Bijlage 1.1b - Tilburg Noord Gebiedsperspectief met wijzigingen

TILBURG NOORD GEBIEDSPERSPECTIEF CONCEPT 13 SEPTEMBER 2024

Afbeelding omslag Ontwikkellijn: Gezinsvriendelijke omgeving Verbeelding omgeving basisschool Aboe el-Chayr met autovrije schoolomgeving en ruimte voor fietsen, wandelen, spelen en ontmoeten

COLOFON Dit document is opgesteld door Urhahn | stedenbouw & strategie, in samenwerking met bewoners en wijkpartners uit Tilburg Noord, Felixx en Kickstad, in opdracht van Gemeente Tilburg, WonenBreburg en TBV Wonen.

TILBURG NOORD GEBIEDSPERSPECTIEF

INHOUDSOPGAVE VOORWOORD 1. INLEIDING

4. GEBIEDSPERSPECTIEF: EEN GROENE STADSWIJK

6

Waarom een gebiedsperspectief Tilburg Noord? Samen met Noord Opzet van dit gebiedsperspectief

2. DE FOTO VAN NOORD

12

Goede start Ruimte om te leven Optimale kansen Wereld die mij ziet Veilige omgeving Beleidsambities

3. GEBIEDSVISIE: PERSPECTIEFVOL & KANSENGELIJK NOORD

48

Groenblauwe structuur Duurzame mobiliteit Stedelijke structuur en verdichting Gemengde stadswijk Wonen in Noord

5. REFLECTIE

86

Goede start Ruimte om te leven Optimale kansen Wereld die mij ziet Veiligheid 22

6. VAN GEBIEDSPERSPECTIEF NAAR UITVOERING

Veiligheid als basis Leidende principes voor de gebiedsvisie Zes ontwikkellijnen voor Noord Lang leve(n) (in) Noord Doorlopende leer- en werklijnen Gezinsvriendelijke omgeving Buurt centraal Leven in de stadsnatuur Bestemming Noord

Ontwikkellijnen als basis Gebiedsagenda als sturingsinstrument Prioritering Onderdelen van de uitvoeringstrategie

3

92

Ontwikkellijn: doorlopende leer- en werklijnen Verbeelding met zicht vanaf Benatzkystraat richting Offenbachstraat, met de Werkplaats in het KPN-gebouw opgenomen en levendige bedrijven op de begane grond. 4

VOORWOORD IN NOORD WERKEN WE SAMEN Als wijkwethouder voor Tilburg Noord ben ik er trots op om dit voorwoord te schrijven voor het gebiedsperspectief Tilburg Noord, een document waar door heel veel verschillende mensen hard aan is gewerkt. Ik schrijf dit voorwoord mede namens de corporaties WonenBreburg en TBV Wonen, met wie de gemeente Tilburg samen de handschoen heeft opgepakt om van Tilburg Noord een nog mooier gebied te maken. Het toevoegen van ruim 5.000 woningen en veel voorzieningen is voor zowel de gemeente als de woningcorporaties uiteraard heel belangrijk, maar in dit gebiedsperspectief laten we zien dat we op zoveel meer gebieden willen investeren in de wijken. Van het versterken van het Von Weberpark tot het stimuleren van werkgelegenheid in de buurt, en van de herontwikkeling van het Verdiplein tot het toevoegen en verbeteren van de onderwijsplekken in de wijk.

Noord op de kaart

De ideeën en wensen die in het gebiedsperspectief staan, komen voor een groot deel van bewoners, ondernemers en partners uit de wijk. Als ervaringsdeskundigen weten zij vaak het beste wat goed is voor de wijk. Zij hebben daarom tijdens verschillende momenten en manieren hun input kunnen geven. Een intensief project waar ik de mensen uit Tilburg Noord enorm voor wil bedanken. Deze samenwerking met de wijk smaakt absoluut naar meer. Want hoewel de uitgave van dit gebiedsperspectief een schitterende mijlpaal is, markeert het tegelijkertijd slechts een nieuw begin. Om te bepalen waar, wanneer en hoe de ontwikkelingen in de wijk gaan landen, is het belangrijk om met elkaar in gesprek te blijven, vertrouwen te hebben in elkaar en gezamenlijk uitvoeringsplannen te maken. Alleen samen kunnen we dit toekomstbeeld voor Tilburg Noord werkelijkheid laten worden.

Rik Grashoff Wijkwethouder Tilburg Noord 5

1. INLEIDING NOORD, EEN UNIEK STUK TILBURG Tilburg Noord is in veel opzichten een bijzonder stadsdeel. Een eigenzinnig stadsdeel met veel culturen en veel gezichten. Een stadsdeel vlakbij de binnenstad, maar ook rustig ‘aan de andere kant van het kanaal’. Een groen stadsdeel tegen landschapspark Pauwels aan. Noord kent pareltjes als De Schans en het Peerke Donders Paviljoen. Veel Tilburgers gaan naar het Wagnerplein, de weekmarkt, de Drieburcht of het Cobbenhagencollege. Heel veel mensen wonen al lang en met plezier in Noord en zijn trots op hun wijk. Maar Noord is ook een stadsdeel waar een deel van de inwoners weinig bestaanszekerheid ervaart, minder kansen heeft op de arbeidsmarkt, een lager vertrouwen heeft in de overheid en een verhoogd risico loopt om in de criminaliteit terecht te komen. Niet voor niets is Noord onderdeel van het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid en hebben we een gezamenlijk Uitvoeringsprogramma Tilburg NoordWest dat integraal onderdeel uitmaakt van dit gebiedsperspectief.

6

WAAROM EEN GEBIEDSPERSPECTIEF TILBURG NOORD? DE LEEFOMGEVING DOET ER TOE Veel opgaven in Noord zijn maatschappelijk van aard. Een prettige leefomgeving kan bijdragen aan kansengelijkheid en verbetering van het welzijn en de leefsituatie van de bewoners. Dit gebiedsperspectief laat zien hoe de leefomgeving daaraan kan bijdragen en sluit naadloos aan op de aanpak uit het Uitvoeringsprogramma Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid (NPLV).

GEBIEDSPERSPECTIEF ALS BASIS VOOR ONTWIKKELING Tilburg heeft een grote woningbouwopgave. Tot 2040 moeten ongeveer 25.000 woningen worden gerealiseerd. De ambitie is om het grootste deel hiervan in het bestaande stedelijke gebied te realiseren. In de Update Stedelijke Ontwikkelingsstrategie Wonen is aangegeven dat de ambitie is om ruim 5.000 woningen en bijbehorende voorzieningen in Noord te realiseren. Deze (kwantitatieve) opgave wordt in dit gebiedsperspectief benut om de leefomgeving (kwalitatief) te verbeteren. Door de juiste woningen en voorzieningen op de juiste plek te ontwikkelen, kan worden bijgedragen aan de langetermijnstrategie vanuit het NPLV. Ook kan het bijdragen aan ambities zoals de mobiliteitstransitie, verduurzaming, het versterken van ontwikkelkansen en de sociale samenhang en het versterken van het groene karakter en de klimaatadaptie. Maar alleen dit gebiedsperspectief is niet voldoende, realisatie van de ambities vraagt ook gerichte aandacht vanuit ander beleid en (sociale) programma’s. Om alle ontwikkelingen in goede banen te leiden is dit gebiedsperspectief opgesteld; het bevat een handelingskader om in samenhang te kunnen sturen op alle projecten en programma’s in Tilburg Noord.

7

SAMEN MET NOORD VOORTBOUWEN OP KENNIS EN INZET De kennis en ervaring van bewoners en ondernemers zijn onmisbaar voor de ontwikkeling van Tilburg Noord. Het doel van de participatie is een gedragen gebiedsperspectief. Het uitvoerige participatieproces rond dit gebiedsperspectief is een schakel in een doorlopende lijn die al eerder gestart is met de Agenda Sociaal 013, het wijkmanifest ‘Op weg naar Nieuw Noord’, de PACT-aanpak en doorbraakinitiatieven en het wijkgericht werken met gebiedsteams en wijkagenda’s en het NPLV-Uitvoeringsprogramma. Ook bij de verdere uitwerking van het gebiedsperspectief en de uitwerking van deelprojecten wordt deze samenwerking met de buurten voortgezet.

Straatgesprekken Wagnerplein

8

PARTICIPATIE IN EEN VOGELVLUCHT De participatie in het gebiedsperspectief voor Tilburg Noord was uitgebreid en divers. Om zoveel mogelijk mensen te spreken, zijn allerlei middelen ingezet. • Gebiedsteams: Het gebiedsteam, bestaande uit bewoners, wijkprofessionals en omgevingsmanagers van de gemeente, heeft een belangrijke rol in het wijkgerichte werken en speelde een centrale rol binnen de participatie. Er is samen met hen nagedacht over het participatieplan en bijbehorende middelen. De groep kwam maandelijks samen om de voortgang te bespreken en input te geven.

