samen organiseren kent allerlei vormen en dit is een potentiële samenwerkingsvorm. Op basis van de gevoerde verkennende gesprekken met andere Brabantse steden en de bestaande commissie van BSD is het mogelijk om samen op te trekken op het gebied van digitale ethiek. 2.2 Gebruik maken van één Brabantse commissie voor ethische vraagstukken binnen de context van digitalisering biedt diverse voordelen. ▪ Schaarse kennis en expertise delen. ▪ Het wiel niet opnieuw uitvinden, problematiek van gemeenten zijn veelal generiek. ▪ Als voorbeeld dienen in den lande, door met meerdere gemeenten gebruik te maken van één commissie.

▪ Bredere opbouw van moresprudentie.

Raadsvoorstel Commissie digitale ethiek en het ethische waardekader

3

Kanttekeningen en gewogen alternatieven 1.1 Zonder een waardekader en het daarbij behorende leidraad is het voeren van een gestructureerd gesprek rondom ethiek ingewikkeld voor de organisatie. Uit diverse gesprekken met externe experts op dit onderwerp en intern is telkens naar voren gekomen dat handvatten zoals een waardekader en een leidraad enorm wenselijk zijn. Hiermee kunnen gesprekken gestructureerd gevoerd worden en biedt het handvatten om het ethische gesprek te ondersteunen. Het waardekader kan ingezet worden binnen een bestaand proces, moreel beraad, als instrument om het gesprek te begeleiden. 2.1 Het aansluiten bij een Brabantse commissie digitale ethiek is een efficiënte manier om aanwezige kennis te delen en in te zetten waar nodig. Het recente onderzoek van de Universiteit van Utrecht en Fontys ‘Ethische Commissie voor de Slimme Stad. Van morele ambitie naar morele impact’ (bijlage 2) heeft ertoe geleid dat een drietal opties, die toepasbaar kunnen zijn voor Tilburg, zijn vergeleken. In de tabel (figuur 1) hieronder zijn deze schematisch weergegeven. De meest wenselijke optie is optie 3, waarbij een toelichting is opgenomen in de tabel waarom deze optie wordt voorgesteld.

Voordelen

Optie 1: Niets doen – geen aansluiting bij een ethische commissie

Optie 2: Formeren eigen ethische commissie voor Tilburg

Optie 3: Aansluiten bij een Brabantse ethische commissie

▪ ▪

▪

▪

Geen kosten Geen risico op verlenging doorlooptijd initiatieven

▪ ▪ ▪

Transparantie wordt verhoogd Opbouw van moresprudentie Lerend vermogen versterken Expertise inwinnen vanuit onafhankelijke deskundigen

▪

▪ ▪

▪ ▪

Nadelen

▪ ▪

▪ ▪

Kosten

▪

Transparantie ontbreekt Bewustwording rondom ethische kwesties krijgt onvoldoende aandacht Geen expertise ingewonnen extern Geen actieve opbouw moresprudentie

▪

Geen

▪

▪

▪

▪

Risico op verlenging doorlooptijd initiatieven Commissie kan ingezet worden als vertragingsmiddel Risico op verandering verhouding interne toezichthouders Kosten worden alleen gedragen

▪

Opleiding/awareness verzorgen

▪

▪

▪

▪

Transparantie wordt verhoogd Snellere opbouw van moresprudentie vanuit verschillende partijen Lerend vermogen versterken Expertise inwinnen vanuit onafhankelijke deskundigen Samenwerking met omliggende gemeenten Verdeling van kosten over meerdere gemeenten Risico op verlenging doorlooptijd initiatieven Commissie kan ingezet worden als vertragingsmiddel Risico op verandering verhouding interne toezichthouders Governance inrichting met partners/gemeente in regio Opleiding/awareness verzorgen

Raadsvoorstel Commissie digitale ethiek en het ethische waardekader

▪ Voorgestelde optie met toelichting

Onkostenvergoeding commissie

4

▪

Onkostenvergoeding commissie

Kiezen voor optie 3 – De grootte van een gemeente heeft geen invloed op de vraagstukken die bij een gemeente aan de orde komen, de vraagstukken zijn vaak generiek. Wenselijk is dat niet telkens het wiel opnieuw uitgevonden wordt door een gemeente, maar juist aansluiting wordt gezocht bij bestaande structuren. Het delen van kennis, expertise en samenwerken in provinciaal verband zorgt juist voor verbinding en is een voorbeeld voor kleinere gemeenten die op termijn ook hierbij aan kunnen sluiten. Daarnaast wordt gemeenschapsgeld in mindere mate uitgegeven, door gebruik te maken van een gezamenlijke commissie. Figuur 1

Niet beïnvloedbare risico’s Het inzetten van een ethische commissie bij digitaliseringsvraagstukken kan de doorlooptijd van een initiatief mogelijk verhogen en een rem vormen op innovaties of oplossingen die meerwaarde bieden voor de stad. Om dit te voorkomen wordt voorgesteld te gaan werken met een intern ethisch team dat initiatieven in een vroeg stadium kan toetsen op wenselijkheid, met inzet van het waardekader. Enkel de ingewikkelde casussen worden intern voorbereid en uitgebreid getoetst door het vervolgens voor te leggen aan de externe ethische commissie.

