bijlage 1a Transformatiekader Paleis-Raadhuis
Tekst van het document
PALEIS - RAADHUIS, TILBURG TRANSFORMATIEKADER
projectnummer 1866 fase: definitiefase documentnummer 01 09 april 2025
TRANSFORMATIEKADER INLEIDING
STRUCTUUR VAN HET DOCUMENT
Dit document is tot stand gekomen volgens de
Voor het opstellen van een transformatiekader
A. Inleiding
In de verantwoording worden de opdrachtgever
• Structuurwaarden (zoals typologie,
geformuleerd. Hierin staat de inzet vanuit
richtlijnen voor het opstellen van een
worden in ieder geval de volgende onderdelen
Het eerste onderdeel van een transformatiekader
en de onderzoeker(s) genoemd en is de (mogelijke)
ruimtelijkheid, groen, morfologie en
cultureel erfgoed in het beoogde ontwikkeltraject
transformatiekader vanuit de Rijksdienst voor
aangereikt:
is een inleiding met verantwoording. Hierin wordt
rol van het bevoegd gezag (gemeente, provincie,
stedenbouwkundige structuur)
om de erfgoedwaarden optimaal te behouden en
beschreven wat het onderzoeks- of plangebied is
RCE) beschreven. Ook worden de gebruikte
• Immateriële waarden (zoals achterliggende
te benutten. Op de grotere schaal kan het
A
en voor welke initiatief of interventie het kader is
bronnen en de gevolgde werkwijze toegelicht.
ideeën, concepten of typologieën en de
bijvoorbeeld gaan om het behouden of herstellen
Met deze handreiking wil de RCE de
Inleiding waarin het plangebied, de erfgoedstatus,
bedoeld. Belangrijk voor de afbakening van het
associatieve waarden in relatie tot het gebruik of
van ruimtelijke structuren en patronen of het
transformatie van cultureel erfgoed (gebieden en
eventueel auteursrecht, de toekomstige opgave
gebied is dat zowel de volledige ruimtelijke
B. Waardering
bijzondere gebeurtenissen).
streven naar een samenhang van volumes en
gebouwcomplexen) naar integrale ruimtelijke
en de methodiek van het transformatiekader
opgave als de complete bestaande ruimtelijke
Een waarde-gestuurde ontwikkeling is alleen
ontwerpen met hoge omgevingskwaliteit
worden toegelicht.
ensembles of gebiedseenheden worden
mogelijk indien de cultuurhistorische waarde
Kernwaarden kunnen behulpzaam zijn om de
onderscheidende ontwerpkwaliteit, bijvoorbeeld
meegenomen. Het is niet wenselijk om bij een
expliciet is gemaakt. Daar bestaat een specifiek
cultuurhistorische waarde uit te drukken in
van een singelrand, woonerftypologie, tuinwijk of
het Cultureer Erfgoed (RCE).
1 —
faciliteren. Uitgangspunt is dat cultureel erfgoed
buitenruimtes. Ook kan de inzet zijn om de
in zijn essenties worden bewaard en benut en er
B
gebiedsontwikkeling een transformatiekader
instrument voor: het bouw-, cultuur- of
termen die in een ontwerp bruikbaar zijn. Hierbij
parkstad herkenbaar te houden en vanuit die
nieuwe betekenis en omgevingskwaliteit aan
Een beknopte samenvatting van de
alleen voor de delen met hoge erfgoedwaarden op
tuinhistorische onderzoek. Op basis deze
wordt de essentie van een gebouw, een ensemble
functionele logica te gebruiken voor het
wordt toegevoegd. Het transformatiekader is een
cultuurhistorische waardering en een vertaling
te stellen, omdat het juist gaat om de afstemming
inventarisatie en onderzoek doet een
of een gebied in hoofdthema’s verwoord,
integreren van nieuwe doelgroepen en
helder en beeldend document, waarin met
van deze waardering in ruimtelijke kenmerken en/
van erfgoed op zijn omgeving (en omgekeerd),
waardestelling een uitspraak over de
gebaseerd op de ontwerp- en
alternatieve woonvormen.
tekeningen en kaarten de bijzondere
of kernwaarden (essenties).
alsmede om de overkoepelende
cultuurhistorische waarde van een object, volgens
gebruiksgeschiedenis, de ontwerpgedachte, de
omgevingskwaliteit van een ontwikkeling.
vaststaande criteria. Er zijn aparte methoden,
relatie met de context of de associatieve
D. Uitwerking ruimtelijke uitgangspunten
erfgoedwaarde en de bandbreedte voor interventies in samenhang worden
C
Bij beschermd erfgoed telt ook de omgeving (de
richtlijnen en waarderingscriteria ontwikkeld voor
betekenis van de plek in verband met historische
In de doorwerking naar ruimtelijke
gepresenteerd. Het transformatiekader is geen
De ambitie vanuit cultureel erfgoed, over de inzet
ruimtelijke context) mee, zoals is vastgelegd in
archeologie, gebouwen, groen,
gebeurtenissen, tradities of gebruik. Voorbeelden
uitgangspunten kan de ambitie vanuit cultureel
ontwerp, maar preciseert de zoekruimte voor
vanuit het erfgoed in het ontwikkelingstraject
het door Nederland geratificeerde Verdrag van
stedenbouwkundige structuren,
van dat laatste zijn het herinneringserfgoed
erfgoed concreet worden gemaakt. Het gaat
interventies.
(zonder ontwerpkeuzes te maken).
Granada. Het kan bijvoorbeeld gaan om een
cultuurlandschappen en roerende zaken. Per
(Kamp Amersfoort, de Hollandse Schouwburg in
hierbij om een systematische koppeling van
molen- of landgoederenbiotoop, de
project en ontwikkeling dient te worden gekeken
Amsterdam, Hotel de Wereld in Wageningen) of
waarden naar (ruimtelijke) consequenties voor
D
schootsvelden van een vesting, de inrichting van
welk soort waardestelling nodig is om
de plaatsen van traditionele jaarmarkten
ontwikkeling. De uitwerking kan op verschillende
Uitwerking ambitie in ruimtelijke
de buitenruimte rondom gebouwen, historische
cultuurhistorische waarden in beeld te brengen.
(paardenmarkt Zuidlaren) of de route van een
manieren geschieden.
randvoorwaarden / uitgangspunten.
zichtlijnen en panorama’s of de morfologische
De uitkomsten van de waardering worden in een
religieuze processie. Kernwaarden kunnen in de
opbouw van een dorps- of stadsgezicht. Vaak
transformatiekader opgenomen en verduidelijkt.
loop van de tijd anders worden ingevuld. Ze
E. Aanbevelingen en referenties
E
hebben nieuwe ontwikkelingen tot op grote
Met het oog op voorgenomen ruimtelijke ontwik
bieden de mogelijkheid om in het ontwerp
Naast concrete uitgangspunten kunnen er vanuit
Aanbevelingen en referenties voor het ontwerp.
afstand een impact, zeker bij hoogbouw. Bij het
kelingen kan het verhelderend zijn om de
(nieuwe) uitdrukking te geven aan de intrinsieke
cultureel erfgoed ook aanbevelingen voor het
bepalen van de begrenzing van het studiegebied
waardering in het transformatiekader uit te
waarde en cultuurhistorische kwaliteiten van de
vervolgproces zijn, bijvoorbeeld voor nader
voor een transformatiekader dient daarom
werken tot omgevingskwaliteiten en kenmerken,
plek. Kernwaarden kunnen daarnaast tijdens de
kleur- of archeologisch onderzoek, overleg met de
behalve naar de historisch gegroeide situatie ook
op verschillende ruimtelijke schaalniveaus. Dit
plantoetsing worden gebruikt in het gesprek over
auteursrechthebbende, het betrekken van
naar de (verwachte) toekomstige ontwikkelingen
kan bijvoorbeeld met het beschrijven van (kern)
de kwaliteit van een interventie. Mogelijk zijn
bepaalde experts, bewoners of gebruikers of de
te worden gekeken. Het is wenselijk om de
kwaliteiten en knelpunten, het formuleren van
kernwaarden al beschreven in Omgevingsvisies of
inbedding van het transformatiekader in het
ruimere context in het transformatiekader op te
kernwaarden, het opsommen van
gebiedsbiografieën, waardoor een
beleid of de nota van uitgangspunten.
nemen. Binnen het studiegebied kan vervolgens
(oorspronkelijke) ontwerpthema’s of
transformatieopgave daarop kan voortbouwen.
In het transformatiekader worden geen
worden aangeven welke objecten of structuren
analysetekeningen van de ruimtelijke structuur en
Bron:
een beschermde status hebben, bijvoorbeeld als
het toevoegen van referentiebeelden.
