Bijlage 1 - Eindverslag Tilburgerberaad De sociaalrechtvaardige energietransitie

Zo werden er (schets)adviezen gepresenteerd rondom de thema’s ‘samen energie opwekken en delen’, ‘isoleren en warmte in de wijk’, ‘de rol van bedrijven, gemeente en inwoners’, ‘afval, grondstoffen en de wereld’ en ‘overig’, waarbij er voornamelijk werd nagedacht over thema’s als communicatie, informatievoorziening en besluitvorming. Bij de afsluiting werd geïnventariseerd hoe deelnemers de dag hadden ervaren. De deelnemers waren het er met elkaar over eens dat iedereen heel respectvol met elkaar in gesprek was gegaan, er goed was geluisterd, er een open sfeer was geweest, en dat er heel hard was gewerkt. Dat konden Reinout en Annemieke alleen maar beamen, waarna iedereen werd uitgenodigd voor de borrel.

41

Tilburgerberaad I Eindverslag

denkmee.tilburg.nl/tilburgerberaad

Bijeenkomst 4 – 29 november Drie weken later vond de voorlaatste bijeenkomst van het Tilburgerberaad plaats. Net als voorgaande bijeenkomsten begonnen we de dag met een check-in in de thuisgroepjes. Reinout en Annemieke blikten kort terug op de vorige bijeenkomst, vertelden wat er in deze vierde bijeenkomst op de agenda stond en introduceerden vier externe gasten van de Initiatiefgroep Burgerberaad en de Sociale Raad die het eerste uurtje op de publieke tribune meeluisterden.

“Ik vond het heel prettig dat er in kleinere groepen werd gewerkt, zodat iedereen zich ook daadwerkelijk gehoord voelt.”

Stemmen over het stemmen Als eerste ‘to do’ van de vierde bijeenkomst stond het besluiten over de wijze van stemmen. Daarvoor brachten Annemieke en Reinout eerst een nep-advies in stemming, zodat de deelnemers alvast konden oefenen. Deelnemers konden ‘voor’, ‘tegen’ of ‘onthouding’ stemmen. Naar aanleiding daarvan ontstond er een discussie in het Tilburgerberaad over de vraag of de stemmen ‘onthouding’ meetelden in het bepalen of een advies een tweederde meerderheid had gehaald. Uiteindelijk luidde het voorstel vanuit het Tilburgerberaad dat een advies is aangenomen, als van het aantal ja-of nee-stemmers, tweederde ‘ja’ heeft gestemd. De onthoudingen telden dus niet mee in het totaal. Verder werd voorgesteld dat er digitaal werd gestemd, een advies minstens door vier deelnemers moest worden ingediend, en dat zowel de aangenomen als afgewezen adviezen in het eindrapport worden opgeschreven. Bij de aangenomen adviezen is ook de stemverhouding zichtbaar, bij afgewezen adviezen niet. Geheel volgens de gedachte van een burgerberaad –een burgerberaad gaat immers over haar eigen proces - werd dit voorstel over de stemprocedure in stemming gebracht. 90% van de deelnemers stemde ermee in. Een kijkje in de adviesgallerij Vervolgens gingen de deelnemers verder met hun adviezen.

De posters van de vorige bijeenkomst, met daarin alle uitwerkingen van thema’s van de vorige keer, hingen in de zogenaamde adviesgallerij. Aan iedere poster (en dus ieder thema) waren enkele ‘doordenkvragen’ gekoppeld: die konden de deelnemers gebruiken om hun advies verder aan te scherpen. Iedere deelnemer mocht vervolgens een poster/thema kiezen waarmee hij/zij/hen verder aan de slag wilde gaan. Dat mocht hetzelfde thema zijn als waar hij /zij/hen de vorige keer aan had gewerkt, maar het mocht ook een ander thema zijn. Samen met de gespreksbegeleider, en een goodiebag vol stiften, post-its, stickers, invulvellen en gesprekskaarten, zochten de groepjes een plek in het Stadhuis op. Iedere groep koos uit hun midden een deelnemer met een speciale rol: de verkenner. Deze persoon, gewapend met een figuurlijk vergrootglas, had de taak om inhoudelijke hiaten in de adviezen te vullen door kennis op te halen bij de infodesk van de gemeente, bemand door allerlei deskundigen op het gebied van de energietransitie.

42

Tilburgerberaad I Eindverslag

denkmee.tilburg.nl/tilburgerberaad

Verder met de adviezen Aan het eind van de ochtend hingen de groepjes hun aangescherpte adviezen weer in de adviesgallerij. Na de lunch maakten de deelnemers een wandeling langs alle adviezen: om kennis te nemen van wat andere deelnemers hadden bedacht, om suggesties te geven ter verbetering en om duimpjes te plakken: welke adviezen steun je, en welke niet? Zes deelnemers kregen een gele pet, en daarmee een speciale rol. Hun taak was om te onderzoeken of er overeenkomsten tussen de adviezen zaten, welke adviezen samengevoegd konden worden, welke adviezen elkaar misschien tegenspraken en om te bedenken of er, op basis van de opbrengst van eerdere bijeenkomsten, nog adviezen misten. De overige deelnemers vormden weer (nieuwe) groepjes en gingen met de adviezen, suggesties, verbeteringen en vragen verder aan de slag. Sommige deelnemers gingen zelfs nog aan de slag met het opschrijven van nieuwe adviezen. Als het advies goed op papier stond en de feedback was verwerkt, kreeg het advies een grote smiley-sticker: klaar! Nadat het programma voor de volgende keer was toegelicht (puntjes op de i van de adviezen zetten, stemmen en feestelijk afsluiten), sloot het Tilburgerberaad de vierde bijeenkomst af met een ‘stap in de kring’. De groep maakte een kring en deelnemers stapten naar voren als ze zich herkenden in de stelling. Daarna stapte iedereen weer terug.

