05a Beheerplan Water - Definitief 24-6-2022
Tekst van het document
Beheerplan Water 2023-2026 Gemeente Tilburg 24 juni 2022 - AS2-Internal
BEHEERPLAN WATER
Inhoudsopgave Factsheet
5
1
Inleiding
6
1.1
Aanleiding
6
1.2
Doelstelling
6
1.3
Scope
6
1.4
Leeswijzer
6
Kaders en beleid
7
2.1
Wet- en regelgeving
7
2.2
Gemeentelijk beleid
8
2.3
Raakvlakken andere disciplines en stakeholders
10
2
3
4
5
Kwantiteit en Kwaliteit
12
3.1
Kwantiteit
12
3.2
Kwaliteit
12
3.3
Prestatie-indicatoren
15
Beheertactiek
16
4.1
Beheerproces
16
4.2
Activiteiten IBOR
16
Financiën
20
5.1
Uitgangspunten
20
5.2
Exploitatiebudget
21
5.3
Investeringsbudget
21
6
Risico’s
22
7
Ontwikkelagenda (verbeteren en vernieuwen)
23
Bijlagen Bijlage A - Afspraken gemeente Tilburg – Waterschap de Dommel
3
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
25
BEHEERPLAN WATERWATER
Bijlage B - Instandhoudingsadvies poelen conform Integraal Beheerplan Poelen
28
Colofon
29
4
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
BEHEERPLAN WATER
Factsheet Apart bijlagenblad in pdf.
5
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
BEHEERPLAN WATERWATER
1
Inleiding
1.1
Aanleiding
Voorliggend document betreft het beheerplan Water. Dit beheerplan maakt onderdeel uit van het project IBOR dat samen met de gemeente is uitgevoerd. Het overkoepelende IBOR-plan daarin dient als integraal kader. In de onderliggende beheerplannen is het bestaand beleid door vertaald naar beheer op tactisch niveau. Het zet uiteen hoe het beheer van de betreffende asset bijdraagt aan de doelstellingen van de organisatie en de belangen van de stakeholders. In het Besluit, Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (hierna: BBV) is vastgelegd, dat voor het beheer van de kapitaalgoederen meerjarenprogramma’s beschikbaar moeten zijn. Gekoppeld aan de terminologie van de gemeente Tilburg beschrijft onderliggende beheerplan het beheer en onderhoud op de volgende gebieden: service onderhoud, regulier onderhoud, groot onderhoud en vervanging/vernieuwing. In 2024 verschijnt er daarnaast een nieuw Beleidsplan Water en Riolering, waarna voorliggend Beheerplan Water geactualiseerd dient te worden zodat het aansluit op hetgeen is vastgelegd in het nieuwe Beleidsplan Water en Riolering. Het beheerplan versie 1.0 is een groeidocument, dat de hoofdlijnen vanuit de huidige situatie weergeeft.
1.2
Doelstelling
De doelstelling is het opstellen van een beheerplan, dat antwoord geeft op de volgende W-vragen: • • • • • • • •
Wat heeft de gemeente in beheer (omvang en type assets)? Wat is de kwaliteit ervan (actuele kwaliteit en eventueel achterstallig onderhoud)? Wat is het ambitieniveau? Welke werkzaamheden zijn nodig om te kunnen voldoen aan deze ambitie? Welk budget is daarvoor nodig de komende jaren? Wat is de verhouding tussen het benodigde budget in relatie tot het beschikbare budget? Welke risico’s zijn er? Welke potentiële verbeteringen en vernieuwingen zijn de komende periode voorzien?
1.3
Scope
Dit beheerplan heeft betrekking op alle bij de gemeente Tilburg in beheer zijnde watergangen en natte infrastructuur, zoals poelen, sloten, sier- en retentievijvers en havens. Kanalen zijn in beheer van Rijkswaterstaat, a-watergangen zijn in beheer van het waterschap, evenals meerdere watergangen waarvan de beheerstatus in onderleggend beheerplan wordt besproken.