Transformeren met cultureel erfgoed:
werelderfgoed, beschermd gezicht,
Handreiking voor het opstellen van
rijksmonument of als gemeentelijk monument,
transformatiekaders (2022) Rijksdienst voor Cultureel erfgoed (RCE)
Transformeren met cultureel erfgoed Handreiking voor het opstellen van transformatiekaders
ontwerpkeuzes gemaakt, maar het kan de C. Ambitie cultureel erfgoed
ontwerpers die met het transformatiekader aan
Zodra duidelijk is wat de cultuurhistorische
de slag gaan helpen om de ambitie en
Ordening van kernwaarden:
betekenis van het plangebied is en welke
uitgangspunten met goedgekozen voorbeelden te
karakteristiek pand of als dubbelbestemming
• Materiële waarden (zoals historisch waardevolle
ruimtelijke opgave er ligt, kan een onderbouwde
illustreren.
cultureel erfgoed.
substantie, materialen, constructies, afwerking),
ambitie vanuit cultureel erfgoed worden 3 42
A
5 42
DEEL A - INLEIDING HET PALEIS - RAADHUIS, TILBURG 1. Omschrijving van het plangebied, het object, de
2. Omschrijving voor welk initiatief of interventie
3. Methodiek van het transformatiekader
4. Verantwoording.
erfgoedstatus
het transformatiekader is bedoeld.
Het object:
De (toekomstige) opgave:
Werkwijze:
De gemeente Tilburg is de opdrachtgever van de
Paleis-Raadhuis
Het is de ambitie van de gemeente Tilburg het
Voor de totstandkoming van dit document is
herontwikkeling van het Paleis-Raadhuis.
Willemsplein 1, 5038XV Tilburg
Paleis-Raadhuis te ontwikkelen tot een publieke
gebruikt gemaakt van documenten die in aanloop
Kadasterdeel/nr: 82815/173
bijeenkomstplek waar burger en bestuur elkaar
naar de herontwikkeling van het Paleis-Raadhuis
Kristof Houben en Martijn Baelemans van
Kadastrale aanduiding: Tilburg M 8777
ontmoeten, en met elkaar in gesprek gaan.
al zijn gemaakt. Dit is ten eerste het
Braaksma en Roos Architectenbureau hebben het
Hiermee wordt het gebouw teruggegeven aan de
cultuurhistorisch onderzoek en bijbehorende
onderzoek uitgevoerd dat aan de basis ligt van dit
Status: Rijksmonument
stad en wordt de maatschappelijke betekenis
waardestelling, het hoofdstuk B ‘waardering’ is in
document.
Monumentnummer: 35745
versterkt.
grote mate uit dit document overgenomen.
Inschrijving register: 26 maart 1970
Hiernaast zijn ook de inzichten die zijn opgedaan
In het traject voorafgaand aan het opstellen van
Het transformatiekader wordt geschreven om de
tijdens de scenariostudie meegenomen. Tijdens
dit document heeft afstemming plaatsgevonden
Omschrijving: (monumentenregister)
ruimtelijke kaders vanuit het erfgoed te
deze studie zijn in overleg met de gemeente
tussen het projectteam en vertegenwoordigers
Paleis-Raadhuis. Voor koning Willem II in 1847-
definiëren en te borgen. Hierbij wordt de
Tilburg de uitgangspunten vastgesteld die
van de RCE en de gemeentelijke
1849 gebouwd paleis in Engels romantische stijl.
ontwikkeling van het stadsforum meegenomen en
aansluiten op de ambities voor deze
omgevingscommissie. De inzichten uit deze
Gepleisterd rechthoekig gebouw met vier ronde
de aansluiting op de omgeving is nadrukkelijk
herontwikkeling.
overleggen hebben bijgedragen aan de inzichten
hoektorens en aan de lange zijden uitspringende
onderdeel van dit document.
ZINGT
die in dit document worden omschreven. Gebruikte bronnen:
middenpartijen. Oorspronkelijk met kantelen, rechthoekige vensters en attiek met vensters; in
Ambitie:
Cultuurhistorische verkenning & waardestelling
1895 verbouwd, nogmaals ingrijpend gewijzigd in
- Transformatie tot publieksfunctie
Het Paleis - Raadhuis Tilburg
1934, toen de huidige spitsboogvensters
- Integrale toegankelijkheid
door Lucia van der Horst en Leon Sebregts, 2023
aangebracht zijn. Twee vrijstaande lantaarns voor
- Flexibiliteit in het gebruik
de achtergevel.
- Restaureren, moderniseren én verduurzamen
Stedenbouwkundig ontwerp:
van het gebouw
Stadsforum Tilburg door ZUS | Zones Urbaines Sensibles, 2020 Ontwerp renovatie stadskantoor: DeDRIE architecten Archiefbeelden uit Regionaal Archief Tilburg
Plein voor de stad
8
Afbeelding; Plein voor de stad. Bron: Stadsforum Tilburg, kaderstellend definitief ontwerp, ZUS, oktober 2020.
7 42
B
9 42
DEEL B - WAARDERING WAARDESTELLING Souterrain
Beletage
Samenvatting & conclusie uit het cultuurhistorisch onderzoek:
Cultuurhistorische waarde
stedenbouwkundige ontwikkelingen in het
werd een geheel nieuwe, eigentijdse
in volle glorie herrijzen, hij creëerde tevens een
Het Paleis-Raadhuis is op verschillende vlakken
zuidelijke deel van het Tilburgse stadscentrum.
monumentaliteit gezocht voor de uitstraling van
modern en architectonisch uitgesproken
van grote cultuurhistorische waarde.
Het Paleis-Raadhuis werd in ruimtelijke zin de spil
het Tilburgse stadsbestuur. Met z’n
huisvesting voor het Tilburgse stadsbestuur.
Oorspronkelijk gebouwd als koninklijke residentie
waar alle plannen zich omheen hebben
onderscheidende vormgeving, (toen) vrijstaande
Ondanks enkele latere wijzigingen is het
voor koning Willem II, staat het gebouw symbool
ontwikkeld. Het gebouw vertegenwoordigt dan
ligging, prominente locatie, ruimtelijke opzet en
ontwerpconcept van Leeuw, inclusief het
voor de bijzondere band tussen Tilburg en het
ook een belangrijke stedenbouwkundig waarde.
rijke interieurafwerking is het gebouw dan ook
oorspronkelijke interieurontwerp van de beletage
koningshuis. De komst van Willem II naar Tilburg
Minder behoudend is men de afgelopen decennia
een interessant voorbeeld in de reeks van
en verdieping, gaaf bewaard gebleven. Het
heeft veel betekend voor de economische
omgegaan met de inrichting van de directe
stadhuizen die zijn gerealiseerd in de eerste helft
gebouw heeft dan ook een hoge bouw- en
ontwikkeling en het aanzien van de stad. Ondanks
context van het Paleis-Raadhuis. Het van
van de twintigste eeuw. Ondanks het gegeven van
architectuurhistorische waarde. Binnen dit
dat het paleis nooit door hem of een andere telg
oorsprong vrij in het landschap gelegen gebouw
een bestaand casco, sluit het Paleis-Raadhuis qua
gegeven verdient het interieur van Leeuw speciale
uit de koninklijke familie is bewoond, wordt de
werd in de negentiende- en vroeg-twintigste
interieur en ruimtelijke organisatie nauw aan bij
aandacht als zeer zeldzaam en gaaf bewaard
Hoge monumentwaarde
Waardevolle plafondafwerking
band met Willem II tot op de dag van vandaag
eeuw steeds verder omsloten door de stad, maar
de raadhuistypologie uit de periode 1920-1940.
geheel.
Positieve monumentwaarde
Waardevolle wandafwerking
Indifferente monumentwaarde
Waardevolle vloerafwerking
gekoesterd. Hoewel de gebruiksperiode van de
behield tot enkele decennia geleden z’n groene
Rijks Hogere Burgerschool (1865- 1934) volledig
“voortuin” aan de westzijde. Het door Oscar
uit het gebouw is uitgewist, vertegenwoordigt
Leeuw ontworpen voorterrein vormde vanaf
Bouw- en archituurhistorische waarde
typologische “special” bovendien een belangrijke
deze een bijzondere cultuurhistorische waarde;
1936 een monumentale “inleiding” van het
De naamgeving van het Paleis-Raadhuis onthult
plek in binnen het oeuvre van de architect.
de Rijks HBS in Tilburg was een van de eerste in
vernieuwde Paleis-Raadhuis. Vanaf het afbreken
direct de twee bewaard gebleven tijdslagen in de
Tenslotte is het gebouw bijzonder vanwege de
Nederland en de eerste in Noord-Brabant. Met de
van dit voorterrein eind jaren zestig, de bouw van
bouwgeschiedenis van het gebouw. De hoofdvorm
progressieve, vrije restauratieopvatting die ten
stichting van de Rijks HBS kreeg Tilburg voor het
het stadskantoor en de aanleg van een nieuw
met rechthoekig grondplan, markante ronde
grondslag lag aan het ontwerp; mede onder
eerst een vorm van (openbaar) voortgezet
voorplein is het Paleis-Raadhuis niet alleen z’n
hoektorens en kantelen -- die in de tijd van de
invloed van Jan Kalf (directeur van het
onderwijs. Het gegeven van de deelname van
vrijstaande ligging verloren -- maar staat het
Rijks HBS verwijderd werden en in de jaren dertig
Rijksbureau voor de Monumentenzorg) werd het
Vincent van Gogh aan het lesprogramma op de
gebouw ook enigszins verloren in z’n overwegend
zijn gereconstrueerd -- behoort tot het
oorspronkelijke gevelbeeld niet
Rijks HBS is bovendien cultuurhistorisch
verharde, grootschalige context.
oorspronkelijke paleis van Willem II uit 1849. Met
“teruggerestaureerd” maar werd een nieuw
de herinrichting van het gebouw tot raadhuis in
samenspel gecreëerd van historiserende en
197
Het gebouw neemt als restauratieopgave en
gebouw tenslotte, samen met het naastgelegen
Typologische waarde
1936 is de tijdslaag van de Rijks HBS volledig
moderne architectonische elementen -- passend
stadshuis uit de jaren zeventig, een symbool voor
Op het Haagse Binnenhofcomplex en het
uitgewist en is het gebouw op de schil na in feite
bij de eisen van een modern stadhuis.
bijna negentig jaar stadsbestuur van Tilburg.