We zagen dat ongeveer een kwart van de deelnemers aan meerdere adviezen had gewerkt, dat vrijwel iedereen tevreden was met het resultaat en het gelopen proces tot nu toe, maar dat ook een aanzienlijk deel van de deelnemers vond dat er ook nog wat moest gebeuren! Gelukkig was er nog een laatste bijeenkomst. Maar eerst: borrel!

43

Tilburgerberaad I Eindverslag

denkmee.tilburg.nl/tilburgerberaad

Bijeenkomst 5 – 13 december Midden in de drukte van de feestmaand was de laatste bijeenkomst van het Tilburgerberaad. We begonnen de dag met een check-in met duo’s en een centrale rondvraag. Eén van de deelnemers vroeg (voor de zekerheid) of er wel echt wat wordt gedaan met de adviezen. Dagvoorzitters Annemieke en Reinout bevestigden dat: het gemeentebestuur heeft afgesproken dat zij in principe de adviezen overnemen, tenzij er zwaarwegende argumenten zijn om dat niet te doen. Toen werden er enkele huishoudelijke afspraken gemaakt: een aantal deelnemers vormde samen een schrijfgroepje voor het eindrapport, andere deelnemers vormden een ‘monitoringsgroep’ om de besluitvorming en opvolging van de adviezen positief-kritisch te volgen. En weer een ander groepje deelnemers was bereid om, aan het einde van deze bijeenkomst, de adviezen (symbolisch) te overhandigen aan het gemeentebestuur en te vertellen hoe zij het proces hadden ervaren. Voor die overhandiging waren er ook twee tekenaars aanwezig: zij tekenden live mee met de laatste bijeenkomst. De tekening werd overhandigd aan de wethouder. Puntjes op de i Na alle huishoudelijke mededelingen gingen de deelnemers - voor het laatst! - aan de slag met de adviezen. Allereerst werd er weer een ronde langs de adviesgallerij gemaakt, waarbij de deelnemers weer stickers bij de adviezen moesten plakken.

Een groene sticker betekende dat iemand het eens was met het advies, een oranje sticker dat iemand vóór zou stemmen, mits er nog een aantal aanpassingen werden gedaan (de gewenste aanpassingen werden op een post-it erbij geplakt), een rode sticker betekende dat iemand tegen het advies was. Vervolgens gingen de deelnemers weer in groepjes uiteen om aan de adviezen te sleutelen. Vier deelnemers, de zogenaamde ‘kritische denkers’, hadden de taak om de groepjes te ondersteunen bij het aanscherpen van de adviezen op basis van de beschikbare formats. Op die manier controleerden zij de vormvereisten van de adviezen. Ten slotte konden de deelnemers hun naam verbinden aan een advies: ieder advies had minstens vier ondertekenaars nodig. Zodra de adviezen definitief gemaakt waren, en er voldoende ondertekenaars waren, werd het advies ingeleverd bij het secretariaat. Daar werden de adviezen verzameld, ingevoerd in de laptop en klaargezet voor de stemming.

44

Tilburgerberaad I Eindverslag

“Het gesprek over rechtvaardigheid werd soms snel politiek. Maar een burgerberaad is juist een hele goede plek om die botsingen op te zoeken.”

denkmee.tilburg.nl/tilburgerberaad

Stemmen en proosten! Na de lunch was het moment daar: stemmen over het resultaat van de afgelopen bijeenkomsten. De deelnemers namen plaats in de inmiddels vertrouwde blauwe zetels in de raadszaal, de plek waar het gemeentebestuur ook haar besluiten neemt. Het secretariaat toverde de adviezen één voor één op het scherm, dagvoorzitters Reinout en Annemieke lazen ze hardop voor, enkele gespreksbegeleiders ondersteunden de minder digitaalvaardige deelnemers, en de deelnemers... die stemden. Na ieder aangenomen advies klonk applaus. Uiteindelijk werden 18 van de 21 adviezen aangenomen, en was er gelegenheid voor de deelnemers om elkaar te feliciteren. Na de stemming was het tijd om het Tilburgerberaad met elkaar af te ronden. De deelnemers vulden een evaluatie in (die werd vervolgens ook digitaal rondgestuurd aan alle 120 deelnemers die we in september hadden ingeloot). Vervolgens vormden de deelnemers voor een laatste keer een kring in de raadszaal om complimenten naar elkaar uit te spreken en het trotse gevoel met elkaar te delen. Ten slotte verlieten de deelnemers de raadszaal en verzamelden zij zich in het Werkcafé. Daar ontvingen zij een speldje van het Paleis Raadhuis, als Paleis van de Tilburgers, om op hun revers, carnavalskiel of tas te spelden.

De tekening, met daarop het proces én de uitkomsten in beeld, werd door het aanbiedingsgroepje onthuld, en de wethouder bedankte de deelnemers voor hun harde werk en verzekerde hen dat het gemeentebestuur heel serieus met de adviezen aan de slag zou gaan. Na de laatste groepsfoto’s – met de deelnemers, het gemeentebestuur en de aanwezige initiatiefnemers van de Initiatiefgroep Burgerberaad en de Sociale Raad - werd er geproost: de bijeenkomsten van het Tilburgerberaad zaten erop!

45

Tilburgerberaad I Eindverslag

denkmee.tilburg.nl/tilburgerberaad

Deelnemerscommunicatie Vóór de eerste bijeenkomst In mei 2025 ontvingen, op basis van een aselecte steekproef uit het BRP, ruim 22.000 inwoners een meertalige uitnodiging om zich aan te melden voor het eerste Tilburgerberaad. Uit alle aanmeldingen werden 120 inwoners geloot, die samen een goede afspiegeling van de Tilburgse samenleving vormden. Zij werden daar telefonisch en per mail van op de hoogte gesteld. In het telefoongesprek en in de mail ontvingen de deelnemers ook praktische informatie over de eerste bijeenkomst en werd geïnventariseerd wat de deelnemers nodig hadden om makkelijker mee te kunnen doen. In de week voorafgaand aan de eerste bijeenkomst ontvingen de deelnemers opnieuw, ditmaal vanuit het begeleidende bureau, de praktische informatie voor de eerste bijeenkomst en de toegangsgegevens tot het afgeschermde deelnemersplatform.