• Noordlabs: Een reeks werksessies waarin een grote groep mensen uit verschillende disciplines én actieve bewoners samenkwamen om te brainstormen over het gebiedsperspectief. In de werksessies is gebruik gemaakt van allerlei werkvormen zoals tekenen, discussiëren en reflecteren. • Communicatie: Er is een breed scala aan communicatiemiddelen ingezet om een zo groot mogelijke groep te bereiken, waaronder huisaan-huisbrieven, website en posters in de wijk. De middelen zijn in begrijpelijk Nederlands en meertalig vormgegeven en verspreid met behulp van het gebiedsteam, ambtenaren en professionals van WonenBreburg, TBV Wonen en ContourdeTwern. • Informatiemarkten: In de drie wijken zijn informatiemarkten georganiseerd om bewoners te informeren over het gebiedsperspectief en om inbreng te verzamelen. In deze informatiemarkten stond informatievoorziening, kennisdeling en ideevorming centraal. • Digitale enquête: Een enquête op de website en via social media om breed input te verzamelen over de huidige situatie en ideeën te delen.

Wijkmanifestatie Symfonie 9

Noordlab in Wijkcentrum de Ypelaer

• Peers-observing-peers: Samen met actieve bewoners is een vragenlijst opgesteld die ze afnamen in hun eigen netwerk. Zo is input verzameld bij bewoners die niet zo snel hun gezicht laten zien bij de reguliere participatiemomenten. Actieve bewoners hebben hiermee zelf de regie genomen.

Straatgesprekken winkelcentrum Wagnerplein

• Ideeënbussen: In ontmoetingsruimten van verenigingen en organisaties in de wijk, maar bijvoorbeeld ook bij de bakker en moskee zijn ideeënbussen geplaatst waarin mensen ansichtkaarten met ideeën konden posten.

• Noord viert feest: Tijdens de viering van de Verjaardag van de stad in april 2024 zijn het gebiedsperspectief en de belangrijkste conclusies gepresenteerd. • Terugkoppeling: In Wijkkrant Noord zijn het gebiedsperspectief en de conclusies uit de participatie op een laagdrempelige manier samengevat. In het participatieverslag is een uitgebreidere terugkoppeling en reflectie van de participatie opgenomen.

• Wijkmanifestaties: Tijdens brede bijeenkomsten zijn de plannen toegelicht en verrijkt met de buurt. Bezoekers reflecteerden, dachten actief mee en via creatieve werkvormen is op een actieve wijze samen ontworpen. • Straatgesprekken: Samen met ambtenaren, studenten en betrokken bewoners zijn straatgesprekken georganiseerd. Er is gekozen voor drukbezochte plekken zoals het Wagnerplein en het Verdiplein.

Wijkmanifestatie in het VerHalenHuis

Wijkmanifestatie Symfonie 10

OPZET VAN DIT GEBIEDSPERSPECTIEF

Gesprekken met leden Noordlab

Het traject van het gebiedsperspectief is gestart met de Foto van Noord en de beleidsambities (met als centrale vraag: wat weten we al?). De Foto van Noord omvat de oogst van de participatie: wat zijn volgens de bewoners en professionals uit de buurt de belangrijkste kwaliteiten en opgaven. Het beleidskader bevat puntsgewijs de belangrijkste beleidsambities. Samen vormen ze hoofdstuk 2. De kwaliteiten en opgaven in combinatie met de beleidsambities zijn het fundament voor de gebiedsvisie (hoofdstuk 3). De gebiedsvisie bevat de integrale visie voor de periode tot 2040 (hoofdstuk 3). Deze is ruimtelijk uitgewerkt tot een gebiedsperspectief waarin zowel Tilburg Noord als geheel als de afzonderlijke buurten (hoofdstuk 4) worden besproken. In hoofdstuk 5 wordt de koppeling gelegd tussen het gebiedsperspectief, de participatie en de GROW-waarden. In het afsluitende hoofdstuk worden de bouwstenen voor de uitvoeringsstrategie beschreven (hoofdstuk 6).

STATUS Een belangrijk onderdeel van hoofdstuk 5 (en verder uitgewerkt in de buurtprofielen in het bijlagenboek) is de verdichtingsopgave en alles wat daarmee samenhangt. In het gebiedsperspectief is onderzocht of en hoe de opgave van minimaal 5.000 woningen in Noord op een kwalitatieve en evenwichtige manier kan worden gerealiseerd. Dit staat in tekst en beeld uitgewerkt met als belangrijk onderdeel een inventarisatie van potentiële bouw- en ontwikkellocaties. 11

Daarmee ligt er een antwoord dat de beoogde verdichtingsopgave realistisch is en geeft het gebiedsperspectief een handelingskader om in samenhang ambities en projecten voor de korte, middellange en lange termijn te realiseren. Het is echter nog geen formeel ruimtelijk plan en de gepresenteerde kaartbeelden geven (buiten de reeds lopende projecten) geen concrete bouwplannen aan. Verbeelde bebouwingsmassa’s zijn indicatief. Wanneer een locatie uit het gebiedsperspectief in de toekomst daadwerkelijk in aanmerking gaat komen als (bouw)project, zal de exacte plek van de ontwikkeling inclusief de omvang en effecten ervan pas definitief worden bepaald. Het gebiedsperspectief geeft nog geen inzicht op dat detailniveau. Dat geldt ook voor de lopende projecten, waarvan de status ‘as is’ in het gebiedsperspectief is over genomen maar de planontwikkeling zelf in veel gevallen nog loopt. Uiteraard gaat de gemeente in gesprek met de buurt en stakeholders uit de omgeving op het moment dat projecten of bouwplannen concreet worden. De verdichtingsstudie laat zien dat het toevoegen van 6.500 woningen mogelijk zou zijn in Noord. We kiezen ervoor in te zetten op een bovengrens van netto 5.500 woningen. Daarmee geven we ruim invulling aan de doelen van de stedelijke ontwikkelingsstrategie.

Voor de periode na 2040 kijken we opnieuw naar de mogelijkheid en wenselijkheid van aanvullende toevoeging van woningen en ander programma.

2. DE FOTO VAN NOORD De kwaliteiten en opgaven van de wijk zoals gezien door de bewoner en wijkprofessional vormen een belangrijke basis voor dit gebiedsperspectief. Deze zijn samengevat in de Foto van Noord. Hoe kunnen de kwaliteiten worden versterkt en hoe kan Tilburg inspelen op de opgaven? In dit hoofdstuk is voor de zogenaamde GROW+V-waarden uit het Uitvoeringsprogramma Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid (NPLV) aangegeven wat de belangrijkste kwaliteiten en opgaven zijn. De ‘V’ van veiligheid komt als voorwaarde terug in hoofdstuk 3. In de bijlage van dit gebiedsperspectief zijn de kaartbeelden de Foto van Noord in zijn geheel opgenomen.

12

GROW+V

O

RUIMTE OM TE LEVEN: maak een leefomgeving die mensen als prettig en veilig ervaren, die uitnodigt tot sociaal en gezond gedrag.

OPTIMALE KANSEN

OPTIMALE KANSEN creëren voor iedereen, zodat iedereen gelijke kansen heeft om zijn talenten te ontwikkelen en werk te doen wat ertoe doet.

RUIMTE OM TE LEVEN

R

G

W

GOEDE START Een GOEDE START bieden aan de kinderen en jongeren in de stad, waarbij het kind en de jongere zelf centraal staan. Waarbij ze gezien, gehoord en gewaardeerd worden in hun dagelijkse leven op school, thuis, op het werk, in hun directe omgeving.

EEN WERELD DIE MIJ ZIET

+V

EEN WERELD DIE MIJ ZIET omdat mensen zich gezien, gehoord en gewaardeerd willen voelen.

VEILIGHEID

EEN VEILIGE OMGEVING realiseren, waarin mensen zich prettig voelen, als voorwaarde voor een wereld waarin mensen meedoen, zich kunnen ontwikkelen en gelukkig zijn.

13

GOEDE START Een GOEDE START bieden aan de kinderen en jongeren in de stad, waarbij het kind en de jongere zelf centraal staan. Waarbij ze gezien, gehoord en gewaardeerd worden in hun dagelijkse leven op school, thuis, op het werk, in hun directe omgeving.