Amsterdamse Paleis op de Dam na zijn er geen
compleet vernieuwd. Oscar Leeuw realiseerde
voorbeelden van koninklijke residenties in
een gesamtkunstwerk dat van gevel tot stoel
Zeldzaamheidswaarde
Stedenbouwkundige waarde
Nederland die in het verleden zijn herontwikkeld
integraal is ontworpen. Met zijn herinterpretatie
Als uniek onderdeel van het stedenbouwkundige
Waar talloze historische gebouwen tijdens de
tot of nog steeds in gebruik zijn als bestuurszetel
van het oorspronkelijke gevelbeeld van het paleis,
ensemble rondom de binnenstadsring van Tilburg
cityvorming in de jaren zestig en zeventig tegen
van de overheid, laat staan als stadhuis. Het
de expressieve art-deco uitbouwen en decoratie,
en het hoogwaardige twintigste-eeuwse
de vlakte gingen, is het Paleis-Raadhuis gespaard
Paleis-Raadhuis in Tilburg is dan ook een uniek
de tot in detail doordachte ruimtelijke opzet en
ensemble van grootschalige gebouwen en
gebleven. Het gebouw heeft, ondanks z’n relatief
object binnen de stadhuisarchitectuur in
rijke art deco interieurafwerking slaagde Leeuw
buitenruimten in het centrum heeft het Paleis-
beperkte omvang, in de afgelopen 170 jaar een
Nederland en heeft een hoge typologische
glansrijk in de ontwerpopgave; niet alleen liet hij
Raadhuis een hoge zeldzaamheidswaarde.
bepalende rol gespeeld bij de ruimtelijke en
waarde. In het ontwerp voor het Paleis-Raadhuis
het middeleeuws-aandoende paleis van Willem II
Verdieping
Zolder
N
interessant. Als Paleis-Raadhuis vormt het
196
bron:
bron:
Het Paleis - Raadhuis Tilburg
Het Paleis - Raadhuis Tilburg
Cultuurhistorische verkenning & waardestelling
Cultuurhistorische verkenning & waardestelling
door Lucia van der Horst en Leon Sebregts, 2023
198
door Lucia van der Horst en Leon Sebregts, 2023 199 11 42
DEEL B - WAARDERING
1849 - Stadspaleis Willem II
BOUWHISTORIE
TIJDLIJN
1865 - Verbouwing tot rijks HBS
1901 - verwijderen van kantelen
1936 - Verbouwing tot raadhuis
ONTWIKKELING GEVELBEELD
De ontwerphistorie van het Paleis-Raadhuis
Periode 1 Stadspaleis: 1849 - 1865
Het huidige Tilburgse Paleis-Raadhuis kwam tot
Periode 2 Rijks HBS: 1865 - 1934
Periode 3 Representatief stadhuis: 1936 - heden
stand in drie bouwfasen: 1. Het Paleis (1847 - 1849) voor Koning Willem II
fundering en wanden van het souterrain bleven
had een engszins merkwaardige compositie
behouden. Leeuw creëerde een fantasierijke
waarin de vorm en uitstraling van een vorstelijk,
herinterpretatie van het oorspronkelijke
middeleeuws kasteel met ronde hoektorens en
gevelbeeld van het paleis van Willem II; naar eigen
kantelen werd gecombineerd met die van een
inzicht werden gotisch geïnspireerde elementen
meer eigentijds neoclassicistisch landhuis met
als spitsboogramen en boogfriezen aan de
witgepleisterde wanden en hoge emprie-ramen.
gevelcompositie toegevoegd. Moderne
Er was een duidelijk onderscheid tussen de
elementen als de in het oog springende art deco
1848 - Stadspaleis Willem II 1847-1849
Bouw van het paleis in eclectische en romantische stijl naar ontwerp van Jan C. Boon in samenspraak met Koning Willem II.
1864
1901 - Tussentijdse verbouwing Rijks HBS
1936 - Transformatie tot Raadhuis
1934
Verbouwing van het paleis tot Rijks HBS. Het gebouw wordt uitgebreid met een kapverdieping en de ronde bovenramen worden vervangen door rechthoekige. In het interieur worden enkele
Grootschalige verbouwing van het gebouw (herbouw) door architect Oscar Leeuw. Bijna heel volledige interieur wordt gesloopt en opnieuw opgebouwd.
binnenwanden gesloopt ten behoeve van grotere
ONTWIKKELING PLATTEGRONDEN
leslokalen.
formele voorzijde (west) en de informele
entreepartij aan de westzijde en de
achterzijde (oost), waar een grootse
trappenhuisuitbouw met balkon aan de oostzijde
landschappelijke tuin was gepland. Door de dood
vormden een reflectie van het moderne,
van Willem II in 1849 is het paleis nooit bewoond
decoratieve interieur van het nieuwe raadhuis en
geweest en stond het vijftien jaar leeg.
gaven het gebouw het alzijdige karakter dat het in
Souterrain
de tijd van het paleis en de Rijks HBS nooit heeft 2. De Rijks HBS (1865 - 1934) heeft bijna
1865 - Verbouwing tot Rijks HBS
gehad.
1900
zeventig jaar gebruik gemaakt van het voormalig paleis. Tijdens deze fase werd de verdieping
Ondanks latere aanpassingen aan de structuur
verhoogd en werde de beeldbepalende kantelen
van het souterrain, de entreepartij en het
verwijderd, wat een grote impact had op de
realiseren van een interne verbinding met het
uitstraling van het gebouw. Ondanks de
recent vernieuwde stadskantoor, is het
intensieve onderwijsfunctie bleef de
totaalconcept van Oscar Leeuw voor het Paleis-
oorspronkelijke structuur van het voormalige
Raadhuis gaaf bewaard gebleven.
Verbouwing van het Rijks HBS: het exterieur wordt versoberd en hiermee verdwijnen de kantelen en pinakels
1967 - 1971
Bel-etage
Verdieping
Bouwperiode 1 Stadspaleis: 1849 - 1865
Herinrichting van het terrein rondom het paleis. Bouw van het ‘nieuwe’ stadskantoor, ondergrondse parkeergarage en een fontein door Joop Beljon
Bouwperiode 2 Rijks HBS: 1865 - 1934
paleis grotendeels behouden. 3. Het Paleis-Raadhuis (1936 - heden) nam in 1936 z’n intrek en is, hoewel enkel nog voor ceremonieële gelegenheden in gebruik, nog steeds als zodanig ingericht. Ondanks het uitgangspunt van de Tilburgse raad om het
Bouwperiode 3 Representatief stadhuis: 1936 - heden
voormalige paleis “in den ouden luister te herstellen”, werd het gebouw feitelijk volledig
bron:
opnieuw opgebouwd volgends een integraal
Het Paleis - Raadhuis Tilburg
ontwerp van architect Oscar Leeuw. Slechts de
Cultuurhistorische verkenning & waardestelling
constructie van de gebouwschil en delen van de
door Lucia van der Horst en Leon Sebregts, 2023
Afbeeldingen: Regionaal Archief Tilburg; Onderzoeksrapport Lenneke Willemstein
Tekeningen door Braaksma & Roos Architectenbureau
13 42
DEEL B - WAARDERING KERNWAARDEN Gebouwniveau
Gebouwniveau
1. Gesamtkunstwerk
2. Typologie en ruimtelijke opzet
Het Paleis-Raadhuis is een gesamtkunstwerk dat
Het gebouw kent een strikt symmetrische opzet
op alle schaalniveaus integraal is ontworpen.
waarin de centrale hal het logistieke hart van het
Leeuw realiseerde een totaalconcept; van de
gebouw vormt en de verblijfsruimten ontsluit.
ruimtelijke opzet, de gevels en rijke interieur-
Naast de ruimtelijke symmetrie wordt het
afwerking tot aan de stoelen, tafels, wand- en
gebouw gekenmerkt door een heldere functionele
plafondarmaturen.
tweedeling tussen de feestelijke ontvangst-
De vertrekken in het gebouw zijn in samenhang
functies aan de noordkant en de bestuursfuncties
ontworpen maar hebben ieder een individuele
aan de zuidkant. Ondersteunende functies als
architectonische expressie. De hal vormt hierin
toiletten, garderobe, bergingen en spreekruimten
een lichte tegenhanger van de kleurrijke
zijn op strategische plekken aan de centrale hal of
vertrekken daaromheen.
langs de zijgevels gepositioneerd. Drie van de vier hoektorens functioneren als secundair trappenhuis waarmee bepaalde ruimten direct met elkaar verbonden zijn, zo is de
noordvleugel
centrale hal
zuidvleugel
raadzaal middels de traptoren direct bereikbaar
feestelijke ontvangstfuncties
het logistieke hart
bestuursfuncties
& ondersteunende functies
vanaf de burgemeesterskamer.