“Het burgerberaad heeft mij wel zoveel gebracht dat ik serieus over dingen toch heel anders denk en redeneer als wat ik voorheen deed.”

Tijdens Tijdens de bijeenkomsten van de Tilburgerberaad volgde de deelnemerscommunicatie een vast stramien. In de week na afloop van de bijeenkomst ontvingen de deelnemers, vanuit het begeleidende bureau, een mail met een terugkoppeling van de bijeenkomst. Dit bestond meestal uit een gedetailleerd dagverslag, de PowerPointpresentaties van de organisatie en/of aanwezige experts, en al het schrijfwerk van de deelnemers. In de week vóór de volgende bijeenkomst ontvingen de deelnemers wederom een mail met daarin het programma voor de volgende bijeenkomst en benodigde praktische informatie. Deelnemers die – zonder afmelding – afwezig waren, werden na iedere bijeenkomst opgebeld met als doel om ze enerzijds bij te praten over het proces, anderzijds om te achterhalen waarom iemand niet aanwezig was (en wat de organisatie kon doen om ervoor te zorgen dat iemand de volgende keer wél weer aanwezig was). Vaak waren privéomstandigheden, zoals ziekte, familieomstandigheden, geplande vakanties of werkverplichtingen, reden om een bijeenkomst te missen.

46

Tilburgerberaad I Eindverslag

denkmee.tilburg.nl/tilburgerberaad

Tussentijdse evaluatie en waardering We hebben tussentijds aan deelnemers gevraagd wat beter kon. Aan het eind van iedere bijeenkomst konden de deelnemers feedback achterlaten voor de organisatie. Dit kon met een QR-code of door het invullen van een briefje. Bij iedere volgende bijeenkomst gaf het begeleidende bureau een terugkoppeling van de feedback. Tussentijdse feedback ging vaak over praktisch-facilitaire zaken, zoals het gemis van soep tijdens de lunch of de hitte in de raadszaal. Soms was de feedback ook inhoudelijk: zo werd in de eerste twee bijeenkomsten regelmatig opgemerkt dat niet iedereen elkaar liet uitpraten en dat er niet altijd gelijkwaardige gesprekken werden gevoerd. In de volgende bijeenkomst werd daar extra op gelet, bijvoorbeeld door de gespreksregels en omgangsvormen in herinnering te roepen en de werkvorm daarop aan te passen. We vonden het ook belangrijk om tussentijds de deelnemers te waarderen voor hun inzet, naast de financiële vergoeding die zij na iedere bijeenkomst ontvingen. Daarom ontvingen tussen bijeenkomst #2 en bijeenkomst #3 alle deelnemers een zakje met ‘Tilburgs Praot Water’ (thee) thuis, kregen zij na afloop van de vierde bijeenkomst een chocoladeletter en de groepsfoto mee naar huis en ontvingen zij na afloop van de slotbijeenkomst een speldje/pin van het Paleis-Raadhuis met een bedankkaartje.

47

Tilburgerberaad I Eindverslag

denkmee.tilburg.nl/tilburgerberaad

Verloop deelnemers Begin september 2025 bestond het Tilburgerberaad uit 120 ingelote én aangemelde deelnemers. Voorafgaand aan de eerste bijeenkomst van het Tilburgerberaad meldden 8 deelnemers zich echter voor het hele beraad af. De redenen waren uiteenlopend: van verhuizen uit Tilburg, tot een onderschatting van de gevraagde tijdsinvestering, tot een nieuwe (bij)baan met werkverplichtingen op zaterdagen. We begonnen met 112 deelnemers die mogelijk de eerste keer aanwezig konden zijn. Na de eerste bijeenkomst werden de zogenaamde no-shows opgebeld. Toen meldden nog vijf deelnemers zich voor het hele beraad af. Het niet kunnen of willen vrijmaken van de zaterdagen (vanwege werk of sociale verplichtingen) of veranderende privéomstandigheden (ziekte, zorg voor een familielid, vader of moeder worden) waren de belangrijkste redenen. Een enkeling meldde zich af omdat hij/zij te weinig vertrouwen had in een goede uitkomst van het proces. Na de tweede bijeenkomst vielen zes deelnemers om dezelfde redenen af. Na de derde bijeenkomst sloten we zes deelnemers uit van deelname. Dit waren deelnemers die tot dan toe nog geen één keer waren geweest en daardoor een belangrijk deel van het proces hadden gemist. Ook meldden twee deelnemers zich bij de organisatie af.

Na de vierde bijeenkomst hebben we opnieuw negen deelnemers uitgesloten van deelname, omdat zij ‘maar’ één keer aanwezig waren, en daardoor te weinig van het (groeps)proces hadden meegemaakt om weloverwogen te kunnen stemmen over de voorliggende adviezen. Aan het einde van de bijeenkomsten bestond het Tilburgerberaad uit een groep van 84 deelnemers over. Het uitvalspercentage komt daarmee op 30%.

48

Tilburgerberaad I Eindverslag

denkmee.tilburg.nl/tilburgerberaad

Ondanks de uitval van deelnemers tijdens het Tilburgerberaad is het beraad gemiddeld over de bijeenkomst representatief gebleven. Onderstaande grafiek laat dat zien.

Aanwezigen grafiek Aanwezigen is de gemiddelde aanwezigheid van de deelnemers van het Tilburgerberaad.