GENOEMDE KWALITEITEN

GENOEMDE OPGAVEN

• Voldoende aanbod aan sport- en speelplekken. • Sterk netwerk voor kind en ouders voor (financiële) steun en begeleiding. • Voldoende aanbod aan opvang en primair onderwijs, ook buitenschoolse activiteiten. • Prima basisonderwijs. • Goed aanbod aan speelvoorzieningen, waaronder schoolpleinen.

• Veiligheid verbeteren door autoluwe routes rondom scholen te creëren. • Diversiteit aan sport- en speelplekken in de buurten vergroten en de veiligheid verbeteren. • Zorgen voor voldoende basisschoollocaties in Noord, met name aan de zuidzijde. • Toegankelijke en voldoende kinderopvang. • Werken in Noord aantrekkelijker maken voor leraren. • Plekken voor ontmoeting en cultuur voor jongeren. • Plekken voor huiswerkbegeleiding/studieplekken. • Sport vooral aan de randen van Noord. • Sportplekken toegankelijker maken door bredere programmering. • Voldoende buitenschoolse activiteiten in de wijk realiseren. • Beter zicht op (jonge) zwangeren. • Beschikbare vroegschoolse opvang.

“Er mag meer te doen zijn op plekken buiten, bijvoorbeeld in de zomer. Voor zowel jong als oud.”

“Er zijn speeltuinen, een voetbal- en een basketbalveld. Ik mis iets voor jongeren tussen 12 en 18 die niet bovenstaande sporten beoefenen en te oud zijn voor een speeltuin.” 14

“Er zijn veel grasveldjes of (kleine) speeltuintjes in de wijken te vinden, waar kinderen kunnen spelen. Echter niet altijd zonder een drukke weg over te moeten steken.” VAAK GEHOORD IN DE PARTICIPATIE Deelnemers benadrukken het belang van een goede start voor de jeugd. Het streven naar een veilige en prettige wijk wordt breed gedragen. Daarnaast is door veel bewoners het belang van voorzieningen om te spelen, sporten en leren voor kinderen en jongeren benoemd. De bestaande voorzieningen zijn niet evenredig verdeeld over Noord. Vanwege verkeersonveiligheid is het lastig voor kinderen of jongeren om zich naar een andere buurt te verplaatsen.

RUIMTE OM TE LEVEN RUIMTE OM TE LEVEN: maak een leefomgeving die mensen als prettig en veilig ervaren, die uitnodigt tot sociaal en gezond gedrag.

“Tilburg Noord heeft veel groen, maar het moet meer uitnodigen om er even rustig te zitten of te sporten.”

GENOEMDE KWALITEITEN • Grote parken met verblijfskwaliteit en veel groen, ook midden in de buurten. • Verschillende recreatieve verbindingen. • Cultuurhistorische kwaliteiten: het historische lint en De Schans. • Veel betaalbare woningen. • De bestaande groenstructuur biedt in potentie veel ruimte voor fauna.

GENOEMDE OPGAVEN • Meer en passender aanbod creëren voor (door) starters en ouderen, nabij (zorg)voorzieningen. • Meer menging in de buurten.

“Het zou goed zijn als er een mix van betaalbare woningen zou worden gebouwd zodat ook jonge starters zich hier kunnen vestigen.”

• Concentratie van sociale problematieken in Stokhasselt en Vlashof tegengaan. • Doorstroming op gang brengen. • Meer diversiteit aan woningen. • Meer mogelijkheden voor gemeenschappelijk wonen. • Meer passende (geclusterde) woonvormen voor ouderen met collectieve ruimte, al dan niet geschikt voor zorg aan huis. • Verminderen en voorkomen van (verdere) stapeling van sociale problematiek in kwetsbare buurten. • Verduurzaming van de woningen, ook met het oog op betaalbaarheid. • Veiligere routes (in het groen) die uitnodigen tot bewegen en ontmoeten. • Gebruikswaarde en ecologische waarde van het groen verbeteren. • Stimuleren van fietsen en lopen door betere inrichting buitenruimte. • Stokhasselt en De Schans minder kwetsbaar maken voor wateroverlast en hittestress verminderen. • Het onderhoud van groen is matig, klachten over het zwerfafval.

15

“De wijk is niet meer wat het was. Veel mensen die het moeilijk hebben, wonen nu dicht bij elkaar. Toch zie ik de wijk ook als een rijke gemeenschap. Er kunnen meer woningen bij, maar wel met behoud van dit gevoel.” VAAK GEHOORD IN DE PARTICIPATIE Veel mensen zijn trots op Noord en wonen hier prettig. De wijk is groen, ruim en veel bewoners ervaren sociale cohesie en zien het multiculturele karakter als positief. Volgens meerdere deelnemers is het imago van de wijk dan ook slechter dan hoe het werkelijk is. Wel geven bewoners aan dat Noord stap voor stap verslechtert. Zo zijn voorzieningen gesloten, is de kwaliteit van het woningaanbod achteruitgegaan, wordt er meer (sociale) onveiligheid ervaren op straat en worden buurten als anoniem ervaren.

OPTIMALE KANSEN OPTIMALE KANSEN creëren voor iedereen, zodat iedereen gelijke kansen heeft om zijn talenten te ontwikkelen en werk te doen wat ertoe doet.

GENOEMDE KWALITEITEN • Veel werkgelegenheid in de omgeving: binnenstad, Loven, Kraaiven, Vossenberg, Kanaalzone. • Veel onderwijs dichtbij huis met goede doorstroombegeleiding.

GENOEMDE OPGAVEN • Meer betaalbare bedrijfsruimte voor (startende) ondernemers aanbieden. • Aanbieden van (voorbereidend) beroepsonderwijs. • Talentontwikkelingsplekken toevoegen en bestaande plekken meer openstellen. Opgavenkaart optimale kansen (zie bijlage)

• Meer ruimte voor bewonersinitiatieven en talentontwikkeling (leerplekken en cultuur), mede door de bestaande beter te benutten. • Meer aanbod aan leer- en werkplekken die perspectief bieden: klusjes, bijbanen en stages. • Wijkbedrijven/ wijkeconomie versterken. • Realiseren zorgvoorzieningen op maat. • Inspelen op uitdagingen in de zorgsector: toenemend zorggebruik, stijgende zorgkosten en structurele arbeidskrapte. Inzetten op de kracht van preventie en steun in het dagelijks leven. • Goede en snelle ov en langzaamverkeersverbindingen naar werkgebieden in de omgeving. • Verkleinen van afstand tot arbeidsmarkt, toevoegen van leer-/werktrajecten in de wijk. • Meer aandacht voor actieve arbeidsparticipatie.

“Ik heb behoefte aan een eigen werkkamer zodat ik rustig kan studeren of thuiswerken. Veel woningen zijn nu te klein.”

16

“Ik heb behoefte aan een stilteplek om te studeren.” VAAK GEHOORD IN DE PARTICIPATIE Er is weinig werkgelegenheid in de wijk. Betere leerwerktrajecten worden aangedragen als kans. Daarnaast worden studeer- en stilteplekken in de wijk gemist; de woningen zijn vaak te klein en in de bibliotheek is te weinig ruimte en de openingstijden zijn te beperkt.

WERELD DIE MIJ ZIET

VAAK GEHOORD IN DE PARTICIPATIE

EEN WERELD DIE MIJ ZIET omdat mensen zich gezien, gehoord en gewaardeerd willen voelen.

GENOEMDE KWALITEITEN

GENOEMDE OPGAVEN

• De diversiteit van Noord waar iedereen er mag zijn. • Sterk welzijnsnetwerk voor ondersteuning en begeleiding. • Het VerHalenHuis (de combinatie van RondeTafelHuis met bibliotheek), de wijkcentra en andere plekken voor activiteiten, ontmoeting en ondersteuning.

• Inwonersparticipatie vanuit bewoners (en jongeren) vormgeven en borgen. • Sociale netwerken in buurten en flats versterken. • Onderlinge verbondenheid stimuleren: sociale acceptatie, participatie op basis van gelijkwaardigheid, veiligheid en weerbaarheid. • Bestrijden van bewuste en onbewuste discriminatie en uitsluiting. • Ruimte bieden én organiseren van ontmoeting voor verschillende doelgroepen waaronder jongeren en ouderen. • Meer vrijwilligerswerk en dagbestedingsmogelijkheden bieden. • Zoeken naar andere financieringsvormen dan vrijwiliggersvergoedingen voor inzet in de wijk. • Versterken knooppunten in de samenleving (scholen, sportverenigingen, wijkorganisaties, etc.) • Ruimte bieden voor culturele en/of religieuze ontmoeting

“Ik maak me zorgen over het feit dat Tilburg Noord weinig voorzieningen heeft op het gebied van ontspanning en welzijn.”