Kosten en dekking Het blijvend borgen van de ethische afwegingen in de organisatie en gebruik maken van de dienstverlening van de Brabantse ethische commissie heeft financiële consequenties. De benodigde structurele middelen (jaarlijks 125K) zijn aangekondigd in de Perspectiefnota als onderdeel van de veranderopdracht digitalisering en vormen een onderdeel van de integrale besluitvorming door de raad bij de behandeling van de begroting 2026.

Uitvoering De bestaande commissie BSD biedt al diensten aan een aantal Brabantse gemeenten en wil deze diensten ook aan Tilburg aanbieden. Dit wordt geen verbonden partij, er wordt nagedacht over een dienstverleningsovereenkomst met een kennisinstelling (nog te bepalen welke) die een onafhankelijke commissie gaat vormen met een onafhankelijke secretariaat. Er worden nog gesprekken gevoerd met de deelnemende gemeenten hoe dit precies vorm zal krijgen. Hierbij wordt zoveel mogelijk rekening gehouden met de voorkeuren van de aansluitende gemeenten op het gebied van de ontwerpkeuzes, zoals bevoegdheid, werkwijze en communicatie. Het is nu al wel mogelijk om incidenteel vraagstukken bij deze commissie voor te leggen. Dit heeft in de afgelopen maanden ook al een keer plaatsgevonden middels een initiatief vanuit de griffie, namelijk de stemchatbot met kunstmatige intelligentie.

Participatie Het ethische waardekader is mede tot stand gekomen d.m.v. workshops met raadsleden, deskundigen en ambtenaren begeleid door een externe partij Filosofie in actie. Het aansluiten bij een bestaande commissie digitale ethiek heeft na gesprekken met diverse gemeenten en externe deskundigen op het gebied van ethische vraagstukken vorm gekregen.

Raadsvoorstel Commissie digitale ethiek en het ethische waardekader

5

Communicatie Na het vaststellen van het ethisch waardekader en leidraad is het de bedoeling dit breder te communiceren binnen de organisatie, o.a. door het waardekader toe te passen op casussen in de organisatie. De inrichting van dit proces wordt samen met adviseurs van communicatie bepaald. Met betrekking tot het aansluiten bij een Brabantse commissie digitale ethiek zullen er werkafspraken/processen ingericht worden. Aansluiting hierop wordt georganiseerd vanuit het lopende project DigiE: Implementatie proces en moresprudentie digitale ethiek (inclusief gebruik van het instrument ‘waardekader’).

Evaluatie Het lopende project DigiE heeft o.a. als projectresultaat het ervaren/doorlopen van de inzet van het waardekader bij een tweetal initiatieven. Hierna wordt geëvalueerd of aanpassingen nodig zijn op het proces en de interne en/of externe organisatie.

Bijlagen Hier kun je relevante bijlagen beschrijven. Alleen bijlagen toevoegen waar je in de tekst naar verwijst. 1. 2.

Leidraad Digitale Ethiek. Onderzoek: Ethische Commissie voor de Slimme Stad. Van morele ambitie naar morele impact.

Ter inzage gelegde stukken Niet van toepassing.

Tilburg, 28 oktober 2025 Het college van burgemeester en wethouders van Tilburg, de secretaris,

de burgemeester,

Raadsvoorstel Commissie digitale ethiek en het ethische waardekader

Raadsbesluit De raad van de gemeente Tilburg; -

gezien het voorstel van het college van burgemeester en wethouders;

Besluit Geef hier de beslispunten weer zoals opgenomen onder 'Voorstel' in het raadsvoorstel. 1. 2.

stel het waardekader, ‘Leidraad Digitale Ethiek’ vast. stemt in met de aansluiting bij de Brabantse commissie digitale ethiek.

Aldus vastgesteld in de openbare vergadering van de griffier,

In overeenstemming met het ondertekeningsmandaat raadsstukken worden raadsbesluiten alleen door de griffier ondertekend.

6