1.10 Trap 4,9 m² 0.10 Entree 33,4 m²
0.1 Verkeersruimte 10,9 m²
0.2 Kantoor 14,9 m²
0.23 Verkeersruimte 7,1 m²
1.11 Gang 4,6 m² 1.12 Pantry 5,5 m²
1.1 Verkeersruimte 10,9 m²
1.7 Toilet 8,1 m²
0.6 Kantoor 33,4 m²
0.8 Kantoor 33,4 m²
0.11 Toilet 5,7 m²
0.12 Gang 8,5 m²
0.13 Toilet 6,1 m²
0.17 Ontvangst 19,2 m²
0.19 Servicedesk 49,4 m²
0.3 Kantoor 21,2 m²
1.15 Spreekkamer 7,7 m²
1.5 Willem II - zaal 76,9 m² 0.21 Garderobe 33,4 m²
0.9 Opslag 13,5 m²
0.15 Opslag 36,4 m²
0.18 Opslag 15,9 m²
0.20 Opslag 29,4 m²
0.22 Opslag 18,8 m²
1.22 Opslag / gang 3,9 m²
1.4 Verkeersruimte 8,8 m²
1.23 Opslag 3,0 m²
Traplift
2.17 Gang 1,6 m²
1.8 Opslag 2,0 m²
2.15 Raadzaal 135,9 m² 2.10 Opslag 0,8 m²
2.5 Trap 1,0 m²
1.25 Opslag 0,6 m²
1.19 Burgermeesterskamer 41,5 m²
2.12 Opslag 0,8 m²
1.26 Kleedruimte 5,4 m²
2.6 Pantry 11,6 m²
1.16 Spreekkamer 7,9 m²
1.14 Vestibule 13,7 m²
2.7 Centrale hal 81,5 m²
2.3 Oranjezaal 143,9 m² 1.24 Opslag 1,9 m²
1.9 Opslag 5,3 m²
0.24 Verkeersruimte 7,1 m²
0.5 Verkeersruimte 7,1 m²
2.16 Opslag 2,8 m²
1.18 Grote wethouderskamer 44,7 m²
1.13 Centrale hal 129,2 m²
1.6 Anna Paulownazaal 57,0 m²
2.9 Garderobe 9,3 m²
2.14 Gang 2,8 m²
1.21 Opslag / gang 5,0 m²
1.2 Opslag 3,0 m²
0.14 Gang 53,4 m²
0.7 Kantoor 31,3 m²
1.18 Verkeersruimte 7,1 m²
2.4 Opslag 8,3 m²
1.17 Kleine wethouderskamer 19,3 m²
1.3 Opslag 2,9 m²
0.4 Kantoor 13,7 m²
2.1 Opslag 8,1 m²
1.20 Verkeersruimte 7,1 m²
1.27 Opslag 2,9 m²
2.13 Toilet 2,8 m²
2.8 Nassauzaal 38,9 m²
2.2 Verkeersruimte 8,7 m²
1.28 Verkeersruimte 9,6 m²
2.11 Gang 3,8 m²
1.19 Verkeersruimte 8,0 m²
0.16 Opslag 16,8 m²
Souterrain
Plattegrond souterrain Bestaande situatie Schaal 1 : 100
Plattegrond bel-etage Bestaande situatie Schaal 1 : 100
09 - 01 - 2025
09 - 01 - 2025
Bel-etage
Plattegrond verdieping Bestaande situatie Schaal 1 : 100
09 - 01 - 2025
Verdieping Tekeningen door Braaksma & Roos Architectenbureau
15 42
DEEL B - WAARDERING KERNWAARDEN Gebouwniveau
Omgeving
3. Aanzicht en silhouet
4. Stedenbouwkundige inbedding
Het aanzicht en silhouet van het Paleis Raadhuis
Het door Oscar Leeuw ontworpen westelijke
zijn iconisch en uniek voor Tilburg en Nederland
voorterrein vormde een integraal onderdeel van
Het gevelontwerp van Oscar Leeuw is een
het art-deco totaalontwerp van het Paleis-
bijzonder samenspel van architectonische
Raadhuis. Dit voorterrein speelde een essentiële
elementen; een eigentijdse herinterpretatie van
rol in de gastvrije route naar het gebouw. Met het
het oorspronkelijke paleis met art-deco
verwijderen van dit voor-terrein in 1971 verloor
toevoegingen.
het gebouw niet alleen z’n monumentale ‘inleiding’,
Kenmerkend voor de gevel zijn onder andere de
maar werd de drempel van het Paleis-Raadhuis
vier hoektorens, de kantelen, de spitsboogramen
letterlijk verhoogd door het toevoegen van een
met het glas-in-lood, het vooruitgeschoven
hoge bordestrap.
middenrisaliet en de halfrond trapuitbouw. Hiernaast spreken de art-deco entreeluifel en de
De historische context van het Paleis-Raadhuis
iconische vlaggenmasthouders als bekroning van
heeft in de loop der tijd plaatst gemaakt voor
de hoektorens tot de verbeelding.
brede wegen, pleinen en grootschalige gebouwen die qua vormgeving en architectonische expressie contrasteren met het Paleis-Raadhuis. Hierdoor is het gebouw enigszins vervreemd van de context. Aan de voorzijde is het nieuwe Stadsforum aangelegd. Het jonge groen van de aangeplante bomen op dit nieuwe plein zal in de toekomst gaan bijdragen aan een meer vanzelfsprekende inbedding van het Paleis-Raadhuis in z’n stedelijke omgeving. De beplantingsstrook tussen het gebouw en dit nieuwe plein is in de huidige situatie gerooid ten behoeve van de werkzaamheden aan het voorterrein. Aan deze zijde mist het gebouw op dit moment dan ook een groene overgangszone.
Westgevel, definitief ontwerp, 4 februari 1935
Westgevel, definitief ontwerp, 4 februari 1935 Bron: Regionaal archief Tilburg (RAT) via Cultuurhistorische verkenning & waardestelling
17 42
DEEL B - WAARDERING KERNWAARDEN Cultuurhistorische context 5. Paleis van de Tilburgers Het vestigen van het raadhuis in het voormalige paleis van Koning Willem II was een lang gekoesterde wens van Tilburg die in 1936 in vervulling ging. Het gebouw groeide in de volgende decennia uit tot het symbool en beeldmerk van het Tilburgse stadsbestuur en vestigde zich ook als feestelijke ontvangstlocatie voor de inwoners van Tilburg. Menig Tilburger koestert warme herinneringen aan een huwelijk of andere feestelijke gelegenheid die door de jaren heen plaatsvonden in of rond het gebouw. Het Paleis- Raadhuis is niet alleen vóór Tilburg, maar ook dóór Tilburg tot stand gekomen. In de crisisperiode van de vroege jaren dertig maakten het Tilburgse stadsbestuur en verschillende vakbonden zich hard voor de werkverschaffing aan lokale partijen. Op de hoofdaannemer en enkele andere leveranciers en ontwerpers na, is het Paleis-Raadhuis door een groot aantal Tilburgse handen gemaakt; van meubelmakers, stoffeerders, marmerbewerkers en schilders tot glas-in-lood-fabrikanten, terrazzoleggers en slotenmakers. De functie als representatieve zetel van het stadsbestuur -- en daarmee het symbolische hart van Tilburg -- is een essentiële kernwaarde van het rijksmonument. Het gegeven dat het raadhuis grotendeels door Tilburgse handen tot stand is gekomen, draagt sterk bij aan deze symboliek.
Door het verplaatsen van de bestuurlijke functies naar het nieuwe, naastgelegen stadskantoor in de jaren zeventig is deze kernwaarde enigszins verloren gegaan. 19 42
C
21 42
DEEL C - AMBITIE CULTUREEL ERFGOED
Ambitie cultureel erfgoed
De Promenade
Algemeen
Gebouw
Omgeving
Maatschappelijke context
1. Herpositionering van het Paleis-Raadhuis als
2. Koesteren van het gesamtkunstwerk
4. Moderniseren en verduurzamen
5. Aansluiting op de omgeving verbeteren
7. Van en voor Tilburgers
Het is de ambie om van het Paleis-Raadhuis een
Het uitgangspunt van de (her)ontwikkeling van
De renovatie van het gebouw geeft aanleiding om
Ontwikkeling van het stadsforum geeft aanleiding
De ambitie om het Paleis-Raadhuis te
laagdrempelige, publieke ontmoetingsplaats te
het Paleis-Raadhuis is dat dit bijzondere erfgoed
moderne voorzieningen en technieken in het
het Paleis-Raadhuis opnieuw te positioneren in de
ontwikkelen tot een gebouw “voor de Tilburger”
maken, waar burger en bestuur met elkaar in
zo veel mogelijk wordt behouden en waar mogelijk
gebouw aan te brengen zodat het voldoet aan de
context en de fysieke en visuele aansluiting op de
sluit naadloos aan bij de bovengenoemde
conctact komen en samen de toekomst van de
wordt versterkt. Aan de basis van de renovatie/
huidige comfort- en gebruikswensen. Hieronder
omgeving te verbeteren. Onderdeel hiervan is het
kernwaarde. De opgave biedt dan ook een
stad Tilburg vormgeven.