17

Deelnemers voelen zich niet altijd even goed gehoord door de gemeente. Sommigen voelen zich vergeten of niet gehoord of zien weinig actie en verandering. Dit heeft onder andere te maken met – volgens bewoners – te weinig handhaving in en toezicht op de wijk. Veel deelnemers hebben tijdens het proces aangegeven betrokken te willen worden bij ontwikkelingen in hun directe leefomgeving en waarderen de inzet. Er is een grote behoefte aan laagdrempelige ontmoetingsruimte van groot tot klein om samen te koken, te dansen, te leren, maar ook om grootschalige feesten te organiseren. Er is nu een gebrek aan geschikte en betaalbare ruimte in de buurt of de programmering doet onvoldoende recht aan de diverse voorkeuren en culturele achtergronden van de deelnemers. Ditzelfde geldt voor voorzieningen; er is behoefte aan geschikte multiculturele zorgvoorzieningen voor onder andere ouderen.

Opening Studio Noord

+V

EILIGE OMGEVING

EEN VEILIGE OMGEVING realiseren, waarin mensen zich prettig voelen, als voorwaarde voor een wereld waarin mensen meedoen, zich kunnen ontwikkelen en gelukkig zijn.

GENOEMDE KWALITEITEN

GENOEMDE OPGAVEN

• Betrokken bewoners en wijkwerkers met hart voor Noord. • Veel actieve jongeren die iets willen betekenen voor Noord. • Ruim opgezette wijk met veel ontmoetingsplekken (speeltuinen, sportvelden, parken en pleinen). • De geplande stedelijke vernieuwingsprojecten zijn een kans voor verbetering van de fysieke en sociale veiligheid van Noord. • Werkgebieden op fietsafstand (Loven en Kraaiven).

• Oog hebben voor elkaar, in verbinding blijven. • Dichtbij aanwezig zijn in de wijk. • Voorkomen dat jongeren in criminaliteit terechtkomen of verder afglijden. • Goede samenwerking tussen zorg- en veiligheidsprofessionals. • Versterken weerbaarheid tegen digitale criminaliteit. • Verbeteren veiligheid openbare ruimte en gebouwde omgeving. • Overlast en criminaliteit verminderen.

“We zien een groeiend aantal incidenten, zoals intimiderend gedrag onder jongeren en steek- en schietpartijen.” VAAK GEHOORD IN DE PARTICIPATIE Sommige participanten maken zich zorgen over de veiligheidssituatie in de wijk. Bewoners hebben het gevoel dat de onveiligheid in Stokhasselt en De Heikant groter wordt. Intimiderend gedrag van jongeren en schietincidenten hebben grote impact op de veiligheidsbeleving van bewoners. Kinderen willen veilig kunnen spelen in Tilburg Noord. Participanten benoemen dat meer handhaving en toezicht in de wijk wenselijk is. Daarnaast wordt verkeersonveiligheid genoemd, op verschillende wegen en rond scholen in Noord wordt te hard gereden. De auto is te dominant in de wijk.

“Als we er niet voor zorgen dat de veiligheid in de wijk op een acceptabel niveau is, leiden alle mooie plannen uit het gebiedsperspectief tot niets.”

18

BELEIDSAMBITIES In diverse documenten zijn de afgelopen jaren beleidsambities voor Noord geformuleerd, denk bijvoorbeeld aan de Omgevingsvisie, Uitvoeringsprogramma NPLV NoordWest, Kadernota Sociaal en veerkrachtig en Samen een sterke basis, Stedelijke ontwikkelstrategie, Woonagenda, Agenda Sociaal 013 en Mobiliteitsvisie. Voor de relevante thema’s is de essentie beschreven. De verschillende beleidsuitgangspunten zijn uitgebreider beschreven in de bijlagen van dit gebiedsperspectief.

Omgevin

TILBUR Vastgest

WOONOPGAVE

ECONOMISCHE STRUCTUURVERSTERKING

• Ambitie is om ongeveer 5.000 woningen netto toe te voegen in Noord als bijdrage aan de forse stedelijke opgave, mits dit past binnen (en waar mogelijk bijdraagt aan) de ruimtelijke en maatschappelijke context van Noord. Uitgangspunt hierbij is verdichten binnen bestaand stedelijk gebied zodat grootschalige woningbouw niet ten koste gaat van buitengebied. • Voor iedereen voldoende keuze voor een passende woning. • Een goede en goed geïsoleerde woning die toegankelijk en betaalbaar is. • De groeiende groep ouderen en andere inwoners met een zorgvraag zo lang mogelijk zelfstandig kunnen laten wonen. Een opgave van formaat voor de woningbouw en de bijbehorende voorzieningen. • Minimaal 35% sociale huur/ lage middenhuur realiseren en 10% particuliere middenhuur realiseren in Noord.

• Bijdrage leveren aan Tilburgse economische speerpunten Smart Industries (o.a. hoogwaardige maakindustrie, logistiek en maintenance) en Stedelijke economie (dienstverlening, onderzoek en onderwijs, zorg en creatieve industrie). • Versterken van de wijkeconomie gericht op talentontwikkeling en perspectief op de arbeidsmarkt. • Meer ruimte voor betaalbare bedrijfsruimte. • Versterking van de bestaande winkelcentra. • Horeca geconcentreerd op Wagnerplein, Verdiplein of gebieden met een publieksaantrekkelijke functie.

19

gsvisie

G 2040

eld, sept

ember 20

15

VOORZIENINGEN VOOR ONTWIKKELING, ONTMOETING, NETWERKEN EN SOCIALE VEERKRACHT • Een inclusieve stad met gezonde en gelukkige inwoners, die hun leven zelf of samen met hun sociaal netwerk kunnen invullen en toegang hebben tot hulpbronnen in hun omgeving. • Een omgeving waar alle inwoners kunnen meedoen in de samenleving met voorzieningen voor persoonlijke ontwikkeling, ontmoeting en participatie in sociale netwerken. • Meer ruimte voor maatschappelijke voorzieningen en ontmoeting op wijk- en buurtniveau. • Een leven lang leren in een stimulerende omgeving, met mogelijkheden om de eigen talenten te ontdekken en te ontwikkelen en je te verbinden met anderen om een betekenisvol leven te leiden.

Wat beweegt er... AGENDA SOCIAAL

013

Tilburg, maart 2020

• Via sport en cultuur bijdragen aan talentontwikkeling, betrokkenheid en kansengelijkheid. • Meer ruimte in Noord voor cultuur zoals theater, dans, muziek of culturele activiteiten, passend bij het culturele profiel van Noord. Idealiter met en door de bewoners. • Een preventieve leefomgeving creëren die bewegen en een gezonde leefstijl voor iedereen - van jong tot oud – mogelijk maakt, gericht op verkleinen van de gezondheidsverschillen. • Investeren in een gezonde, veilige en kansrijke start voor alle kinderen en jongeren, met veel ruimte voor brede talentontwikkeling. • Toegankelijke, passende ondersteuning en hulpverlening voor wie dat nodig heeft. • Ruimte bieden aan de zorg-, woon- en ontmoetingsbehoeften van de steeds groter wordende groep thuiswonende ouderen in Noord. • Bewonersparticipatie gericht op eigenaarschap, trots en draagvlak.

VORMGEVEN VAN DE MOBILITEITSTRANSITIE • Noord sneller, veiliger en beter verbinden met de (binnen)stad via een hoogstedelijk bussysteem (Bus Rapid Transit/ Metrobus) en snelle en veilige fietsverbindingen. • Er wordt prioriteit gegeven aan de fiets en de voetganger via een fijnmazig en toegankelijk netwerk, zowel binnen de wijk als naar andere gebieden. • De ambitie is om bij grote gebiedsontwikkelingen gebouwde parkeervoorzieningen te realiseren.