1.4
Leeswijzer
In hoofdstuk 2 wordt (heel) kort stil gestaan bij de relevante kaders en het relevante beleid. Deze zijn reeds opgenomen in het IBOR en hier wordt het verband gelegd met de relevantie daarvan. Tevens is aandacht geschonken aan de relevante raakvlakken met andere beheerdisciplines alsmede relevante stakeholders. Hoofdstuk 3 gaat in op het areaal. Wat is er in beheer (kwantiteit) en wat is daarvan de kwaliteit? Tevens komen hier ook de (relevante) KPI(’s) aan bod. Hoofdstuk 3 gaat vervolgens in op de beheertactiek waarbij het beheerproces, maar ook de wijze van onderhoud aan bod komen in de vorm van een vijftal IBOR-activiteiten. Hoofdstuk 5 gaat in op het financiële aspect. Hierbij wordt aangesloten bij de in de BBV gebruikte terminologie. Hoofdstuk 6 geeft de mogelijke risico’s weer behorende bij het beheer en onderhoud van de assets. Hoofdstuk 7 sluit af met een opsomming van potentiële verbeteringen en vernieuwingen, de zogenaamde ontwikkelagenda. 6
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
BEHEERPLAN WATER
2
Kaders en beleid
In dit hoofdstuk is ingegaan op de wet- en regelgeving en gemeentelijk beleid die van belang zijn voor het beheer van watergangen en natte infrastructuur binnen de gemeente Tilburg. Tabel 1: Kaders en beleid
Wet- en regelgeving
Gemeentelijk beleid
Gemeentewet
Omgevingsvisie Tilburg 2040
Wet Algemene Bepalingen Omgevingsrecht (WABO)
Programma Water en Riolering (2020-2023)
BBV
De Beheer- en Onderhoudsrichtlijn (o.a. Stedelijk Water Tilburg en Waterschap Brabantse Delta)
Waterwet
Zorgplicht hemelwater en grondwater
Wet milieubeheer
Bestuursakkoord ‘Gezond en gelukkig in Tilburg’ 2018 – 2022
Flora- en faunawet
Bestemmingsplan Tilburg
Besluit Bodemkwaliteit
Handreiking Ecologisch Beheer
Keur
Beleidsadvies invasieve, exotische flora en fauna / Streefplan poelen
2.1
Wet- en regelgeving
Gemeentewet De Gemeentewet is een Nederlandse wet uit 1851 die het bestuur van de gemeenten regelt. Het gemeentebestuur neemt besluiten over de opgedragen taken. Het beleid van een werkveld schetst de keuzes die mogelijk zijn en stelt de beste keuze voor. Het beheerplan werkt de keuzes uit voor de opgedragen taak.
Wet Algemene Bepalingen Omgevingsrecht (WABO) De Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) is de basis voor een groot deel van de vergunningen in het domein van de fysieke leefomgeving. De Wabo maakt het mogelijk om, binnen een project, met één omgevingsvergunning verschillende activiteiten (bouw, aanleg, oprichten, gebruik) uit te voeren.
BBV Het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) definieert het begroten en onderverdelen van beheer aan kapitaalgoederen. Het toezicht op de gemeentes door de rijksoverheid en de provincie wordt op deze wijze doelmatig uitgevoerd. Het BBV maakt onderscheid in drie kapitaalstromen: klein onderhoud, groot onderhoud en investering (vervanging en nieuwbouw). De lasten voor klein onderhoud en groot onderhoud aan watergangen en -wegen (instandhouding) zijn in de exploitatie opgenomen. Investeringen worden geactiveerd en de daarbij behorende kapitaallasten komen ten laste van de begroting.
Waterwet De Waterwet stelt eisen ter bescherming van het waterlichaam. Bij werkzaamheden aan bijvoorbeeld bruggen en kademuren zijn maatregelen nodig om vervuiling van het water te voorkomen. De initiatiefnemer moet aantonen dat er voldoende moeite is genomen om het water niet te vervuilen.