herontwikkeling staat een krachtig totaalconcept
vallen ook de ingrepen die gedaan kunnen worden
beter benutten van de toegangen op straatniveau
uitgelezen kans om het gebouw als levendig,
dat dienend is aan en voortborduurt op de
het gebouw te verduurzamen en het plaatsen van
en het creëren van interactie tussen het gebouw
representatief en publiekstoegankelijk Huis van
bestaande logica en monumentale kwaliteiten van
energiezuinige gebouwinstallaties.
en de omgeving. Transparantie en levendigheid
de Tilburgers opnieuw betekenis te geven en
geven het gebouw een welkome uitstraling en
daarmee het rijksmonument te bestendigen voor
maken het meer uitnodigend en laagdrempelig.
de toekomst. In de lijn der traditie en in ere van dit
De Heikesekerk
Stadskantoor
De Katterug
Paleis - Raadhuis
publiek toegankelijk gebouw aan het Stadsforum
het Paleis-Raadhuis.
rijksmonument ligt het voor de hand om ook bij deze opgave in te zetten op het creatieve, locale 3. Verbeteren integrale toegankelijkheid
talent van “maakstad” Tilburg. 6. Versterken van de relatie tussen het stadhuis
Om het Paleis-Raadhuis ook daadwerkelijk tot
en het Paleis-Raadhuis
een laagdrempelig gebouw te maken zijn maatregelen nodig op het gebied van integrale toegankelijkheid. Voor al het vastgoed van de
In de nieuwe situatie blijft de gemeente (bestuur
gemeente Tilburg worden de eisen van de
en organisatie) een belangrijke gebruikersgroep
Integrale ToegankelijkheidsStandaard (ITS)
van het Paleis-Raadhuis. Om dit goed te
voorgeschreven. Omdat het hier om een
faciliteren moet de verbinding tussen het
rijksmonumentaal pand gaat zal dit niet overal
stadhuis en het Paleis-Raadhuis verbeterd
haalbaar zijn en wordt samen met
worden. De huidige verbinding op de verdieping
belangenorganisatie Toegankelijk Tilburg gezocht
naar de Oranjezaal is beperkt te gebruiken. Een
naar de optimale oplossing zodat het gebouw
nieuwe, verbeterde verbinding met het
fysiek toegankelijk wordt voor alle inwoners van
pubiekstoegankelijke werkcafé is wenselijk.
De Stadsschouwburg
Fontys Hogeschool
Pastorie
Kantongerecht
Frankenhof
Stadswinkel
Afbeelding; De tuinen maken het adres. Bron: Stadsforum Tilburg, kaderstellend definitief ontwerp, ZUS, oktober 2020.
Tilburg.
23 42
D
25 42
D - RUIMTELIJKE UITGANGSPUNTEN ZOEKGEBIED RUIMTELIJKE INTERVENTIES
Bel-etage & Verdieping Koesteren van het gesamtkunstwerk
Souterrain Ruimte voor interventie
Aanbeveling uit cultuurhistorisch onderzoek:
Wijzigingen in het souterrain
Wijzigingen op de bel-etage en verdieping
Hiërarchie van het gebouw.
Afwegingskader
“Hoewel het koesteren van dit unieke
In aansluiting op de aanbeveling uit het
Grijs gekleurde ruimten op de plattegronden en
Uitgangspunt van de ontwikkeling is dat de
In de verdere planvorming moeten voorgestelde
gesamtkunstwerk voorop staat, zal bij de
cultuurhistorisch onderzoek is tijdens de
de doorsnede hiernaast tonen het zoekgebied
duidelijke ruimtelijke, functionele en esthetische
ingrepen en keuzes altijd zorgvuldig worden
herontwikkelings/herinrichtingsopgave ruimte
haalbaarheidsstudie gekozen om het souterrain
voor de noodzakelijke interventies. Hierin worden
hiërarchie in het gebouw herkenbaar blijft en dat
afgewogen in relatie tot het grotere geheel.
moeten worden gevonden voor ingrepen om een
ingrijpend te verbouwen. Het is de ambitie om het
de stijlkamers van categorie 1a, 1b en 2 zo veel
deze mede richtinggevend is in de afweging van
De samenhang in een gesamtkunstwerk als het
nieuwe, toekomstbestendige en integraal
souterrain integraal en volwaardig onderdeel te
mogelijk gespaard. Deze verblijfsruimten vormen
de ingrepen.
Paleis-Raadhuis is uniek en moet ten alle tijden
publiekstoegankelijke functie mogelijk te kunnen
maken van het Paleis-Raadhuis en hier zowel
de essentie van het Paleis-Raadhuis en eventuele
De ingrepen in het souterrain kunnen deze
worden gerespecteerd en gewaarborgd blijven.
maken. De transformatiemogelijkheden in de
publieksruimten als ondersteunende functies te
ingrepen moeten hier tot het absoluut
verdieping een impuls geven, maar er moet voor
vertrekken op de bel-etage en verdieping van het
realiseren. De verbouwing biedt de mogelijkheid
noodzakelijke beperkt blijven.
worden gewaakt dat de interne logica wordt
Om een goede afweging te maken dient een
Paleis-Raadhuis zijn, vanwege de als hoog
het souterrain tot een aangename verblijfsplek te
gerespecteerd en het souterrain duidelijk
heldere, overkoepelende visie opgesteld te
monumentaal aangewezen interieurs,
maken met een meer representatief uiterlijk.
De ruimte voor interventie moet voornamelijk
ondergeschikt blijft aan de ruimten op de bel-
worden hoe het monument in de toekomst
vanzelfsprekend beperkter dan in het souterrain,
Hierbij kan gedacht worden aan het terugbrengen
gezocht worden in de ondersteunende ruimten
etage en de verdieping.
behouden blijft en hoe de voorgestelde ingrepen
waar de oorspronkelijke interieurafwerkingen
van de houten lambrisering en het gebruik van
aan de centrale hal, de kleine ruimten aan de gevel
nagenoeg zijn verdwenen.
andere hoogwaardige materialen.
en eventueel in de hoektorens (voor zover dit mogelijk is naast de trappen). In deze ruimten is
1.10 Trap 4,9 m² 0.10 Entree 33,4 m²
0.1 Verkeersruimte 10,9 m²
0.2 Kantoor 14,9 m²
0.23 Verkeersruimte 7,1 m²
1.11 Gang 4,6 m² 1.12 Pantry 5,5 m²
1.1 Verkeersruimte 10,9 m²
1.7 Toilet 8,1 m²
0.6 Kantoor 33,4 m²
0.8 Kantoor 33,4 m²
0.11 Toilet 5,7 m²
0.12 Gang 8,5 m²
0.13 Toilet 6,1 m²
0.17 Ontvangst 19,2 m²
0.19 Servicedesk 49,4 m²
0.3 Kantoor 21,2 m²
1.15 Spreekkamer 7,7 m²
1.5 Willem II - zaal 76,9 m² 0.21 Garderobe 33,4 m²
1.17 Kleine wethouderskamer 19,3 m²
0.9 Opslag 13,5 m²
0.15 Opslag 36,4 m²
0.20 Opslag 29,4 m²
1.22 Opslag / gang 3,9 m²
1.4 Verkeersruimte 8,8 m²
1.23 Opslag 3,0 m²
Traplift
2.16 Opslag 2,8 m²
2.17 Gang 1,6 m²
1.19 Burgermeesterskamer 41,5 m²
1.8 Opslag 2,0 m²
2.12 Opslag 0,8 m²
1.26 Kleedruimte 5,4 m²
2.6 Pantry 11,6 m²
1.16 Spreekkamer 7,9 m²
1.14 Vestibule 13,7 m²
2.15 Raadzaal 135,9 m² 2.10 Opslag 0,8 m²
2.5 Trap 1,0 m²
1.25 Opslag 0,6 m²
1.9 Opslag 5,3 m²
0.24 Verkeersruimte 7,1 m²
0.5 Verkeersruimte 7,1 m²
2.7 Centrale hal 81,5 m²
2.3 Oranjezaal 143,9 m² 1.24 Opslag 1,9 m²
1.6 Anna Paulownazaal 57,0 m²
0.22 Opslag 18,8 m²
2.14 Gang 2,8 m²
1.18 Grote wethouderskamer 44,7 m²
1.13 Centrale hal 129,2 m²
0.18 Opslag 15,9 m²
2.9 Garderobe 9,3 m²
1.21 Opslag / gang 5,0 m²
1.2 Opslag 3,0 m²
0.14 Gang 53,4 m²
0.7 Kantoor 31,3 m²
1.18 Verkeersruimte 7,1 m²
2.4 Opslag 8,3 m²
1.3 Opslag 2,9 m²
0.4 Kantoor 13,7 m²
2.1 Opslag 8,1 m²
1.20 Verkeersruimte 7,1 m²
1.27 Opslag 2,9 m²
2.2 Verkeersruimte 8,7 m²
1.28 Verkeersruimte 9,6 m²
2.13 Toilet 2,8 m²
2.8 Nassauzaal 38,9 m²
1.19 Verkeersruimte 8,0 m²
0.16 Opslag 16,8 m²
Souterrain
Toegevoegde waarde.