VERDUURZAMING • Verduurzaming van de bestaande voorraad. De partners van dit gebiedsperspectief gaan met elkaar in overleg hoe en wanneer dit te realiseren. Tot 2026 wordt prioriteit gegeven aan de aanpak van bestaande corporatiewoningen met een energielabel E, F of G. In prestatieafspraken en/of een convenant worden afspraken gemaakt over de verdere verduurzaming van de voorraad. • Een grotere capaciteit en uitbreiding van het warmtenet zijn essentieel voor de voorgestelde verdichting. Collectieve warmtesystemen zijn het meest kansrijk door de vernieuwing en vertakking van het (verouderde) warmtenet of een warmtekoude-net met energie van lokale bronnen. • Het elektriciteitsnet en de -stations dienen vanwege de grotere energievraag en het terug leveren van opgewekte stroom te worden uitgebreid. Het hoogspanningsstation Tilburg Noord wordt eveneens 20

uitgebreid. Daarnaast zijn meer middelgrote stations in de wijken nodig. • Ontwikkeling van een circulaire samenleving waarin we circulaire initiatieven stimuleren en toewerken naar circulair bouwen. • Vanwege de klimaatadaptatie is groen de basis voor de openbare ruimte. Regenwater moet zoveel mogelijk kunnen infiltreren. Dat betekent dat waar het kan er minder verharding zal zijn. • Nieuwbouwprojecten krijgen groen- en natuur inclusieve maatregelen en worden getoetst aan het Tilburgse Natuurpuntensysteem. Dit stimuleert de groei van biodiversiteit en leefbaarheid in de gebouwde omgeving.

Ontwikkellijn: Leven in de stadsnatuur Verbeelding met zicht vanaf Sweelincklaan met aan de overzijde nieuwe gebouwen met entrees aan de laan, sport en spel naast ruimte voor groen en biodiversiteit 21

3. GEBIEDSVISIE: PERSPECTIEFVOL & KANSENGELIJK NOORD In 2040 is Noord onlosmakelijk deel van de stad. Het is een levendige, inclusieve, groene stadswijk met aantrekkelijke verbindingen naar het centrum en Landschapspark Pauwels. Men is trots op Noord: een levendig stadsdeel, met gemengde buurten en goede voorzieningen, een bruisend hart (Von Weberpark, Wagnerplein én De Schans) en aantrekkelijke parken zoals het Kanaalpark en de drie wijkparken. Het Landschapspark is de voortuin van Noord, waar men kan recreëren, sporten, bewegen en ontspannen. De werkgebieden aan de west- en oostzijde zijn geïntensiveerd en beter bereikbaar vanuit Noord (Vossenberg, Kraaiven en Loven) en voorzien in veel werkgelegenheid voor inwoners van Noord. De Kanaalzone is getransformeerd tot intensief stedelijk woon-werkgebied. De fiets- en loopverbindingen tussen Noord, de Kanaalzone en Oud Noord/binnenstad zijn geoptimaliseerd. Noord profiteert van de centrale positie tussen de oude stad, het landschapspark én de grootschalige werkgebieden. Noord is een stadsdeel waar mensen van buiten graag komen, zo is Noord onlosmakelijk deel van de stad geworden. Deze gebiedsvisie is opgebouwd uit een aantal leidende principes en zes ontwikkellijnen. Gestart wordt met veiligheid, als voorwaarde voor een perspectiefvol en kansengelijk Noord. 22

VEILIGHEID ALS BASIS Om te zorgen voor perspectief en kansengelijkheid in heel Noord dient de basis op orde te zijn. Dat is nu nog niet het geval, in delen van Noord voelt men zich onveiliger dan in de rest van de stad. In Stokhasselt en Vlashof zijn de politiecijfers voor overlast en criminaliteit hoger dan het Tilburgs gemiddelde. Bewoners hebben hun zorgen geuit over de veiligheidssituatie in Noord (criminaliteit, aantal incidenten en verkeersveiligheid). Het verminderen van criminaliteit en overlast heeft prioriteit. Daarnaast is het belangrijk om een fysiek veilige omgeving te realiseren. Een deel van de inwoners van Tilburg Noord ervaart weinig bestaanszekerheid, heeft beperkte kansen op de arbeidsmarkt, een lager vertrouwen in de overheid en een verhoogd risico om in de criminaliteit terecht te komen. In Tilburg werken inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties samen aan een stad waar iedereen zichzelf kan zijn, meedoet en meetelt. Het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid besteedt hier expliciet aandacht aan. Een veilige leefomgeving is een basisvoorwaarde om perspectiefrijk op te kunnen groeien. Onderwijs en werk zijn belangrijke voorwaarden om binnen de samenleving mee te kunnen blijven doen.

We willen de veiligheid in Noord verbeteren door in te zetten op: • Respect hebben voor diversiteit in culturen en achtergronden • Luisteren naar en samenwerken met bewoners • Aanwezigheid van professionals dichtbij in de wijk • Goede samenwerking tussen zorg- en veiligheidsprofessionals • Het aanpakken van overlast en criminaliteit • Gerichte aandacht op het verbeteren van perspectieven voor de jeugd • Meer focus op opleiding, (stappen naar de) arbeidsmarkt en sociaaleconomische bestaanszekerheid • Meer aandacht voor veiligheid bij het ontwerpen en inrichten van de fysieke leefomgeving

Stokhasselt 23

LEIDENDE PRINCIPES VOOR DE GEBIEDSVISIE Welke keuzes ook worden gemaakt voor Noord, een aantal principes zijn altijd relevant. Ze vormen de basis voor het handelen in Noord. Ze komen terug in de voorgestelde interventies in dit gebiedsperspectief.

In Noord investeren we ongelijk voor gelijke kansen Op een aantal fronten zijn de maatschappelijke kansen voor bewoners van Noord lager dan gemiddeld (wonen, opleiding, gezondheid, welvaart en arbeidsmarkt). Door ongelijk te investeren in buitenruimte, woningbouw of voorzieningen kan de kloof worden verkleind.

Noord biedt ruimte voor ontwikkeling

In Noord werken we samen aan inclusie met oog voor de diversiteit

In Noord investeren we actief in de positie van de inwoners en ondernemers. Ze kunnen binnen de wijk stappen zetten en zichzelf ontwikkelen en groeien. We bieden laagdrempelige ontwikkelkansen en mogelijkheden om te stijgen op de maatschappelijke ladder.

Inclusie betekent dat je jezelf moet kunnen zijn, mee moet kunnen doen en veilig moet zijn. We blijven werken aan volledige sociale acceptatie, participatie en gelijkwaardigheid op alle terreinen. Inclusie kan voor iedere groep en in iedere context iets anders betekenen qua inrichting van je voorzieningen, voor de wijze van communicatie en welke maatregelen je neemt om iedereen onderdeel te laten zijn van de samenleving. Inclusie betekent ook iets voor onze inwoners; het is een wederkerig proces. De gelijkwaardigheid die Tilburg nastreeft betekent ook dat iedere Tilburger dezelfde verantwoordelijkheid heeft om de ruimte die hij of zij ontvangt te gunnen aan een ander. Noem het adhesie, begrip en respect voor elkaar.

In Noord hebben we vertrouwen in elkaar Via participatie creëren we zeggenschap, eigenaarschap, collectiviteit en gemeenschapszin. Het gebiedsperspectief biedt ruimte om samen met bewoners in de praktijk aan de slag te gaan. Samen ontwikkelen, programmeren, invullen en beheren. 24

Alles is toegankelijk Toegankelijkheid is een breed begrip. Allereerst is de betaalbaarheid belangrijk: de woningen, de werkruimten, de voorzieningen, de diensten, de horeca dienen betaalbaar te zijn en zo voor iedereen toegankelijk. Belangrijk zijn de bestaanszekerheid, kans om te groeien, gemeenschapszin en ‘sense of beloning’. Voorzieningen en de buitenruimten moeten voor iedereen fysiek toegankelijk zijn (ouderen, kinderen, minder validen). Én men dient zich welkom te voelen (sociale toegankelijkheid). De voorzieningen, buitenruimte en de programmering dienen aan te sluiten bij de sociaalmaatschappelijke behoeften en ook begrijpelijk te zijn voor laaggeletterden en anderstaligen.

Het draagt bij aan gezondheid Gezondheid is een essentieel thema in Noord. Mensen met een slechtere gezondheid hebben minder gezonde levensjaren en een kortere levensverwachting. In Tilburg zetten we in op een integrale benadering van positieve gezondheid: mentaal welbevinden en zingeving, erbij horen en ertoe doen, gezonde keuzes stimuleren en een kansrijke start. En zorgen dat de leefomgeving hieraan bijdraagt omdat de inrichting van de publieke ruimte uitnodigt tot ontmoeten, bewegen en gezond gedrag. .

Noord pioniert en ontwikkelt Tilburgers zijn trots op het verleden (immaterieel en fysieke plekken), maar ze schuwen het experiment niet. Het verleden zit de toekomst niet in de weg, omgekeerd: het nieuwe komt voort uit het rijke verleden (Spoorzone, Veemarktkwartier, Museumkwartier). Het Tilburgse volkse, rauwe arbeidersverleden mengt met de toekomstige stedelijkheid. Ook in Noord kan dit door waarden zoals De Schans, het landschap, het groen in de wijk en modernistisch erfgoed te benutten en nieuw leven in te blazen.

