Leidraad Digitale Ethiek

Foto beeldbank gemeente Tilburg | Angeline Swinkels

DIGITALE ETHIEK Leidraad

Inhoudsopgave

1. INLEIDING | Wat is een waardekader? 2 | Hoe gebruik je een waardekader?

2. TILBURGS WAARDEKADER 3 | Definities en hulpvragen 3. WERKWIJZE 5 | Werkwijze stap voor stap | Toelichting Ethische Matrix | Met wie voer je het gesprek? | Op welk moment? | Welke andere methoden zijn er? -

4. COLOFON 7 5. BIJLAGE 1 8 Template ethische matrix Tilburgs waardekader

6. BIJLAGE 2 9 Template onderzoek context

7. BIJLAGE 3 10 Template formulier casusinbreng

8. BIJLAGE 4

11 Voorbeelden andere gemeenten

9. BIJLAGE 5 12 Andere gespreksmethodieken

INHOUDSOPGAVE

1

1. INLEIDING

In deze leidraad presenteren we het waardekader voor de Gemeente Tilburg en een werkwijze om dit te gebruiken. Dit waardekader is gemaakt eind 2024, begin 2025 op basis van verschillende interviews en bijeenkomsten met ambtenaren en raadsleden.

| Wat is een waardekader? Steeds meer gemeenten werken met waardekaders voor de ethische en zorgvuldige afweging bij digitaliseringsprojecten. In 2017 en 2020 heeft Rathenau beschrijvend onderzoek gedaan naar welke waarden van toepassing zijn. Deze projecten lijken vaak op elkaar, omdat binnen verschillende gemeenten vergelijkbare vraagstukken spelen. De verschillen komen door de toevoeging van lokale kleur en de aansluiting bij de specifieke context van de gemeente.

| Dit is het Tilburgse waardekader:

Fig. 1. Waardekader Tilburg 2025

INLEIDING

2

2. TILBURGS WAARDEKADER Het waardekader voor Tilburg is ontwikkeld in 2024-2025 in sessies met ambtenaren, gesprekken met (regionale) externe deskundigen en een raadswerkgroep. Via een cyclisch proces zijn de volgende waarden en de definities daarvan, tot stand gekomen. Het waardekader bestaat uit zeven waarden: • Zelfbeschikking • Gelijkwaardigheid • Sociale Cohesie • Duurzaamheid • Grip op technologie • Privacy & gegevensbescherming • Veiligheid & Vertrouwen Deze waarden zijn allen voorzien van een definitie. Om het gesprek over deze waarden goed op gang te brengen kun je de hulpvragen gebruiken.

TILBURGS WAARDEKADER

3

4 Waarde

Definitie

Kritisch tegendenken (hulpvragen)

Zelfbeschikking

De gemeente laat en maakt ruimte voor de keuzevrijheid van inwoners om hun leven naar eigen invulling vorm te geven.

• In hoeverre steunt het inwoners in de mate waarin zij hun eigen leven invulling kunnen geven? • In hoeverre kun je de keuze van de gemeente uitleggen als onnodig controlerend en beperkend?

Gelijkwaardigheid

De gemeente stelt iedereen in staat om • In hoeverre is (het gebruik van) de mee te doen en behandelt iedereen gelijk oplossing toegankelijk, begrijpelijk en/of gebruiksvriendelijk voor de inwoners? (digitaal inclusief), tenzij het voor de kansengelijkheid nodig is om bepaalde • In hoeverre sluit deze oplossing mogelijk bepaalde groepen buiten? inwoners iets extra’s te geven.

Sociale cohesie

De gemeente kiest voor oplossingen die de saamhorigheid en het gemeenschapsgevoel van inwoners bevorderen.

• In hoeverre beïnvloedt de oplossing het gemeenschapsgevoel van inwoners en op wat voor manier? • Op welke manier(en) heeft deze manier van werken invloed op de manier waarop inwoners online en fysiek met elkaar omgaan?