In dit hoofdstuk van het transformatiekader
Om het gesamtkunstwerk van Leeuw in de
Wat betreft de ruimtelijke structuur wordt
vaak wel originele, monumentale afwerking
toekomst te kunnen koesteren is het van belang
aanbevolen om aansluiting te zoeken bij de
aanwezig, eventuele wijzigingen moeten dan ook
Ingrepen die noodzakelijk zijn ter realisatie van de
ingrepen, dit moet nadrukkelijk niet worden
dat in het ontwerp voor herontwikkeling/
bovenliggende bouwlagen. Dit wil zeggen; een
zorgvuldig worden beargumenteerd.
ambitie dienen beoordeeld te worden vanuit de
gelezen als een uitnodiging deze ingrepen ook
herinrichting wordt uitgegaan van een krachtig
centrale verkeersruimte met aan weerszijden
toegevoegde waarde voor het gebouw, het
(allemaal) daadwerkelijk tot uitvoering te
totaalconcept dat dienend is aan en
(verblijfs)ruimten. Het idee is om aan de zuidkant
Aanbeveling hierbij is dat het eventueel
monument, als geheel.
brengen. Het ontwerpvoorstel dient altijd als
voortborduurt op de bestaande logica en
een grote ontvangst- en expositieruimte te
verwijderde of aangepast historisch materiaal
Vanuit een overkoepelend totaalconcept moet er
geheel te worden beoordeeld, individuele
monumentale kwaliteiten van het Paleis-
positioneren en aan de noordkant de facilitaire
wordt hergebruikt in het gebouw als
een balans worden gezocht tussen ingrepen en
ingrepen kunnen als haalbaar worden beschouwd,
Raadhuis. Binnen dit totaalconcept is, zoals in het
functies zoals een keuken en administratieve
donormateriaal.
monument in de nieuwe situatie. Bij iedere
maar de optelsom aan ingrepen moet in balans
concept van Leeuw, ruimte voor individuele
ruimten. Indien nodig kan hier ook een verbinding
ingreep moet de vraag worden gesteld wat deze
zijn met het monument.
karakteristieken, maar “incidenten” moeten
met het stadskantoor worden gemaakt.
als toegevoegde waarde heeft voor het
worden voorkomen. De opgave biedt een
2.11 Gang 3,8 m²
zich hiertoe verhouden.
wordt aanleiding gegeven tot het doen van
bestaande monumentale ensemble.
Het is aan te raden om bij deze afweging het
bijzondere kans om de ruimten van het souterrain
Het aanwezige niveauverschil en de problematiek
advies en de expertise van de Tilburgse
op een eigentijdse wijze opnieuw ruimtelijk/
met de riolering in het souterrain geven extra
monumentenzorg en de RCE in te schakelen.
architectonisch te verbinden met de rest van het
aanleiding tot een grootschalige verbouwing.
rijksmonument.”
Plattegrond souterrain Bestaande situatie Schaal 1 : 100
Plattegrond bel-etage Bestaande situatie Schaal 1 : 100
09 - 01 - 2025
09 - 01 - 2025
Bel-etage
Plattegrond verdieping Bestaande situatie Schaal 1 : 100 09 - 01 - 2025
Verdieping
27 42
RUIMTELIJKE UITGANGSPUNTEN UITSTRALING & FUNCTIONALITEIT PUBLIEKSFUNCTIE Mogelijke aanpassingen ten behoeve van de publieksfunctie & functionaliteit A. Publieksfunctie, aansluiting op de omgeving
1. Verbeterde aansluiting op de omgeving.
& integrale toegankelijkheid
2. Verbinding souterrain - bel-etage
gedeelte van het programma wordt voorzien.
Het souterrain heeft in de huidige situatie een
Ten eerste is het creëren van meer transparantie
5. Ontvangst
5d. Extra toiletten
6b. Pantry
8. Verlichting
9. Dak
van belang zodat men van buiten kan zien dat er
5a. Nieuwe (publieks)laag
Afhankelijk van het aantal te verwachten
De bestaande monumentale pantry op de
De reeds aanwezige verlichting in het gebouw is
Het dak van het Paleis wordt momenteel niet
1a. Wijziging van de bordestrap
ondergeschikte, facilitaire functie die
Er zijn voor de verbinding twee mogelijkheden in
leven is in het gebouw, dat het wordt gebruikt en
Storytelling & het verbeteren van de
bezoekers dienen de sanitaire voorzieningen
verdieping is waardevol met originele
niet toereikend voor het beoogde gebruik en is
gebruikt. Het is voorstelbaar dat dit in de
Om het Paleis-Raadhuis goed te kunnen gebruiken
Om het gebouw uitnodigender te maken en
grotendeels losstaat van bovenliggende
beeld; een verbinding via het souterrain of via de
dat men welkom is (tijdens openingstijden). Dit
verblijfskwaliteit door middel van een extra ‘laag’.
hierop te worden aangepast. Dit betekent
afwerkingen en inrichting. Het ligt voor de hand
bovendien weinig flexibel. De verlichting zal
toekomst wel een functie krijgt of elementen op
als publiekstoegankelijke bijeenkomstfunctie
bezoekers goed te verwelkomen dient de
verdiepingen. De trap ligt verscholen in de
Anna Paulownazaal. Voor beide opties én de
kan door het letterlijk openzetten van de deuren
Deze laag wordt op een subtiele manier aan het
waarschijnlijk dat het aantal toiletten moet
deze te behouden en met respect voor de
moeten worden aangevuld met een flexibele en
worden geplaatst. Het dient echter ten alle tijden
moet er een goed functionerende basis worden
bordestrap aan het Willemsplein vervangen of
halfronde uitbouw aan het stadhuisplein en is
bestaande verbinding geldt dat deze als
maar ook kan gedacht worden aan het
gebouw toegevoegd en zorgt ervoor dat er iets te
worden uitgebreid. In eerste instantie moet deze
historische inrichting te moderniseren.
functionele verlichtingslaag die naar wens kan
worden voorkomen dat dit een aantasting vormt
gelegd. Dit omvat de integrale toegankelijkheid
aangepast te worden. De huidige trap is sober
duidelijk ondergeschikt aan de monumentale trap
verstoring van het monument moeten worden
verwijderen van de vitrage voor de ramen.
zien is in het gebouw en er uitleg gegeven wordt
uitbreiding gezocht worden in de bestaande
Op de bel-etage en in het souterrain kan in een
worden afgestemd op het gebruik. De exacte
van het silhouet van het gebouw. Daarnaast
van het gebouw en de verdiepingen met
uitgevoerd en staat in groot contrast met de
in de centrale hal naar de verdieping.
gezien en zijn dus zeer kritiek. De positie en
Hiernaast is verlichting zeer belangrijk, zowel
op een manier die de bezoekerservaring
sanitaire ruimten en hierna in de overige
kleine nevenruimte een ondersteunende pantry
eisen aan deze nieuwe verlichting moet nog
dienen de elementen op het dak met zorg te
verblijfsruimten voor publiek, en het aanpassen of
vroegere oprijlaan naar de entree. De nieuw te
Het is de ambitie om het souterrain integraal
vormgeving van deze verbinding gaat over het
voor de uitstraling naar buiten als voor het
versterkt.
ondersteunende ruimten op alle verdiepingen.
worden gerealiseerd.
worden vastgelegd.
worden ontworpen en geplaatst zodat het
aanvullen van voorzieningen zoals toiletten,
ontwerpen bordestrap zou op een meer
onderdeel te maken van het Paleis-Raadhuis en
“huwelijk” tussen het stadhuis met het paleis en
creëren van prettige ruimten.
Deze publiekslaag kan in samenwerking met
De huidige verlichting blijft in de basis behouden
aanzicht (vanuit zowel stadhuis als maaiveld) een
garderobe, pantry/keuken en opslagruimten.
genereuze wijze op het Willemsplein moeten
essentieel onderdeel hiervan is een goed
moet een functionele, ruimtelijk en esthetische
Zie ook 8. Verlichting op de pagina hiernaast.
creatieve Tilburgers worden vormgeven en
6. Cateringfaciliteiten
6c. Keuken
en wordt ingezet als sfeerverlichting.
logisch en passend geheel vormt met het
aansluiten. Het toevoegen van een tussenbordes
functionerende verbinding tussen het souterrain
verbetering zijn met respect voor beide. Deze
eventueel (deels) tijdelijk van aard zijn waarmee
Onderdeel van het nieuwe gebruik is het
De meest voordehandliggende positie voor een
helpt de trap op te breken en de oorspronkelijke
en de bel-etage.
ingreep moet in samenhang met de wijzigingen in
Het aanlichten van de gevel (in de avonduren) kan
kan worden ingespeeld op actuele thema’s.
organiseren van evenementen waarbij
keuken in het Paleis-Raadhuis is in het souterrain.
het souterrain en bel-etage bekeken worden.