25

Multifunctioneel gebruik van de ruimte Meer inwoners betekent meer behoefte aan plekken om te werken, voorzieningen en intensiever gebruik van de buitenruimte. Nu worden veel plekken eenzijdig gebruik door één groep of voor één type gebruik(er). Het Noord van de toekomst is gericht op kruisbestuiving, synergie en samenwerking: scholen zijn ook ontmoetingsplekken waar ouders en kinderen met elkaar in contact komen, bij bedrijven kun je leren, in winkels kan je altijd binnenlopen, op toegankelijke sportplekken kan je ook zonder abonnement of lidmaatschap bewegen, ontmoetingsplekken zijn voor iedereen. Alleen zo kan alles een plek krijgen en vindt er daadwerkelijk sociale interactie en verbinding tussen verschillende mensen en groepen plaats.

ZES ONTWIKKELLIJNEN VOOR NOORD Deze gebiedsvisie bestaat uit zes ontwikkellijnen, samen vormen ze een samenhangend perspectief op het toekomstige Noord. Ze bevatten de programmatische bouwstenen voor de toekomst. Hoe ontwikkelt Noord? Wat zijn de maatschappelijke behoeften qua wonen, werken en voorzieningen waar ruimte aan wordt geboden?

Bewegen in de openbare ruimte (foto: Rob Voss)

26

LANG LEVE(N)

(IN) NOORD

Bouwen aan inclusief en toekomstbestendig Noord

Transformatie van een plint tot woningen (Purmerend)

De ambities voor Noord zijn hoog. De verdichtingsambitie is een doel en een middel. Door de juiste woningen te bouwen kan worden ingespeeld op de woningbehoefte (doel). Door ze op de juiste plek, op de juiste wijze te bouwen en te verbinden aan andere opgaven, wordt de wijk maatschappelijk en ruimtelijk versterkt (middel). De combinatie van de beleidsambities en de geconstateerde opgaven vanuit de Foto van Noord leiden tot de verhaallijn: Lang leve(n) (in) Noord. Een thuis is meer dan een huis; een fijne, veilige leefomgeving is meer dan een verzameling huizen. In de toekomst is Noord, nog meer dan nu, een prettige plek waar je graag leeft en waar je je hele leven met plezier woont. In Noord is er ruimte voor verschillende leefstijlen, leefwijzen en culturen: met recht een inclusieve en diverse wijk. Naast het bouwen van nieuwe woningen wordt de bestaande woningvoorraad verduurzaamd en wordt ingezet op de energietransitie in Noord. 27

DE BUURT CENTRAAL Voor velen is de buurt de dagelijkse woonomgeving. Vooral voor kinderen, gezinnen en voor ouderen zijn buren en is de buurt de basis voor het sociale netwerk en dagelijks leven. Een wooncarrière voor deze doelgroepen vindt daarom idealiter in de buurt plaats. In dit gebiedsperspectief is Noord ingedeeld in elf buurtclusters waarin buurten zijn gecombineerd die overeenkomen qua bevolkingssamenstelling en/of ruimtelijk zijn verweven. De toekomstige bevolkingssamenstelling in elk buurtcluster is evenwichtiger (sociale mix). Nu zijn de verschillen tussen buurten soms heel groot. In buurten met veel betaalbare (sociale) woningen worden vooral woningen toegevoegd of bestaand vastgoed transformeert om de sociale stijging van de buurt te kunnen realiseren (middensegment).

In buurten met juist een duurdere voorraad worden betaalbaardere woningen toegevoegd. Enerzijds wordt hiermee voorkomen dat sociale woningbouw alleen landt in wijken met al een grote betaalbare voorraad; anderzijds wordt voorkomen dat de kloof binnen een buurt té groot wordt. In algemene zin vraagt dit om een focus op lage middenhuur en betaalbare koop. Ze vormen een verbindende schakel en het zijn aantrekkelijke segmenten die huishoudens een wooncarrière in Noord bieden (de woningmarkt als roltrap).

WOONCARRIÈRE IN DE BUURT: FOCUS OP DE DOORSTROMING

Gezinswoningen op niveau met directe toegang tot collectief hof

Ouderen Veel ouderen wonen in een grondgebonden gezinswoning. Velen willen de huidige woning met een relatief lage huur/zonder hypotheek niet uit vanwege het sociale netwerk in de buurt, verhuisangst en/ of het ontbreken van een aantrekkelijk, betaalbaar alternatief. Pas als er ineens urgentie ontstaat, bijvoorbeeld door verslechtering van de gezondheid of een valincident, is per direct een verhuizing of opname in een verpleeghuis noodzakelijk. Het is beter om deze situaties te voorkomen, door eerder door te stromen naar een passende woonomgeving waar je prettig oud kunt worden. Bouw daarom nultredenwoningen en geclusterde woonvormen voor ouderen op aantrekkelijke en veilige plekken in de buurten, dichtbij voorzieningen, in het goedkope

Wonen aan een collectief hof 28

of betaalbare middensegment zodat doorstromen ook realistisch is. Hierbij zoeken we de koppeling met het lopend programma GGoud Het (her) labelen van wooncomplexen biedt sommige ouderen een aantrekkelijk en rustig perspectief. Om de doorstroming op gang te brengen, dient de bouw van nultredenwoningen voorrang te krijgen.

Grotere huishoudens Noord is ontwikkeld als echte gezinswijk. Het heeft nog steeds veel kwaliteiten voor gezinnen (in allerlei vormen en maten). Veel gezinswoningen, veel groen, mooie speelplekken en goede, opgeknapte scholen en

schoolomgevingen. De gezinnen zijn een belangrijke bouwsteen in het sociale cement van de wijk. Ze blijven lang(er) in de buurt wonen, kinderen ontmoeten elkaar, ouders kennen elkaar via de kinderen. Ze benutten de buitenruimte, ze hebben een sterk sociaal netwerk en brengen veel tijd door in de buurt. Noord heeft een grote voorraad gezinswoningen; opgave één is de doorstroming op gang te brengen. Doorstroming is echter een langjarig proces; niet alle huidige gezinswoningen komen het komende decennium vrij. Mede hierom is het wenselijk om gezinswoningen toe te voegen, vooral in het middensegment (middenhuur en goedkope koop). Compacte, stadse gezinswoningen

voor gezinnen die graag willen doorstromen vanuit de hoogbouw en nieuwe instroom die Noord als een aantrekkelijke woonplek ziet.

Eén- en tweepersoonshuishoudens Het ontbreken van compacte, betaalbare woningen is in heel Tilburg een probleem. Tegelijkertijd is het grootschalig toevoegen van compacte woningen in Noord niet hét antwoord. Te klein bouwen betekent dat starters bij gezinsuitbreiding op zoek moeten naar een grotere woning met minimaal één of twee kamers extra. Als deze er (nog) niet zijn, zullen zij buiten Noord zoeken. En dit betekent vervolgens de instroom van een nieuwe generatie starters die ook weer kort blijft, terwijl Noord juist gebaat is bij huishoudens die zich langer binden aan de wijk. Kortom, het toevoegen van compacte woningen in Noord: zeker - maar met mate om in te spelen op de acute woningnood en omdat niet iedereen in gezinsverband leeft. Zet daarnaast vooral in op iets grotere woningen (met twee slaapkamers) waar huishoudens langer kunnen blijven wonen.

DOORSTROMING ÉN INSTROOM Noord is gebaat bij een solide bevolking die in de wijk kan blijven wonen. Het heeft voor iedereen voordelen: ouderen houden het sociale netwerk, gezinnen kennen de buren, jongeren hebben het netwerk dat ze begeleidt en motiveert om de juiste stappen te zetten in het onderwijs en op de arbeidsmarkt en kinderen bouwen robuuste vriendschappen op in de buurt. Meerdere woningtypen in wooncomplex 29

Instroom blijft daarnaast altijd wenselijk om een toekomstbestendige bevolkingsopbouw te krijgen. Dit vraagt een slimme programmering die verdrukking voorkomt en waarbij de instroom tot meer balans in de woningvoorraad en sociaaleconomische opbouw van de wijken leidt. Ook dit vraagt een focus op de middensegmenten.