Duurzaamheid

De gemeente kiest voor oplossingen bewust kijkend naar de impact op de leefomgeing en het klimaat.

• Wat is de impact van deze oplossing op het klimaat? • Wat zijn de mogelijke effecten van de oplossing op de leefomgeving van huidige en toekomstige inwoners?

Grip op technologie

De gemeente kiest voor (bewezen) technologie die betrouwbaar, beheersbaar en controleerbaar is en communiceert hier transparant over naar inwoners.

• In hoeverre is aan de inwoner uit te leggen hoe de toepassing werkt? • In hoeverre heeft de gemeente grip op de wijze waarop deze toepassing werkt en kan de gemeente ingrijpen als dat nodig is?

Privacy & gegevensbescherming

De gemeente verzamelt, verwerkt en gebruikt gegevens van inwoners zorgvuldig, doelgericht en proportioneel en kiest voor technologie die de privacy van inwoners waarborgt.

• In hoeverre kan de gemeente garanderen dat gegevens van inwoners veilig worden verzameld, bewaard en verwerkt? • In hoeverre waarborgen we de privacy (de levenssfeer) van inwoners?

Veiligheid & vertrouwen De gemeente kiest voor technologie die de fysieke en digitale veiligheid waarborgt. De gemeente draagt bij aan het vertrouwen in de overheid.

• Op welke manier(en) vormt deze toepassing een mogelijke bedreiging voor de cyberveiligheid van inwoners en/of de gemeente? • In hoeverre heeft de toepassing invloed op de fysieke openbare orde?

Fig. 2. Waarden, definities en hulpvragen

5 3. WERKWIJZE Voor een zorgvuldige en effectieve toepassing van het waardekader als gidsend instrument bij digitaliseringsprojecten binnen de gemeente Tilburg, beschrijven we hieronder een werkwijze, waarin het waardekader, de hulpvragen en definities en de ethische matrix een plek krijgen. Het waardekader bestaat uit zeven waarden: • Zelfbeschikking • Gelijkwaardigheid • Sociale Cohesie • Duurzaamheid • Grip op technologie • Privacy & gegevensbescherming • Veiligheid & Vertrouwen Deze waarden zijn allen voorzien van een definitie. Om het gesprek over deze waarden goed op gang te brengen kun je de hulpvragen gebruiken.

| Werkwijze stap voor stap 1. Vaststellen van de casus Begin met een duidelijke afbakening van de casus door het project te beschrijven. Daarvoor kun je een formulier gebruiken (zie bijlage 2) waarin je de essentie van het digitaliseringsproject (het middel) beschijft, dat je op ethische aspecten onderzoekt. Er kunnen vragen worden gesteld over het project ter verheldering en verduidelijking. Vragen waar geen antwoorden op kunnen worden gegeven worden genoteerd. 2. Onderzoek van de context Maak een analyse van de context van het vraagstuk door de Noodzaak-Middel-Doel-Effect-analyse te maken en alternatieven te onderzoeken. Dit doe je door de noodzaak te omschrijven (wat was de aanleiding van het vraagstuk), en het doel te omschrijven (wat moeten we bereiken?). Het middel is de casus: de voorgestelde digitale toepassing. Vervolgens onderzoek je of er (bij)effecten zijn van dit middel. Wat zou dit middel in beweging kunnen brengen en veroorzaken, wat niet direct het doel is? Daarna verken je alternatieve middelen die aansluiten op de noodzaak en die hetzelfde doel kunnen bereiken. 3. Invullen ethische matrix Je brengt de betrokkenen (stakeholders) in de linkerkolom in kaart. Je bent zo specifiek mogelijk. Je beschrijft verschillende groepen inwoners en niet ‘de inwoners’.