Leeftijdsklasse in bevolking

16-17 2

aanwezig

5

18-24 14

Binnenstad 4

Oud Noord 16

Noord 10

Zuid 5

21

10

Koop 45

Woonsituatie in bevolking aanwezig

6

10

13

Havo, vwo, mbo2-4 40

30

40

16

14

5

2 1

Anders 9 12

Hbo, wo 33 39

41 20

B-E U’hout Bm 6 4 1

Private huur 17

22

21 0

Reeshof 18

Sociale huur 29

Basisonderwijs, vmbo, mbo1 27

aanwezig

24

West 17

52

Opleidingsniveau in bevolking

65+ 20

27

Oud Zuid 19 20

6

45-64 29

28

16

Woongebied in bevolking aanwezig

25-44 35

50

60

70

Alle getallen in de figuur zijn percentages 80 90 100

Voor meer informatie: zie deel C: Deelnemersevaluatie

49

Tilburgerberaad I Eindverslag

denkmee.tilburg.nl/tilburgerberaad

Colofon Dit is een uitgave van het eerste Tilburgerberaad van de gemeente Tilburg Tekst Gemeente Tilburg, EMMA – Experts in media en maatschappij, en deelnemers Yuna, Maartje, Gon, Harm en Femke Ontwerp CABBAGE – Danielle Kool Fotografie Jules van Iperen Aan de opgenomen citaten kunnen geen rechten worden ontleend; deze zijn niet per definitie afkomstig van de afgebeelde personen.

50

Tilburgerberaad I Eindverslag

denkmee.tilburg.nl/tilburgerberaad

DEEL C: bijlage deelnemersevaluatie Deel C van dit verslag is de deelnemersevaluatie. Dit is een onafhankelijk onderzoek gedaan door de interne onderzoeksafdeling van de gemeente Tilburg. Het volledige verslag is in zijn geheel bijgevoegd zoals deze is aangeleverd door het onderzoeksteam.

51

Tilburgerberaad I Eindverslag

denkmee.tilburg.nl/tilburgerberaad

Tilburgerberaad 2025 Samen werken aan energie en vertrouwen

Inhoudsopgave Inleiding

Conclusies

Inleiding

Conclusies

Samenstelling beraad

1. Kandidaten

Samenstelling beraad

2. Deelnemers

3. Aanwezigen

1. Kandidaten

3. Aanwezigen

2. Deelnemers

Uitkomsten enquêtes

4. Afzeggingen

Uitkomsten enquêtes

5. Lokale democratie

4. Afzeggingen 7. Over het beraad

6. Energietransitie

5. Lokale democratie 8. Eindoordeel

7. Over het beraad

6. Energietransitie 9. Open antwoorden

8. Eindoordeel

9. Open antwoorden

Inleiding Doel en opzet van het beraad

Onderzoeksaanpak

De gemeente Tilburg organiseerde in het najaar van 2025 het eerste Burgerberaad over een ‘eerlijke energietransitie’. Het streven was om een groep van 130 personen samen te stellen die de Tilburgse samenleving weerspiegelt. Daarbij golden vier criteria: leeftijd, woongebied, opleidingsniveau en woonsituatie. Naast inhoudelijke adviezen over hoe we in Tilburg om moeten omgaan met energie, moest het beraad ook bijdragen aan meer vertrouwen in de lokale democratie.

Voor het beantwoorden de eerste twee vragen gebruikten we de Basisregistratie Personen en presentielijsten. De overige vragen beantwoordden we met drie vragenlijsten:

Onderzoeksvragen

Belangrijke kanttekening

1. 2.

De laatste vragenlijst is voorgelegd aan alle Tilburgers die voor de eerste bijeenkomst waren uitgenodigd, oftewel 120 personen. Echter, de enquête is bijna uitsluitend ingevuld door deelnemers die tot en met het einde actief waren in het beraad. Het ligt in de lijn der verwachting dat, als iedereen de vragenlijst had ingevuld, de resultaten over het Tilburgerberaad minder positief zouden zijn uitgevallen.

3. 4. 5.

Welke Tilburgers zijn uitgenodigd en wie stelde zich beschikbaar? Hoe was het beraad samengesteld voor aanvang van de eerste bijeenkomst en wie nam er aan de vijf sessies deel? Waarom zagen mensen af van deelname aan het beraad? Hoe kijken deelnemers vóór- en na het beraad aan tegen het functioneren van lokale democratie en energietransitie? Hoe beoordelen ze het Tilburgerberaad, de participatie en het uitgebrachte advies?

• • •

Mei 2025: eerste inventarisatie (2.351 respondenten, respons 10%) Juni 2025: bij definitieve opgave (130 respondenten, respons 70%) December 2025: na de laatste bijeenkomst (76 respondenten, respons 63%).

Conclusies Representatieve samenstelling

Meer vertrouwen en betrokkenheid

Het Tilburgerberaad weerspiegelde de Tilburgse bevolking goed. Leeftijdsgroepen, woongebieden en opleidingsniveaus waren grotendeels in balans, met een lichte oververtegenwoordiging van mensen met een hbo of universitaire opleiding. Ook de opkomst tijdens bijeenkomsten bleef representatief, waardoor de adviezen breed worden gedragen.

Het beraad vergrootte het vertrouwen in bewonersparticipatie en democratie. Acht op de tien deelnemers kregen een positiever beeld van participatie en driekwart ervaart democratie als een plek waar mensen naar elkaar luisteren. Ook voelen meer deelnemers zich betrokken bij gemeentelijke zaken en beter in staat om met andersdenkenden in gesprek te gaan.

Positieve ervaring en waardering

Meer duidelijkheid over adviezen

Deelnemers beoordelen het beraad zeer positief. Een gemiddeld rapportcijfer van 7,7 en een 8,3 onder de meest actieve deelnemers. Negen op de tien respondenten zou opnieuw deelnemen en bijna iedereen raadt deelname aan anderen aan. De sfeer, begeleiding en gesprekken in kleine groepen worden als waardevol ervaren.