de aanwezigheid van het gebouw op het
Deze publiekslaag kan op verschillende manieren
consumpties aangeboden worden. Het aanbod
Hier kan de keuken en bijbehorende voorzieningen
stadsforum versterken. Het aanlichten van de
worden vormgegeven, bijvoorbeeld door fysieke
varieert van een kopje koffie of thee overdag tot
op een goed functionerende manier worden
verhouding te herstellen. Dit bordes kan multifunctioneel worden ingezet tijdens officiële
Het heeft de voorkeur een verbinding te maken
ontvangsten en toespraken. Voor de integrale
die direct aansluit op de centrale hal om hiermee
1. De verbinding via het souterrain heeft vanuit de
gevel dient terughoudend en gebalanceerd te zijn,
objecten (modern of historisch), digitale media
een meer uitgebreide borrel met hapjes, en ook
ingepast. Vanuit het souterrain kan de sparing
toegankelijkheid is het van belang dat er in de
de zichtbaarheid en vindbaarheid van het
logica van het gebouw en het behoud van het
waarbij de architectuur van het gebouw niet uit
zoals film, afbeeldingen of projecties en middels
het faciliteren van (bestuurlijke) diners behoort
voor de oorspronkelijke voedsellift worden
bordestrap naar de hoofdentree een zelfstandig
souterrain te verbeteren en aan te sluiten op de
monument de voorkeur. Voorwaarde hiervoor is
elkaar valt. Het gebouw moet als geheel worden
een (interactieve) virtuele beleving
tot de ambitie.
aangepast en weer als zodanig dienstdoen. Deze
te bedienen plateaulift / hefplateau wordt
interne logica van het gebouw. Deze ingreep zal
dat het souterrain voldoende representatief is en
aangelicht waarbij het totaalsilhouet herkenbaar
geïntegreerd, waarmee de hoofdingang te
grote ruimtelijke en bouwkundige impact hebben
de verbinding met de bel-etage optimaal.
moet zijn. Er wordt geen nadruk gelegd op losse
5b. Ontvangstzuil
6a. Uitgiftepunt
pantry’s op bovenliggende verdiepingen en zorgt
bereiken is door mindervaliden.
op de monumentale hal en moet daarom met
2. De verbinding via de Anna Paulownazaal is te
gevelelementen zoals de hoektoren of de
In de centrale hal op de bel-etage kan een klein,
Ter ondersteuning van evenementen is een vast
voor een goede logistiek.
De huidige bordestrap is in de waardestelling
uiterste zorg worden vormgegeven. Daarbij zou
onderzoeken wanneer de verbinding door het
kantelen.
losstaand meubel worden voorzien om gasten te
uitgiftepunt voor hapjes en drankjes gewenst en
aangegeven als indifferent (geel), hiermee lijkt
de ingreep waarde moeten toevoegen aan het
souterrain niet haalbaar blijkt. Deze ingreep
ontvangen. Deze ontvangstzuil is mobiel en dus te
de meest logische plek hiervoor is de Nassauzaal.
7. Akoestiek
deze ingreep zonder veel weerstand doorgang te
monument (positief effect) en mag het geen
vormt echter een niet wenselijke inbreuk in het
Ook kan er gedacht worden aan een vorm van
verplaatsen om de ontvangst af te stemmen op
De voormalige koffiekamer functioneerde in het
In het hele gebouw is de akoestiek een
kunnen vinden wanneer de trap passend bij het
afbreuk doen in de hiërarchie die de verdiepingen
monument omdat wordt aangesloten op een van
reclame-uitingen op of rond het gebouw. Hiervoor
het soort evenement of uit de ruimte te
oorspronkelijke plan al als schakel tussen de twee
aandachtspunt. Het gaat hier zowel over de
gebouw wordt vormgegeven en gematerialiseerd.
kennen.
de rijk gedecoreerde stijlkamers en dat de niet
is bijvoorbeeld de vernieuwde bordestrap een
verwijderen. Geadviseerd wordt om geen vast
voornaamste ruimten van de verdieping en
akoestiek in de ruimten, als geluidsoverlast
functionerende verbinding op de verdieping
geschikte locatie (eventueel ook bij de overige
receptiemeubel in de hal te realiseren.
bovendien bevindt zich in de ruimte ernaast al een
tussen ruimten. In de huidige situatie is er
pantry inclusief schacht voor een voedsellift.
voornamelijk geluidsoverlast vanuit de centrale
monumentale paleis.
sparing staat in directe verbinding met de
1b Aanpassen toegang Paleisring
3. Verbinding met het stadhuis
mogelijk wordt herhaald. Deze optie vergt dus een
entrees en in de publieke ruimte in de directe
Met de herpositionering van het souterrain kan de
Het is de verwachting dat het gebouw in de
uiterst goede onderbouwing en uitwerking ter
omgeving van het gebouw). Reclame-uitingen aan
5c. Garderobe
Belangrijk hierbij is dat dit uitgiftepunt de
hal naar de verblijfsruimten.
wens ontstaan de entree aan de Paleisring te
toekomst veelvuldig gebruikt zal worden door de
behoud van het monumentale.
de gevels zijn niet gewenst, ook niet in de vorm
Eventuele garderobe voorzieningen worden in een
representatieve uitstraling behoudt. Deze ruimte
De steenachtige centrale hal zal op een gepaste
activeren. Beperkte aanpassingen om de
gemeente (bestuur en organisatie). Hieruit komt
van tijdelijke banners of vlaggen. Voor alle vormen
van de ondersteunende ruimten aan de centrale
moet afsluitbaar zijn als deze niet in gebruik is.
manier van geluidsabsorptie moeten worden
zichtbaarheid en vindbaarheid van deze toegang
de wens om een extra verbinding te realiseren
4. Herkenbaarheid nieuwe functie exterieur
van reclame-uitingen geldt dat deze geen (visuele)
hal of in het souterrain ondergebracht. Wanneer
De toegang tot de Nassauzaal kan eventueel
voorzien aangezien deze ruimte een belangrijke
te verbeteren zijn denkbaar. Eventueel kan hier
tussen werkcafé in het stadskantoor en het
De nieuwe functie vraagt een meer open,
schade mogen opleveren aan het monument.
er ook lockers gewenst zijn in het gebouw worden
vergroot worden om een goede doorloop te
rol vervuld in de programmering en het gebruik.
een (kleine) tochtsluis aan de binnenzijde
Paleis-Raadhuis. De huidige, indifferent
uitnodigende en transparante uitstraling dan het
deze in een ruimte in het souterrain geplaatst.
regelen.
gerealiseerd worden. De aanpassingen dienen
gewaardeerde, verbinding met de Oranjezaal is
gebouw nu heeft. Dit kan met elke subtiele
ondergeschikt aan het totaalbeeld en passend bij
niet optimaal functioneel doordat deze aansluit
ingrepen verbeterd worden, zonder dat dit
de zijgevel te worden vormgegeven.
op een verblijfsruimte waar een belangrijk
inbreuk doet op de monumentale waarden. 29 42
RUIMTELIJKE UITGANGSPUNTEN INTEGRALE TOEGANKELIJKHEID A. Publieksfunctie, aansluiting op de omgeving
Aanpassingen ten behoeve van de integrale toegankelijkheid
& integrale toegankelijkheid 1. Bordestrap hoofdentree (Willemsplein) De Integrale Toegankelijkheid Standaard (ITS) is
hout met een totale breedte van 1,2m. Als deze
Het uiterlijk van eventuele nieuwe deuren dient in
deuren gebruikt gaan worden voor de ontvangst
overeenstemming te zijn met de originele deuren, i.e. bekleed met palissander fineer.
het uitgangspunt voor al het vastgoed van de
Voor de toegankelijkheid van de hoofdentree
van bezoekers moet deze deuren voorzien
gemeente Tilburg. In de basis is dit ook het
dient er in de bordestrap aan het Willemsplein een
worden van automatische bediening door middel
uitgangspunt voor het Paleis-Raadhuis, maar door
zelfstandig te bedienen plateaulift/ hefplateau te
van een drukknop of bewegingssensor waardoor
Enkele binnendeuren
de rijksmonumentale status van het gebouw
worden opgenomen. Deze lift moet worden
beide deurdelen geopend worden (een enkele
Enkele deuren geven voornamelijk toegang tot
moeten de ingrepen ten behoeve van de
ingepast in het totaalbeeld en gemakkelijk vanaf
deur biedt niet de vrije doorgang van >0,85m).
ondersteunende functies. Hiervoor moet per deur
toegankelijkheid worden afgewogen tegen het
het Willemsplein vindbaar en bereikbaar te zijn.
eventuele verlies van monumentale waarden. Afgesproken is dat hiervoor de samenwerking
2. Aanpassen van buiten- en binnendeuren
met Toegankelijk Tilburg wordt gezocht om in
gekeken worden of de eisen voor integrale Alternatief kan zijn om de deuren integraal te
toegankelijkheid van toepassing zijn. Het heeft de
vervangen door een enkele deur met een vrije
voorkeur de deuren niet of zo min mogelijk aan te
doorgang van >0,85m. Voorwaarde hiervoor is
passen.
samenspraak tot de meest optimale oplossing te
Alle deuren die vanaf de entree leiden naar
dat deze nieuwe deur de vormgeving van de
komen.
ruimten voor gebruikers en bezoekers dienen te
bestaande volgt en wordt gemaakt van
voldoen aan de eisen voor integrale
respectievelijk brons of hout.
toegankelijkheid (ITS). Dit houdt onder andere in
3. Inpassen van een lift Voor de toegankelijkheid van alle bouwlagen in
dat de deuren door mensen met een beperking
Dubbele binnendeuren
het gebouw wordt een lift ingepast. Hiervoor is
zelfstandig geopend kunnen worden en een vrije
De dubbele deuren op de bel-etage en de
een van de ondersteunende ruimten aan de
doorgang hebben van ten minste 0,85m. Voor
verdieping tussen de centrale hal en de
centrale hal de meest logische plek.
overige eisen zie de uitgangspunten van ITS
verblijfsruimten bestaan uit twee gelijke delen
Het uiterlijk van het liftfront dient te worden
van ongeveer 0,7m (1,4m in totaal). Deze deuren
afgestemd op de materialisering van de centrale
Hoofdentree Willemsplein
zijn origineel maar voldoen niet aan de eisen voor
hal.