Daarna ga je per waarde het gesprek aan in hoeverre er respect is voor die waarde in relatie tot de stakeholder. Niet elke waarde is voor elke stakeholder in elke casus even relevant. Door het invullen ontstaat er zicht op waar de hittepunten zitten in deze casus en bij wie. 4. Afweging Op basis van de verzamelde informatie in stap 1 t/m 3 ga je na of het voorgestelde middel passend is. Daarin zijn twee vragen van belang: a. Staat het middel in verhouding tot het doel dat je voor ogen hebt? Heb je alle waarden en stakeholders daarin meegenomen? (proportionaliteit) b. Zijn er alternatieven die hetzelfde doel kunnen bereiken, maar mogelijk meer recht doen aan de waarden en betrokkenen? (subsidiariteit)

6 5. Formuleren van een advies en acties Op basis van de afweging bij stap 4 formuleer je een advies of en hoe je verder kan gaan met het project. Hieruit volgen overwegingen en concrete acties (denk aan het voeren van gesprekken met bepaalde betrokkenen, draagvlakonderzoek, aanpassing van ontwerp of tijdlijn). Gaat het project door, en raak je bepaalde betrokkenen op essentiële waarden? Dan is het belangrijk om te onderzoeken of je nog maatregelen kunt treffen om zo veel mogelijk recht te doen aan de Tilburgse waarden. Fig. 3. Stap-voor-stapwerkwijze

| Toelichting Ethische Matrix Je kunt het waardekader op een makkelijke en doeltreffende manier toepassen met een Ethical Matrix. In het oorspronkelijke ontwerp van Mepham uit 2006 stonden daarin vaste waarden (welzijn, autonomie en rechtvaardigheid). Op de horizontale as vind je de Tilburgse waarden. Op de verticale as plaatst je alle stakeholders bij de betreffende casus. Dit zijn mensen of belanghebbenden (ook in niet-menselijke zin, zoals dieren of natuur), die op één of andere manier geraakt of beïnvloed worden, of betrokken zijn bij de voorliggende casus. Je vindt een model voor de ethische matrix met de Tilburgse waarden in de bijlagen. Let op: dit is dus ‘breder’ dan een analyse van betrokkenen zoals je bij een DPIA1 doet. Bij een DPIA zijn de betrokkenen meestal degenen van wie je de persoonsgegevens verwerkt. Vervolgens onderzoek je in hoeverre de waarde voor de stakeholder van toepassing is: wat zijn de mogelijke effecten? In hoeverre speelt deze waarde een rol? De hulpvragen kunnen je helpen om de betreffende waarde te onderzoeken. Uiteindelijk ontstaat er zo een lappendeken die de verschillende spanningen tussen waarden en betrokkenen zichtbaar maakt.

| Met wie voer je het gesprek? Je voert het gesprek bij voorkeur in een interdisciplinaire groep (minimaal vijf deelnemers). De projectleider is (alleen) aanwezig voor inhoudelijke inbreng over het project, de groep maakt de afweging. Zo’n aanpak is soms lastig te organiseren, daarom geven we je in het volgende hoofdstuk een aantal adviezen hoe je dit kunt aanpakken.

| Op welk moment? Het waardekader kun je toetsend of voor reflectie toepassen. We raden je aan om dit reflectie-instrument vroeg in het proces in te zetten. Dit doe je als er al wel een voornemen of ontwerp is voor een bepaald digitaliseringsproject, maar het project nog geen vaste vorm heeft gekregen. Dit maakt het mogelijk om nog ‘vrij’ te kunnen onderzoeken of dit inderdaad een passend middel is en hoe het aansluit of aan kan sluiten bij de Tilburgse waarden. In het verdere ontwerp van het project raden we je aan om de waarden te blijven toetsen, zodat je niet ongemerkt verwijderd raakt van een of meerdere waarden.

| Welke andere methoden zijn er? Er zijn heel veel verschillende gespreksmodellen in omloop om het ethische gesprek over digitalisering te voeren. Elk model kent bepaalde voor- en nadelen. Deze methoden kun je ook gebruiken.