Hoewel de meeste deelnemers tevreden zijn over hun invloed en achter de adviezen staan, twijfelt een kleine groep of de gemeente deze adviezen daadwerkelijk overneemt. Zij hadden graag meer informatie gekregen over het vervolg.

Samenstelling beraad

1. Kandidaten Leeftijdsklasse in bevolking

16-17 2

18-24 14

25-44 35

45-64 29

65+ 20

beschikbaar gesteld (%)

3

14

34

28

21

Binnenstad 4

Woongebied in bevolking beschikbaar gesteld (%)

Oud Noord 16

6

Oud Zuid 19

18

Noord 10

Zuid 5

25

8

Koop 45

Woonsituatie in bevolking

West 17 4

56

19

Basisonderwijs, vmbo, mbo1 27

beschikbaar gesteld (%)

12 0

Havo, vwo, mbo2-4 40

20

B-E U’hout Bm 6 4 1 13

6

3 1

Private huur 17

Anders 9

14

11

Hbo, wo 33

26 10

16

Sociale huur 29

beschikbaar gesteld (%)

Opleidingsniveau in bevolking

Reeshof 18

62 30

Uitnodiging naar 22.000 willekeurig gekozen personen • In mei 2025 selecteerden we aselect 22.000 Tilburgers van 16 tot 80 jaar. Zij ontvingen een kaart met uitleg over het beraad en de mogelijkheid om zich kandidaat te stellen. • Bij het bepalen van het aantal aan te schrijven personen in elke groep hielden we rekening met de criteria waarop later geloot moest worden: leeftijd, woongebied, woonsituatie en opleidingsniveau. Tegelijkertijd lieten we ons leiden door de responspercentages bij de Leefbaarheidsmonitor van 2023. Zo schreven we bijvoorbeeld relatief veel jongeren aan om hen ook goed vertegenwoordigd te krijgen.

40

50

60

70

Alle getallen in de figuur zijn percentages 80 90 100

Alle groepen stellen zich in ruime mate beschikbaar • In totaal stelden 1.443 Tilburgers zich beschikbaar én vulden alle gegevens in. Onder hen bevonden zich zowel mensen die de energietransitie belangrijk vinden als niet. • Deze groep vormt een goede afspiegeling van de Tilburgse bevolking. Zo vormen de jongeren van 16 en 17-jaar 2% van de Tilburgse bevolking en 3% van de aanmeldingen. Alleen meldde zich relatief veel Tilburgers met een hbo of universitaire opleiding zich aan. • Het aantal aanmeldingen in elke groep was groot genoeg om het gewenste aantal deelnemers uit elke groep in het beraad te krijgen.

2. Deelnemers Leeftijdsklasse in bevolking

16-17 2

definitief aangemeld (%)

4

17

Binnenstad 4

Oud Noord 16

Woongebied in bevolking definitief aangemeld (%)

18-24 14

25-44 35

5

Oud Zuid 19

Noord 10

19

Zuid 5 10

definitief aangemeld (%)

43

Opleidingsniveau in bevolking

Basisonderwijs, vmbo, mbo1 27

10

19 Reeshof 18

18

16

Sociale huur 29 29

Havo, vwo, mbo2-4 40

23 0

28 West 17 5

Koop 45

definitief aangemeld (%)

65+ 20

32

18

Woonsituatie in bevolking

45-64 29

30

Loting in twee stappen • In juni stelden we via loting vast welke Tilburgers die zich beschikbaar hadden gesteld zitting mochten nemen in het beraad. Daarbij hielden we opnieuw rekening met vier criteria. • Van de in eerste instantie 135 ingelote personen, meldden er zich 100 aan. • Medio augustus herhaalden we de loting en nodigden 50 extra personen uit. • Begin september bestond het beraad uit 120 Tilburgers.

40

5

3 1

Private huur 17

Anders 9

16

12

Hbo, wo 33

41 20

B-E U’hout Bm 6 4 1

36 50

60

70

Alle getallen in de figuur zijn percentages 80 90 100

Samenstelling beraad weerspiegelt de Tilburgse samenleving • De samenstelling van het Tilburgerberaad komt grotendeels overeen met de opbouw van de Tilburgse bevolking. Het aantal personen per groep benadert de verdeling in de gemeente. • Het geslacht was geen officieel criterium, maar ook daar is de verdeling redelijk naar rato. Het aandeel vrouwen in het beraad (46%) is net iets kleiner dan in de bevolking (50%).

3. Aanwezigen Leeftijdsklasse in bevolking

16-17 2

aanwezig

5

18-24 14 16

Binnenstad 4

Woongebied in bevolking aanwezig

25-44 35 28

Oud Noord 16

6

45-64 29 27

Oud Zuid 19 20

Noord 10

Zuid 5

21

10

Koop 45

Woonsituatie in bevolking aanwezig

6

10

13

Havo, vwo, mbo2-4 40

30

Aantal aanwezigen bij de bijeenkomsten • Tussen september en december organiseerde de gemeente vijf bijeenkomsten. Het aantal aanwezigen bij de eerste drie bijeenkomsten was achtereenvolgens 88, 72 en 67. Daarna stabiliseerde het aantaI aanwezigen. • Van de 120 deelnemers was ruim de helft (meer dan zestig personen) vier of vijf keer aanwezig. Deze groep vormde de ‘ijzeren kern’ van het beraad. • De overige deelnemers kwamen veel minder vaak: 17 nooit, 17 één keer, 9 twee keer en 11 drie keer.