De hoofdentree bestaat uit drie bronzen, dubbele
ITS. Het is hierbij interessant te onderzoeken of
deuren die toegang geven tot de vestibule vanuit
deze deuren kunnen worden voorzien van
waar wederom drie dubbele taatsdeuren naar de
automatische deuropeners of dat de deuren
centrale hal leiden. De deuren zijn door het
anderzijds aangepast kunnen worden.
gebruikte materiaal zeer zwaar te bedienen.
4. Realiseren MIVA-toilet Uitgangspunt van de gemeente Tilburg is dat er op iedere bouwlaag een integraal toegankelijk
Dit betekent dat ten minste een van de deuren van
Zoals omschreven zijn de deuren origineel en
toilet aanwezig is. Hiervoor is een van de
de hoofdentree en de vestibule voorzien dient te
hierdoor waardevol en enige aanpassingen dienen
ondersteunende ruimten direct aan de centrale
worden van automatische bediening door middel
zorgvuldig te worden uitgevoerd. Mogelijke
verkeersruimte de meest logische plek. Extra
van een drukknop of bewegingssensor waardoor
ingrepen moeten in onderlinge samenhang
aandachtspunt bij de toegangsdeur tot deze
beide deurdelen geopend worden.
worden bekeken en het is van belang dat hiervoor
ruimte is voldoende vrije doorgang en makkelijke
één eenduidige oplossing wordt gekozen voor het
bediening van de deur.
Toegang aan Paleisring en Stadhuisplein
hele gebouw. Naast de toegankelijkheid kunnen
De zijentree aan de Paleisring bestaat uit een
ook brandcompartimentering en akoestische
dubbele deur uit brons en glas met een totale
waarde van de deuren een rol spelen bij de
breedte van 1,4m. De entree aan het
uiteindelijke keuze.
Stadhuisplein bestaat uit een dubbele deur uit 31 42
RUIMTELIJKE UITGANGSPUNTEN KOESTEREN VAN HET GESAMTKUNSTWERK B. Koesteren van het gesamtkunstwerk
B. Koesteren van het gesamtkunstwerk
- restaureren & moderniseren interieurs
- restaureren & moderniseren interieurs
Interieur | aanpak per onderdeel Voor alle onderdelen is het uitgangspunt behoudt,
Het interieur van Leeuw verdient speciale
Over het algemeen is de staat van de interieurs
ook voor onderdelen die hier niet specifiek wordt
aandacht als zeer zeldzaam en gaaf bewaard
goed. Het rapport van monumentenwacht (2023)
benoemd.
geheel. Het zo veel mogelijk behouden hiervan is
gaat hier dieper op in. 1. Houtwerk stijlkamers
dan ook het uitgangspunt. Tegelijkertijd is het interieur in de loop der tijd verouderd en het heeft
Een inventarisatie van de interieurs heeft geleid
Het houtwerk van de lambrisering en plafonds
een doffe uitstraling gekregen, het contrast
tot een categorisering van de interieurs op basis
blijft behouden en wordt gerestaureerd.
tussen de interieurdelen is verminderd en de
van afwerkingsniveau en positie in het
Aanpassingen hiervan dienen zich tot het
eenheid in de ‘zachte’ delen (wandbespanning,
oorspronkelijke ontwerp:
absolute minimum te beperken. Hetzelfde geldt
vloerbedekking en stoffering van het meubilair) is
voor het marmer in de centrale (verkeers)ruimten.
4. Vloerafwerking Er is slechts in enkele ruimten hooggewaardeerde vloerafwerking aanwezig, namelijk het marmer in de centrale verkeersruimten en de houten vloer in de oranjezaal. Deze worden gereinigd en plaatselijk hersteld. De vloerbedekking in de overige verblijfsruimten wordt vervangen en in samenhang met de wandbespanning en stoffering van de meubels in de betreffende ruimte vormgegeven. 5. Deuren
niet meer aanwezig. Deze aandachtspunten zullen in het vervolg
in de Oranjezaal, de voormalige feestzaal, op de verdieping kan diverse programmering er toe leiden dat het monumentale meubilair veelvuldig wordt verplaatst. Het is denkbaar dat ter voorkoming van beschadigingen en flexibiliteit hiervoor (deels) nieuw meubilair wordt ingezet dat beter aansluit bij de gebruikerswensen. Het nieuwe meubilair kan een duidelijke nieuwe laag aan het gebouw toevoegen, maar hierbij moet wel de samenhang met het monumentale interieur behouden blijven.
2. Wandbespanning
De aanpak van de deuren is mede afhankelijk van
De strategie ten aanzien van de wandbespanning
de eisen m.b.t. toegankelijkheid, brandveiligheid
7. Verlichting
worden meegenomen en kunnen aanleiding geven
Categorie 1a: Kroonjuwelen
om de verschillende onderdelen van het interieur
Zeer rijke en hoogwaardige afwerking.
moet nog worden bepaald. De uitstaling van de
en akoestiek. Uitgangspunt is de originele,
Bestaande (monumentale) armaturen worden
strategisch en integraal te bekijken.
Houten lambrisering, houten plafonds en rijke
wandbespanning is op plaatsen dof en verouderd,
monumentale deuren te behouden en waar nodig
grondig gereinigd en gemoderniseerd. Het is
wandbespanning. Ruimtespecifiek meubilair (los
hierdoor heeft het niet meer de uitstraling van
te herstellen. Alleen in uiterste gevallen kunnen
mogelijk de monumentale armaturen zodanig aan
& vast) en uitgesproken (plafond)armaturen.
voorheen. Het is een principiële keuze of dit wordt
de deuren aangepast worden waarbij de
te passen dat LED-verlichting kan worden
geaccepteerd of dat de wandbespanning in
uitstraling hetzelfde blijft.
ingepast en de lichtsterkte te verhogen door
Categorie 1b: Centrale hal
samenhang met de vloerafwerking en stoffering
Zie ook : aanpassingen t.b.v. integrale
extra lampen te integreren.
interieurdelen hersteld of vervangen (moeten)
Hoogwaardige afwerking; carrara marmeren
van de meubels integraal wordt vernieuwd om het
toegankelijkheid op pagina 28.
Zie renovatie armaturen raadzaal Rotterdam
worden biedt dit onderzoek handvatten om
vloer, lambrisering van calacatta en beu turquin
totaalbeeld te versterken. Integrale vernieuwing
marmer. Ruimtespecifieke (kunst)voorwerpen en
kan door het toepassen van een replica of middels
6. Los meubilair (stoelen & tafels)
8. Voorzieningen elektriciteit en data
verlichtingsarmaturen.
een nieuw ontwerp dat in samenwerking met
Uniek aan het Paleis-Raadhuis is de compleetheid
Integrale vernieuwing en modernisering.
(lokale) ontwerpers en het textielmuseum wordt
van het gesamtkunstwerk en in het bijzonder de
Uitgangspunt is dat dit onzichtbaar wordt
vormgegeven. De strategie kan per ruimte
aanwezigheid van het ruimtespecifiek meubilair.
aangebracht, achter de monumentale
verschillend zijn.
Echter staat veel van dit meubilair momenteel in
interieurdelen en/of in de vloer. De monumentale
een opslag en is dus niet aanwezig in het gebouw.
plafonds zijn hiervoor minder vanzelfsprekend.
Uitgangspunt voor de aanpak van het interieur is Paleis - raadhuis, tilburg een integrale visie gebaseerd oprestauratievisie een kleur- en| aanpak stijlkamers
1936
huidige situatie
materiaal historisch onderzoek. Wanneer
Restauratie gedragen keuzes te maken. Hiernaast zal/ behoud dit Restauratie / behoud
onderzoek inzicht geven in de symboliek achter
Aanpassing / vernieuwing Aanpassing / vernieuwing
het ontwerp en aan de basis staan van een Categorie 2: Representatieve (neven)
interpretatie van de originele kleurstelling. ruimten
Eenvoudige, hoogwaardige afwerking; Dilemma schilderijen / kunstobjecten
eikenhouten lambrisering. Ruimtespecifiek
3. Gevelopeningen
Het is het uitgangspunt dat het originele meubilair
meubilair en verlichting.
Om de uitstraling van het gebouw te behouden is
terugkomt in het gebouw. Het houtwerk van de
9 Voorzieningen AV
het van belang dat alle (stalen) kozijnen en het
meubels zal hersteld moeten worden en niet
Uitgangspunt is dat de inpassing van AV-
glas-in-lood behouden blijft. Waar nodig wordt dit