1DPIA: Data Protection Impact Assesment. Een DPIA is een middel om de privacyrisico’s van het verwerken van gegevens in beeld te brengen en te beoordelen.

4. COLOFON

Deze leidraad is geschreven door Piek Knijff en Isa Emmen van Filosofie in actie. In de leidraad komt hun ervaring bij andere gemeenten samen met de specifieke Tilburgse context en wensen. Deze zijn opgehaald in interviews, werksessies en overleggen met ambtenaren en raadsleden. De gesprekken vonden plaats in 2024 en 2025.

COLOFON

7

RESPECT VOOR:

Zelfbeschikking

Gelijkwaardigheid

Sociale Cohesie

Groen

Grip op technologie

Privacy & gegevensbescherming

Veiligheid

BIJLAGE 1 | TEMPLATE ETHISCHE MATRIX TILBURGS WAARDEKADER

8

BIJLAGE 2 | TEMPLATE ONDERZOEK CONTEXT

9

EFFECT EFFECT

NOODZAAK

MIDDEL

EFFECT

DOEL

MIDDEL MIDDEL MIDDEL

1. 2. 3. 4. 5.

Wat is de aanleiding? (waarom is dit een vraagstuk) Wat is het beoogde doel? (wat is de wenselijke eindsituatie) Wat is het ‘middel’ dat nu ter discussie staat? (de beoogde oplossing) Zijn er alternatieve middelen om hetzelfde doel te bereiken? (breng die in kaart) Wat zijn mogelijke bij-effecten van de beoogde oplossing? (wat lost het wel op, wat niet en wat komt er mogelijk bij?)

Voorbeeld: Voor handhaving wil de gemeente bodycams aanschaffen. 1. Aanleiding: handhavers ervaren een onveilige werksituatie 2. Doel: handhavers kunnen hun werk goed en veilig uitvoeren 3. Middel: bodycams 4. Alternatieven: bijv. altijd met z’n tweeën op stap, wapens gaan dragen, menselijke handhaving afschaffen (drones, robots, handhaving op veiligere afstand inzetten), nauwere samenwerking met politie, preventieve middelen inzetten zodat er minder handhaving nodig is, alarmknop dragen. 5. Bijeffecten van de bodycam: het roept wellicht agressie op, afhankelijkheid van technologie (risico op uitval), het legt agressief gedrag vast (maar voorkomt het niet), mensen worden mogelijk bang voor handhavers, verzameling gegevens van persoonsgegevens (voorbijgangers?), nieuwe routines voor handhavers (meenemen bodycam, opladen, gebruiksaanwijzing, e.d.), training voor handhavers (wanneer wel/niet inzetten?), invoeren klachtenprocedures, e.d.

BIJLAGE 3 | TEMPLATE FORMULIER CASUSINBRENG

10 1. Vraagstuk (omschrijf de casus/vraagstuk in een paar zinnen): 2. Waar zit het (eventuele) ongemak, zorg of twijfel in deze casus? 3. Omschrijf noodzaak, het voorgestelde middel en doel: •

Noodzaak (wat is de aanleiding):

•

Doel (wat is de gewenste situatie):

•

Middel (wat is de voorgestelde wijze om van noodzaak naar doel te komen):

4. Wat zijn mogelijke beperkingen van het voorgestelde middel? •

Wat wordt met dit middel niet opgelost?

•

Welke problemen, risico’s, effecten of vraagstukken worden er hiermee of hierdoor mogelijk veroorzaakt?