40

16

14

5

2 1

Anders 9 12

Hbo, wo 33

41 20

B-E U’hout Bm 6 4 1

Private huur 17

22

21 0

Reeshof 18

Sociale huur 29

Basisonderwijs, vmbo, mbo1 27

aanwezig

24

West 17

52

Opleidingsniveau in bevolking

65+ 20

39 50

60

70

Alle getallen in de figuur zijn percentages 80 90 100

Het Tilburgerberaad is van begin tot eind representatief • De figuur toont het aandeel aanwezigen per groep bij alle vijf bijeenkomsten. Dit gemiddelde laat zien dat de opkomst representatief was. • De opkomst per afzonderlijke bijeenkomst was in grote lijnen hetzelfde. • Alleen het woongebied Biezenmortel ontbrak bij de slotbijeenkomst (daar kwam ook maar één deelnemer vandaan). Daar staat tegenover dat op dat moment zowel jongeren als ouderen, uit alle mogelijke woonsituaties en met uiteenlopende opleidingsniveaus, aanwezig waren.

Uitkomsten enquêtes

4. Afzeggingen Genoemde redenen, mei 2025 (%)

Onder ‘anders, namelijk’ wordt genoemd: • Ik ben tijdens een (groot) deel van de periode op vakantie / in het buitenland (8x) • De zaterdagen komen mij niet goed uit in verband met werk, doordeweeks was beter uitgekomen (8x) • De zaterdagen komen mij niet goed uit in verband met gezinsactiviteiten (3x) • Men heeft te weinig informatie om te beslissen, zoals de data waarop de bijeenkomsten plaats vinden, tijdens welk dagdeel en hoelang ze duren (4x) • Het beraad valt samen met het einde van de zwangerschap (3x) • Ik spreek geen Nederlands (3x) • De vergoeding van 50 per bijeenkomst vind ik te laag (2x) • Als 80-jarige laat ik dit liever over aan de jongere generatie (2x). • Men is chronisch ziek of ziet er om persoonlijke omstandigheden vanaf (2x) • Ik vind vijf fysieke overeenkomsten teveel • Voor een beleidsmedewerker bij de gemeente Tilburg is het ingewikkeld om als burger de raad te adviseren.

N=125 Geen tijd

51

Anders, namelijk

27

Weet er te weinig vanaf

16

Onderwerp niet interessant

8

Onderwerp te moeilijk

6

Wil ik niet zeggen

4

Weet niet

3

Geen vertrouwen in wat gemeente ermee doet

2

Geen vertrouwen in uitkomst

2 0

20

40

Belangrijkste reden om niet deel te nemen: gebrek aan tijd • Van 22.000 de mensen die een kaart kregen met de mededeling dat ze zich beschikbaar konden stellen voor het Tilburgerberaad, gaven 125 Tilburgers met opgaaf van reden aan waarom ze niet mee dingen doen. De helft van hen gaf aan er geen tijd voor te hebben. • Ook bij de open antwoorden (‘Anders, namelijk’) komt het tijdsargument meerdere keren terug. In sommige gevallen lijkt ‘gebrek aan tijd’ te betekenen: het onderwerp is voor mij niet belangrijk genoeg om er tijd aan te besteden.

60 Deelnemers die in het najaar toch niet meedoen • Begin september bestond het Tilburgerberaad uit 120 personen. • In de drie weken tot de eerste bijeenkomst meldden tien Tilburger zich alsnog definitief af voor het beraad.

5. Lokale democratie Stellingen op 2 momenten, %. De gemeente … praat over vóór beraad dingen die ik belangrijk vind na beraad is benieuwd vóór beraad naar m'n mening/ adviezen na beraad

9

30

8

77

10

24

68

15

42

15

doet wat vóór beraad ze belooft na beraad

57

56

12

voel me vertegen- vóór beraad woordigd door de gemeente(raad) na beraad

37 58

20

begrijp hoe de vóór beraad gemeente besluiten neemt na beraad

43

28

7

0

heb vertrouwen vóór beraad in de gemeente Tilburg na beraad

66

29

legt uit wat ze vóór beraad met m'n mening/ adviezen doet na beraad

vind het belangrijk vóór beraad om te stemmen voor de gemeenteraad na beraad

61

15

3

Stellingen op 2 momenten, %. Ik …

40

30

60

80

Iets positiever oordeel over functioneren van de lokale democratie • Deelnemers zijn het vaakst eens met de stelling: ik vind het belangrijk om te stemmen voor de gemeenteraad. Twee derde is van mening dat de gemeente geïnteresseerd is in hun mening en adviezen. • Veel opvattingen over de lokale democratie zijn na het beraad nog hetzelfde als ervoor, maar enkele verbeteren springen in het oog: de gemeente praat over onderwerpen die ik belangrijk vind, ze legt uit wat ze met m’n mening/adviezen doet, ik weet waar de gemeente mee bezig is en ik heb invloed op besluiten van de gemeente.

100

weet waar de vóór beraad gemeente mee bezig is na beraad heb invloed op de vóór beraad besluiten die de gemeente neemt na beraad

5

7

88

4 5

91

7

33

60

14

27

13

33

54

26

56

18

59

11

45

13

38

44 49

29 21

43 30

26

22

0 20 (helemaal) mee oneens

28 49

41

34

40 neutraal

33

44

60 80 (helemaal) mee eens

100

6. Energietransitie Stellingen op 2 momenten, % Ik heb vertrouwen in de manier vóór beraad waarop de gemeente Tilburg na beraad de energietransitie aanpakt

22 15

Ik weet hoe de gemeente Tilburg vóór beraad de energietransitie aanpakt na beraad Door m’n deelname ben ik anders gaan nadenken over wat een eerlijke energietransitie betekent

na beraad

55

23

37

48

51 28

8

33 40

11

0 20 (helemaal) mee oneens

16 32

81 40 neutraal

60 80 100 (helemaal) mee eens

Positieve invloed van het Tilburgerberaad op mening over energietransitie • Zowel het aandeel dat weet hoe de gemeente de energietransitie aanpakt als dat vertrouwen heeft in de wijze waarop de gemeente dat doet, is verdubbeld ten opzichte van vóór het beraad. • Acht op de tien deelnemers geven aan dat zij door het beraad anders zijn gaan nadenken over wat een eerlijke energietransitie betekent.