GEMEENSCHAPPELIJKE EN BIJZONDERE WOONVORMEN De traditionele woonvormen voldoen al lang niet meer aan alle behoeften. Een groeiende groep is op zoek naar andersoortige woonvormen waarbij sprake is van een vorm van gemeenschapsvorming of gezamenlijkheid. Voorbeelden hiervan zijn meergeneratiewoningen, collectieve woonvormen met gedeelde voorzieningen, friendswoningen, wooncomplexen met een gedeelde leefstijl of woonzorgconcepten. Tilburg wil tevens meer ruimte bieden aan collectief en particulier opdrachtgeverschap (CPO). In de woningbouwprogrammering wordt nadrukkelijk ruimte aan geboden aan deze woonvormen. Ook voor specifieke doelgroepen als woonwagenbewoners wordt in Noord naar mogelijkheden voor verdichting en uitbreiding gezocht.

zorg. In regionaal verband wordt deze opgave op dit moment verder uitgewerkt in een Woonzorgvisie. Op basis van de huidige inzichten zijn, beredeneerd vanuit de stedelijke opgave, in Noord circa 1.300 tot 1.400 woningen nodig die geschikt zijn ouderen. Hierbij moeten we ook oog hebben voor ouderen met een migratieachtergrond. Dit op een totale nieuwbouwopgave van ruim 5.000 woningen in Noord. Ongeveer de helft hiervan wordt door de corporaties ontwikkeld. Nader onderzoek is nodig om de kwantitatieve behoefte scherper in beeld te brengen. Er is behoefte aan drie categorieën woningen:

Transformatie van gesloten plinten: woningen met entrees en oriëntatie aan de openbare ruimte

Nultredenwoningen Het grootste deel van de ouderenhuisvesting kan worden gerealiseerd als nultredenwoning. In dit type woning zijn de woonkamer, keuken, badkamer, toilet en bij voorkeur twee slaapkamers gelijkvloers. De woning is zonder traplopen bereikbaar. Deze gelijkvloerse woningen/appartementen liggen vaak in de buurt van voorzieningen. De woning is goed toegankelijk voor mensen met een rollator. De nultredenwoningen kunnen via nieuwbouw of door aanpassingen in de bestaande voorraad worden gerealiseerd.

WONEN EN ZORG

Geclusterde woonvormen met gezamenlijke voorzieningen

De vraag naar huisvesting voor ouderen neemt toe. De regionale woondeal Stedelijke regio Breda Tilburg (SRBT) en de stedelijke opgave leiden tot een forse opgave om te voorzien in huisvesting voor wonen en

Een kleiner deel kan worden gerealiseerd als geclusterde woonvorm. Dit betreft ruimtelijk geclusterde wooneenheden, waar ouderen (55+) permanent en zelfstandig wonen. De clustering 30

Voorzieningen voor de buurt Broedplaats ook mogelijk in bestaande gebouwen

bestaat uit minimaal twaalf woningen, die tenminste nultreden zijn. Er is een gemeenschappelijke ruimte voor bewoners die gericht is op ontmoeting. Er kan sprake zijn van gezamenlijk ingekochte welzijns- en zorgarrangementen. De geclusterde woonvormen liggen nabij Tripel A-voorzieningen: eerstelijnszorg, supermarkt en voorzieningen met een ontmoetingsfunctie.

Geclusterde woonvormen met gezamenlijke voorzieningen, met zorg dichtbij Een deel van de bovengenoemde geclusterde woonvormen hebben extra voorzieningen en/of bieden een zorgconcept. Het zijn zorggeschikte woningen. Deze woningen hebben bijvoorbeeld een extra ruime slaapkamer en bredere deuren en gangen. Deze extra maatvoering zorgt voor de potentiële zorggeschiktheid (ook wel 4-sterrenwoningen genoemd).

GEZOND WONEN EN ONTMOETEN Een goede, goed geïsoleerde woning draagt bij aan bestaanszekerheid en een goede gezondheid. In de buurt kunnen blijven wonen draagt bij aan sociale cohesie, mantelzorg en familiare netwerken en maakt de mentale weerbaarheid groter. Eén van de opgaven in Noord is een betere benutting en/ of het toevoegen van meer ontmoetingsruimte. Grotere woningbouwontwikkelingen dienen samen te gaan met de ontwikkeling van plekken voor

ontmoeting - bebouwd of onbebouwd. Dat draagt bij aan de gemeenschapszin; bewoners worden ‘mentaal eigenaar’ van de omliggende buitenruimte.

WOONPROGRAMMA De gewenste segmentering is een vertaling van de bovenstaande ambities. Om dit waar te maken wordt voor de nieuwbouw in heel Noord uitgegaan van:: • > 35% sociale huur en lage middenhuur (inclusief onzelfstandige wooneenheden), te bouwen door woningcorporaties • 15-20% middenhuur • 25-30% betaalbare koop • 15-25% duur Per buurt en gebiedsontwikkeling kan hiervan worden afgeweken. Om de doorstroming op gang te brengen is het wenselijk om in de eerste fase (komende jaren) te focussen op de bouw van het betaalbare en middensegment (sociale stijging) en woningen voor ouderen. Dit maakt de instroom van nieuwe bewoners ook mogelijk en zet de transformatie van Noord in gang. De woningen in het dure segment worden later ontwikkeld. Nadere uitwerking hiervan is terug te lezen in de buurtprofielen (bijlage 3 van het bijlagenboek).

31

MEEGENOMEN UIT DE PARTICIPATIE Tijdens de participatie is veel gesproken over wonen. Er waren veel vragen en ideeën over de beschikbaarheid van woningen, de doelgroep en de gewenste menging. Prettig wonen betekent voor de meeste bewoners een goede, betaalbare woning in een fijne buurt. Veel bewoners geven aan dat er onvoldoende gemeenschapszin is in de directe nabijheid van hun woningen en dat mensen in een kwetsbare positie te dicht op elkaar wonen. Veel deelnemers omschrijven een neergaande spiraal in hun directe leefomgeving, waarbij het niet altijd meer veilig is en voelt. Het belang dat er voor verschillende doelgroepen wordt gebouwd, van huur tot koop en van jongeren tot ouderen, wordt breed omarmd. Ook vindt men de doorstroming in de wijk belangrijk, maar dit mag niet leiden tot verdere verdringing van mensen in een kwetsbare positie. Er moet gebouwd worden ter bevordering van de gemeenschapszin, met laagdrempelige voorzieningen en buitenruimte dichtbij. Ook is er een opvallende behoefte aan woningen die aansluiten bij niet-traditionele gezinssamenstellingen, zoals woningen met extra kamers voor alleenstaande moeders met veel kinderen of woningen waar jongeren met of dicht bij hun ouders of grootouders kunnen wonen.

D OORLOPENDE LEER- EN WERKLIJNEN Talentontwikkeling, ontplooiing en bestaanszekerheid

De ontwikkellijn Doorlopende leer- en werklijnen gaat in op talentontwikkeling, ontplooiing en bestaanszekerheid en op versterking van de Tilburgse economie. Noord heeft al veel te bieden op het gebied van leren en werken, maar het aanbod van onderwijs en de vaardigheden van bewoners sluiten niet altijd aan op het werk in de omgeving. Door onderwijs en werk beter te verbinden, profiteren meer bewoners van wat er al in Noord en om Noord heen is.

Onderwijs in de buurt

32

Op het gebied van economie zijn de vier hoofddoelen: • Een doorlopende leer- en werklijn ontwikkelen, waarbij goed opgeleide bewoners in en om Noord heen kunnen leren en werken. • De bewoners van Noord te laten profiteren van en bij te laten dragen aan de verdere groei van krachtige sectoren in de Tilburgse economie. • De wijkeconomie stimuleren en werk meer zichtbaar te maken in de wijk. • De sociale stijging en het perspectief van de bewoners vergroten door kansen qua opleiding en arbeidsmarkt te vergroten.

MEEGENOMEN UIT DE PARTICIPATIE AANSLUITING OP KRACHTIGE TILBURGSE SECTOREN Buiten het werk in de wijken van Noord is er veel werk nabij: Noord ligt ingesloten tussen de grote bedrijventerreinen Loven, Kraaiven, Vossenberg, Kanaalzone en zelfs de Efteling is niet ver weg. Krachtige sectoren zijn logistiek, maakindustrie, installatietechniek en machinebouw. Deze en verwante sectoren versmelten steeds meer door digitale en technologische innovaties tot smart industries. Het versterken hiervan is één van de speerpunten van de economische agenda. Personeel met de juiste vaardigheden werven is hierbij essentieel. De potentie om deze sectoren te versterken, ligt bij de bewoners van Noord. Om deze potentie te benutten is het van belang om goed aansluitende opleidingen toegankelijk te maken en onderwijs en werk met elkaar te verbinden. Het creëren van doorlopende leer- en werklijnen in deze sectoren draagt bij aan de economische agenda van Tilburg en het arbeidsperspectief van bewoners. Leer- en werkplekken in de buurt

Ook de stedelijke economie is van groot belang, economische activiteiten die op een innovatieve manier inspelen op maatschappelijke vraagstukken bijvoorbeeld in de zorg, het onderwijs en creatieve industrie. Deze sectoren zijn al sterk aanwezig in Tilburg en bewoners van Noord kunnen hieraan bijdragen.