5. Omschrijf de belangrijkste stakeholders in deze casus Wie zijn er direct of indirect betrokken bij dit vraagstuk (zowel intern als extern) of worden erdoor ‘geraakt’ of beïnvloed? (Splits hier zo veel mogelijk uit. Bijv. i.p.v. ‘gebruikers’ maak je onderscheid tussen verschillende soorten gebruikers) • • • • •

(maak de lijst zo lang als jij nodig acht)

6. Wat zijn de juridische kaders? Is er bijv. een DPIA of IAMA uitgevoerd? Welke uitkomsten zijn relevant om mee te geven voor de casusbespreking? 7. Eventuele vragen en/of aanvullingen: Filosofie in actie © 2025

11

BIJLAGE 4 | VOORBEELDEN ANDERE GEMEENTEN

Gemeenten als Utrecht, Eindhoven, Amsterdam, Leeuwarden, Zwolle, Enschede en Groningen werken met waardekaders. Volgens De Interprovinciale Gids Digitale Ethiek is er op provinciaal niveau ook aandacht voor.

Fig. 4 Utrechts Ethisch Waardenmodel. Utrecht heeft een waardenmodel ontwikkeld geïnspireerd op de waarden van het Rathenau Instituut en de Ethische Data Assistent (DEDA) van de Universiteit van Utrecht. Met een lokale inkleuring van de waarden.

Mens centraal Privacy Duurzaamheid

PUBLIEKE WAARDEN

Rechtvaardigheid

Veiligheid

Controle over technologie

Fig. 5 Voorbeeld Eindhoven: In Eindhoven is er een waardekader tot stand gekomen door sessies in de ambtelijke organisatie, en met betrokkenheid van een raadswerkgroep. De gemeenteraad van Eindhoven heeft unaniem ingestemd met het waardekader.

Fig. 6 Voorbeeld Amsterdam: het TADA-manifest is mede tot stand gekomen met Waag.

BIJLAGE 5 | ANDERE GESPREKSMETHODIEKEN

12

In Nederland zijn er een aantal gespreksmethoden populair. In deze bijlage beschrijven we drie methodes en waar het Tilburgs waardekader in deze methodes kan worden ingepast. DEDA – De Ethische Data Assistent De DEDA is ontwikkeld door de Data School van de Universiteit Utrecht in samenwerking met de Gemeente Utrecht. Via een reusachtig ganzenbord doorloop je met verschillende disciplines die betrokken zijn bij het dataproject de stappen. Vraag voor vraag, tot je bij de overweging komt. Bij de ‘binnenring’ staat het woord ‘waarden’. Daar wordt expliciet gevraagd welke waarden voor de organisatie belangrijk zijn en in hoeverre die positief dan wel negatief worden geraakt. Ook in de conclusie, waar je de afweging maakt, wordt expliciet de vraag gesteld of de organisatiewaarden voldoende zijn geborgd. In deze twee stappen kunnen de waarden uit het Tilburgs waardekader worden toegepast. Begeleidingsethiek De methode Begeleidingsethiek is ontwikkeld door professor Peter-Paul Verbeek in samenwerking met ECP. In deze methode werk je via drie fasen toe naar concrete handelingsopties: wat staat men te doen ten aanzien van de technologie (het ontwerp), wat ten aanzien van de omgeving en wat ten aanzien van de mens. De tweede fase bestaat uit het voeren van een dialoog, waarin je in gesprek gaat over betrokkenen, effecten en waarden.

In die fase kunnen de waarden uit het Tilburgs waardekader worden meegenomen, om niet alleen de waarden van het specifieke vraagstuk mee te nemen, maar ook expliciet aandacht te geven aan de Tilburgse waarden. Canvas Data-Ethiek Het Canvas Data-Ethiek is ontwikkeld door Open Data Institute, en naar het Nederlands vertaald door Filosofie in actie. Het canvas bestaat uit gekleurde bollen, waar men per bol inzoomt op (deel)aspecten van het project en de afweging. Bij de bol ‘Ethische en wettelijke context’ kunnen de waarden mee worden genomen als belangrijke pijlers in de afweging. Hier kan vervolgens het Tilburgs waardekader worden gebruikt zoals in deze leidraad is beschreven: door ze te onderzoeken met behulp van de hulpvragen.