7. Over het beraad (1/3) Algemene bevindingen (%) Ik vond het leuk om mee te 3 doen

97

De sfeer was goed 4

96 nuttig 3 13

Er was een gevoel van 28 samenwerking

90

Ik voelde me gehoord 4 14

82

Sommige verhalen en perspectieven raakten me

14

16

toegankelijk

(helemaal) mee oneens

neutraal

84

10 11

79

50 100 (helemaal) mee eens

Het beraad is leuk en de sfeer was goed • De 76 respondenten die aan het einde van het beraad de vragenlijst invulden zijn positief. Bijna iedereen vond het leuk om mee te doen en was te spreken over de sfeer. • Acht op de tien deelnemers voelde zich gehoord en zeven op de tien gaf aan dat ze waren geraakt voor verhalen en perspectieven van anderen.

(helemaal) mee oneens

50 neutraal

Deelnemers gingen 16 respectvol met elkaar om

93

Ik heb met aandacht naar anderen geluisterd

7

93

Er is met aandacht naar mijn mening geluisterd

8

92

Die hielpen mij om dieper na te denken over wat 1 15 eerlijk of rechtvaardig is

70 0

0

Over gesprekken in groepjes (%)

De informatie was… (%)

84

100 (helemaal) mee eens

Informatie meestal nuttig en toegankelijk • Acht op de tien deelnemers vond de informatie op voorhand en tijdens de bijeenkomst nuttig en toegankelijk. Voor een minderheid was dit niet het geval.

0 (helemaal) mee oneens

neutraal

50 100 (helemaal) mee eens

Waardevolle gesprekken in kleine groepen • Deelnemers waren zeer positief over de gesprekken in kleine groepen. • Ruim acht op de tien vond dat ze hielpen om dieper na te denken over wat een eerlijke of rechtvaardige energietransitie is. Nog meer mensen geven aan dat er respectvol met elkaar werd omgegaan en met aandacht naar elkaar werd geluisterd.

7. Over het beraad (2/3) De adviezen … (%)

Over de organisatie (%) Het gesprek verliep beter door de gespreksbegeleiders

6 7

87

Tussen de bijeenkomsten door kreeg ik voldoende informatie over het programma

8 6

86

4

80

De voorzitters mengden zich niet met de inhoud De gesprekbegeleiders mengden zich niet met de inhoud

10

De opzet van de bijeenkomsten hielp me na te denken over wat eerlijk / rechtvaardig is

10

De organisatie was tussen de bijeenkomsten 3 door goed bereikbaar (helemaal) mee oneens

16 15

We voelden ons verantwoordelijk om tot 14 goede adviezen te komen Ik heb invloed gehad op de adviezen van het Tilburgerberaad

6

10

Ik sta achter de aangenomen adviezen van het Tilburgerberaad

3

20

84

77

75

16

74

25

72

0 neutraal

95

50 (helemaal) mee eens

Organisatie en begeleiding goed beoordeeld • Bijna negen op de tien respondenten vindt dat het gesprek in het Tilburgerberaad beter verliep door de gespreksbegeleiders. Minstens driekwart zegt dat de voorzitter en de gespreksleider zich niet met de inhoud bemoeiden. • Ook over de informatievoorziening en de bereikbaarheid van de organisatie tussen de bijeenkomsten door is het merendeel tevreden. • Tot slot oordeelt driekwart dat de opzet van de bijeenkomsten hielp bij reflectie over wat eerlijk en rechtvaardig is.

100

Ik heb er vertrouwen in dat de adviezen door de gemeente worden overgenomen

11

Ik heb voldoende informatie gekregen over wat er gebeurt met de adviezen

16

(helemaal) mee oneens

0

27

62

23 20 neutraal

61 40

60 80 (helemaal) mee eens

Tevredenheid over de adviezen, enige twijfel over het vervolg • Bijna iedereen is van mening dat de deelnemers zich verantwoordelijk voelden voor het geven van goede adviezen en ruim acht op de tien ervaart invloed op de uiteindelijke adviezen. Driekwart staat dan ook achter de uitgebrachte adviezen van het Tilburgerberaad. • Daar staat tegenover dat een kleine groep niet vertrouwt dat de gemeente de adviezen overneemt. Ze hadden ook graag meer informatie gekregen over wat er nu met de adviezen gebeurt.

100

7. Over het beraad (3/3) Invloed op het dagelijks leven (%)

Over participatie en democratie (%) Ik heb meer vertrouwen gekregen dat inwoners samen tot goede ideeën kunnen komen

Mijn beeld van participatie is nu positiever dan voordat ik meedeed aan het Tilburgerberaad

Ik geloof nu sterker dat de democratie een plek kan zijn waar mensen echt naar elkaar luisteren

(helemaal) mee oneens

4 10

11

4

86

14

22

0 neutraal

Ik heb mensen in mijn omgeving verteld over het Tilburgerberaad

5

Ik voel me meer betrokken bij wat er in de gemeente gebeurt

10

Ik voel me beter in staat om met mensen in gesprek te gaan die anders denken dan ik

11

13

82

20

70

75

Ik heb mensen leren kennen waarmee ik in contact blijf

74

50 (helemaal) mee eens

Meer vertrouwen in bewonersparticipatie door het Tilburgerberaad • Het beraad leidt tot meer vertrouwen in participatie. Zo’n acht op de tien deelnemers vindt dat burgers met goede ideeën kunnen komen en ze hebben een positiever beeld van wat participatie kan betekenen. • Ook is driekwart van mening dat de democratie een plek is waar mensen echt naar elkaar luisteren.