VERBREDING VAN HET AANBOD VOOR VOORTGEZET ONDERWIJS IN NOORD Het voortgezet onderwijs in Noord concentreert zich op de onderwijscampus Cobbenhagen. Hier is het vmbo-t (2College Cobbenhagenmavo), havo en vwo (2College Cobbenhagenlyceum), het Praktijkcollege en (tijdelijk) ROC Orde en Veiligheid geconcentreerd. In de buurt bestaat de wens om meer praktijkgericht onderwijs toe te voegen aan het huidige onderwijsaanbod in Noord. Hierover voeren wij het gesprek met de schoolbesturen. Daarnaast wordt een betere samenwerking tussen het voortgezet onderwijs en het voortgezet speciaal onderwijs onderzocht. We streven in Noord naar een breed aanbod voor het voortgezet onderwijs, dat aansluit op de behoeften van de bewoners van Noord én ook aantrekkelijk kan zijn voor leerlingen uit de regio. Een grotere beschikbaarheid en zichtbaarheid van het (praktisch) beroepsonderwijs binnen de volle breedte van het voortgezet onderwijs draagt bij aan doorlopende leerlijnen in het onderwijs en een meer vanzelfsprekende overgang naar de arbeidsmarkt.

33

Een aantal oudere bewoners geeft aan met name in de zomermaanden overlast te ervaren van jeugd, omdat er voor de jeugd weinig te doen lijkt in de wijk. Maar vaak is er ook begrip en zijn er zorgen over jongeren en de kansen die zij krijgen. Over wat er nodig is om jongeren te helpen heerst verdeeldheid in gesprekken. De een ziet heil in meer repressieve maatregelen, de ander roemt juist het werk van straatcoaches en de scholen. Over jongeren en hun kansen op een goede baan wordt veel gesproken. Er worden veel ideeën gedeeld voor laagdrempelige ontmoetingsruimtes voor jongeren en plekken voor cursussen, activiteiten of taallessen. Jongeren zelf benoemen vooral het gebrek aan plekken en activiteiten waar je iets kunt doen zonder per se iets te moeten. Als het gaat om de wijkeconomie, ondernemerschap en een weg naar werk zijn de meningen in de wijk verdeeld. Het gesprek gaat met name over de jongeren en hoe hen op een goede manier te begeleiden naar werk. Kwalitatief goede leeren werkplekken in het algemeen worden als plek genoemd om aansluiting te houden met de maatschappij. De nabijheid van voldoende bedrijvigheid wordt veel genoemd, maar dat dit niet altijd voor iedereen bereikbaar is omdat men de taal onvoldoende beheerst, er geen opvang te regelen is voor kleine kinderen en/of het werk niet aansluit bij de behoefte of competenties.

Er is weinig tot geen werk in de wijk of het is vrijwilligerswerk.

Werk VERBINDEN VAN ONDERWIJS MET WERKGEVERS: LEER-WERKPLEKKEN Een doorlopende leer-werklijn komt niet alleen tot stand door praktisch gericht onderwijs toe te voegen aan Noord. Het gaat juist om de verbinding tussen het leren en werken. Dat betekent kennismaken met het werk en de werkgevers tijdens de opleiding, kansen bieden aan bewoners van Noord en profiteren van hun kennis en vaardigheden. Een kansrijke manier om dit tot stand te brengen is het creëren van leerwerkplekken. Op deze wijze ontstaat een ecosysteem van leren en werken: een verbinding van onderwijs, leer-werkplekken in Noord en leerplekken en banen in het MKB op bijvoorbeeld Loven, Kraaiven, Kanaalzone, Vossenberg of elders in de regio.

In Noord zetten we tenminste in op een breed aanbod van praktisch gericht onderwijs en een optimale aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt

ZICHTBAAR MAKEN VAN HET WERKEN IN DE WIJK Het huidige werken in Noord is geconcentreerd rond het Wagnerplein en minder zichtbaar op kleine bedrijventerreinen bij de Heikantlaan, de Perosistraat en rond De Schans. Daarnaast werkt een deel van de bewoners aan huis als zzp’er. Het werk op deze terreinen en aan huis is waardevol, maar weinig zichtbaar. Er is sprake van verborgen leegstand, verschraling en weinig uitstraling en reuring. Er ligt een kans om het werken meer (en beter zichtbaar) onderdeel te maken van Noord met het motto ‘zien werken doet werken’. Werk zichtbaar maken draagt ook bij aan levendigheid en ontmoeting en aan het creëren van rolmodellen in de wijk.

Werken in de buurt zichtbaar, ook in de garageboxen

34

Studeerplekken en stilteplekken

Sociaal ondernemen

STIMULEREN VAN DE WIJKECONOMIE EN INITIATIEVEN Een sterke wijkeconomie draagt bij aan werkgelegenheid in de wijk, biedt bestaanszekerheid, kan ondermijning tegengaan en houdt waarde en geldstromen vast in de wijk. Meer ruimte voor ondernemerschap is nodig. De wijkeconomie kan worden gestimuleerd door het werken meer zichtbaar te maken, door meer flexplekken te creëren (onder meer bij scholen, in ontmoetingsplekken, bij garages, bij zorgvoorzieningen, in publieke voorzieningen), samenwerkingsstructuren te stimuleren, plekken voor werkcollectieven te creëren en beproefde instrumenten over waardeontwikkeling en zeggenschap in te zetten. Denk hierbij aan CLT- achtige constructies zoals Community Development Trusts (Schotland) en Nederlandse wijkcoöperaties waarbij de wijk als een wijkuitzendbureau gaat functioneren. Het vraagt ook om betaalbare bedrijfsruimte voor de startende en praktische ondernemer. Bedrijventerreinen binnen de wijk en een historische straat als de Leharstraat bieden daarvoor kansen. Bij voorkeur wordt ook in de woongebieden ruimte geboden

voor werkgelegenheid. Bestaand vastgoed speelt hier een belangrijke rol in, bijvoorbeeld in de vorm van de Werkplaats. Ook een Huis van Noord biedt ruimte aan bewoners en initiatieven om te leren of werken op een flexplek, om te ontmoeten of om (gezamenlijke) activiteiten te ondernemen. Bewoners kunnen bijvoorbeeld (gezamenlijk) koken, naaien en kleding restylen of deelnemen aan een repaircafé. Werkplaatsen als laagdrempelige, toegankelijke ruimtes die ontplooiing en ondernemerschap stimuleren. Ook werkgevers spelen een rol in de wijkeconomie. Organisaties die actief zijn in de wijken wordt gevraagd om waar mogelijk werk aan te bieden aan bewoners van Noord. Een wijkuitzendbureau kan bijbaantjes en relevante werkervaringsplekken regelen.

Atelierruimtes

WERKEN IN ZORG, DIENSTVERLENING EN DETAILHANDEL Op een aantal plekken in Noord worden geclusterde voorzieningen toegevoegd. Wagnerplein is en blijft het centrum van Noord. Maar om in te spelen op de groei van Noord en te zorgen voor een goede spreiding van voorzieningen krijgen het Verdiplein en Kreverplein een sterkere wijkfunctie door toevoeging van zorg, horeca en vrijetijdsaanbod. Zie hiervoor de ontwikkellijn De buurt centraal. De werkgelegenheid die dit oplevert komt ten goede aan Noord. Naast werkgelegenheid biedt dit ook ruimte voor ontmoeting en ontspanning.

Leer- en werkplekken 35

G EZINSVRIENDELIJKE OMGEVING Opgroeien met perspectief

Een essentieel onderdeel van de sociale agenda is het bieden van een goede start aan kinderen. Dit vraagt aandacht voor hun dagelijkse leven op school, thuis en in de omgeving én aandacht voor de omstandigheden van de ouders. Er wordt ingezet op gezinsvriendelijke wijken waar kinderen, jongeren en ouders zich gezien, gehoord en gewaardeerd voelen. Gezinsvriendelijk op zowel sociaal als fysiek gebied. Gezinnen krijgen de juiste hulp, zodat ouders zelf de regie kunnen behouden of terug kunnen nemen. Dit wordt gedaan met een doorlopende, integrale ondersteuningslijn voor kinderen en hun ouders, vanaf de zwangerschap tot en met 18 jaar.