100

(helemaal) mee oneens

29

25 0

20 neutraal

60

33 40

42 60 80 (helemaal) mee eens

Invloed van het Tilburgerberaad reikt verder dan de bijeenkomsten • Zo’n acht op de tien heeft anderen over het beraad verteld, zeven op de tien voelt zich meer betrokken bij gemeentelijke zaken. • Zes op de tien kan beter in gesprek gaan met mensen die anders denken. • Het beraad zorgt voor blijvende contacten. Vier op de tien deelnemers wil in de toekomst contact houden met mensen uit het beraad.

100

8. Eindoordeel Neemt opnieuw deel (%)

Raadt anderen aan (%)

Algemeen rapportcijfer

94

92

7,7 8 Ja

Nee

Negen op tien zou opnieuw deelnemen • Bijna iedereen zou, als ze worden gevraagd, opnieuw deelnemen aan het een Tilburgerberaad.

6 Ja

Nee

Bijna iedereen raadt deelname aan anderen aan • Bijna zonder uitzondering raadt men anderen aan om een volgende keer ook deel te nemen.

Een 7,7 als algemeen rapportcijfer • Het Tilburgerberaad krijgt gemiddeld een 7,7 van de respondenten. • Degenen die alle vijf bijeenkomsten bijwoonden geven zelfs een 8,3.

9. Open antwoorden – Willekeurige selectie Wat kon er beter? • Aan het einde van een dag alvast smileys plakken zodat we daar dan de volgende keer meteen weer mee verder konden, nu heeft dat veel tijd gekost vanochtend. • Belangen beter helder hebben waarom iemand mee doet. Verdeling over type woningen is van de deelnemers is mogelijk niet representatief, wat wel relevant kan zijn voor de adviezen. • De grote zaal was soms wat rommelig, maar dat kwam vooral door mensen die veel tussendoor spraken. had niks met de organisatie te maken. • De opkomst van deelnemers. • Eigenlijk niet veel, de sfeer was heel goed, de instelling en betrokkenheid van de deelnemers waren overwegend positief. De tijdsschema's klopten - en de lunches waren zonder meer uitstekend. • Gebruik maken van digitale mogelijkheden, de adviezen via Word kunnen bewerken. Tussendoor via het platform kunnen uitwisselen. Het voortzetten van een advies i.p.v. steeds herschrijven. De deelnemers iets meer bij de opzet zelf betrekken. • Het zou handig zijn geweest om van te voren al wat info te krijgen over wat de gemeente over het onderwerp al doet. Of over wat allemaal kan. Dit kan iemand dan wel geheel vrijblijvend bekijken/lezen. Verder was het soms handig geweest als we huiswerk zouden hebben gehad of als medewerkers van de gemeente bijvoorbeeld na afloop van een bijeenkomst of iets ook echt mogelijk is.

Dus al wat feedback op adviezen, zodat die in bijeenkomst 5 kunnen worden aangepast. • In het begin werd er nog geen rekening gehouden met de verschillen in kennis/taalniveau, dit had voorheen wellicht wel ingeschat kunnen worden maar hier is uiteindelijk verbetering in gekomen. • Meer benadrukken op haalbaarheid. • Soms bleef er in het plenaire deel teveel aandacht over 1 bepaald ding waardoor dondert weinig tijd was voor het onderwerp waar het over moest gaan.

Wat ging er goed? • Algemene informatie, hulpmiddelen, advies door gemeente medewerkers, catering. • Alles werd in goede banen geleid, als er iets was werd dat altijd goed opgelost. • Contact, samenwerking, onderwerpen. • De begeleiding door EMMA. Dit is bij zo een grote en diverse groep echt nodig. Daardoor en doordat de groep bij elke sessie enthousiaster werd zijn we tot goede adviezen gekomen. • De gespreksleiders en dagvoorzitters waren erg fijn en behulpzaam. Ik ben blij met de grote verschillen in de bewoners (inkomens, afkomst, leeftijd etc.). • Duidelijke taal! • Eigenlijk alles. • Er werd met respect en rust naar elkaars mening geluisterd. Als je het nieuws en actualiteit moet geloven zouden wij met zijn alle niet in 1 ruimte kunnen zitten. And look at us! • Het bevorderen van het democratisch proces als aanvulling op het bestaande bestuurlijke proces van een gemeenteraad. • Het proces was vanaf het begin helder en duidelijk en werd ook gevolgd. Met een zaal vol meningen is dat essentieel, terwijl iedereen vrijuit heeft kunnen spreken en invloed heeft gehad. Dit heeft geleid tot goede gedragen adviezen. Dat vind ik een knappe prestatie. • In groepen werken vond ik veel fijner dan in de grote zaal. • Je voelt je gehoord. variatie aan en in mensen was goed. Problemen worden inzichtelijk gemaakt.

• Misschien is de vraagstelling te abstract geweest, waardoor het voor de deelnemers aanvankelijk nogal zoeken is geweest naar het vinden van een richting. • Vaak verrassend goede ideeën en inzichten bij de deelnemers, ook verrassend veel (technische) know-how bij sommige deelnemers.

Colofon Tilburgerberaad 2025: Samen werken aan energie en vertrouwen Januari 2026 Bart van der Aa

Gemeente Tilburg Team Data, Analyse en Onderzoek (DAO) Binnen het team Data, Analyse en Onderzoek werken onderzoekers, informatieanalisten, datascientists, kennismakelaars en adviseurs. Ze verzamelen en bewerken gegevens die nodig zijn voor diverse beleids- en ontwikkelingsvraagstukken. Het team is onder andere verantwoordelijk voor het uitvoeren van en adviseren over onderzoek en het analyseren van de verkregen gegevens. © Het gebruiken, citeren en presenteren van de cijfers en teksten is toegestaan als de bron duidelijk wordt vermeld (bron: Team DAO/gemeente Tilburg).