Wet milieubeheer In de Wet milieubeheer wordt aangegeven welke stoffen als afvalstoffen zijn aangemerkt. Bij de aanleg van en onderhoud aan watergangen worden deze niet in het milieu gebracht en wordt een ontheffing aangevraagd.
7
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
BEHEERPLAN WATERWATER
Flora- en faunawet De doelstelling van de Flora- en faunawet is het beschermen van inheemse planten en diersoorten. Voor werkzaamheden die schadelijk zijn voor deze soorten wordt een ontheffing aangevraagd. De flora- en faunawet is relevant in het kader van het plannen en uitvoeren van werkzaamheden aan – en binnen de watergangen.
Besluit bodemkwaliteit Het doel van het Besluit Bodemkwaliteit is duurzaam bodembeheer: een balans tussen bescherming van de bodemkwaliteit voor mens en milieu, én gebruik van de (water-)bodem voor maatschappelijke ontwikkelingen zoals woningbouw of aanleg van wegen.
Keur In de waterschapskeur oftewel de waterschapsverordening staan onder andere: • Regels om schade aan dijken en oevers te voorkomen; • Regels voor onderhoud van onder andere sloten en beken; • Regels om watertekort, wateroverlast en vervuiling te voorkomen.
2.2
Gemeentelijk beleid
Omgevingsvisie Tilburg 2040 Gebaseerd op de Omgevingsvisie Tilburg 2040 wordt water gerelateerd aan groen omschreven. “Groen en water in de stad dragen bij aan een leefbare en duurzame woonomgeving en vormen een stimulans voor economische bedrijvigheid. Ze dragen bij aan een aangename omgeving om in te verblijven, maar ze zorgen ook voor lokale verkoeling. Daarmee dragen groen en water bij aan de gezondheid en welzijn van de inwoners. Waar nodig voegen we nieuw groen toe en zoeken naar slimme combinaties met de beleefbaarheid van (regen-)water. Kleinschalige lokale oplossingen geven veelal een meerwaarde. Zoals het laten afvloeien van dakwater naar een plantsoen of het aanbrengen van zichtbare watergoten of -elementen (geen standaard molgoten). De wateropgave als gevolg van klimaatverandering stelt ons voor nieuwe uitdagingen: we houden water langer vast ín de stad en we optimaliseren de afvoer om de kans op overstromingen zo klein mogelijk te maken”. Burgers betrekken we vanaf het begin bij de (her-) inrichting van de openbare ruimte en het onderhoud. De openbare ruimte, groen én water worden hierdoor meer verbonden met bewoners en gebruikers in de buurt, waardoor verantwoordelijkheid, binding en sociale cohesie in de buurten en wijken kunnen toenemen. Hier ligt de kans om groen en water te koppelen aan de specifieke wensen en behoeften van bewoners.
Denk aan jeu de boules-banen in een groene setting in de buurten met veel senioren of waterfonteinen in een kinderrijke buurt. Het gaat altijd om lokaal maatwerk.
Programma water en riolering (PWR), 2020-2023 Op basis van de Uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie ‘Op weg naar een water-robuust en klimaatbestendig Tilburg’ zijn de kwaliteitsambities voor water door de gemeenteraad bepaald. Deze zijn vertaald naar de volgende lange termijn doelstellingen, gekoppeld aan de zorgplicht van de gemeente Tilburg: • • •
Bescherming van de volksgezondheid; Droge voeten (bebouwd gebied); Schoon water en een schone (water)bodem.
De Beheer- en Onderhoudsrichtlijn (BOR) Stedelijk Water Tilburg1 De BOR Stedelijk Water Tilburg is een praktische uitwerking van het huidige en toekomstig beheer en onderhoud van de watergangen binnen de gemeente Tilburg. Het betreft uitsluitend watergangen die door Waterschap de Dommel zijn overgenomen in het project ‘overname stedelijk water’ en watergangen waarvoor afspraken vastliggen tussen de
1 (incl. afspraken tussen gemeente Tilburg en de Waterschappen, zoals Waterschap Brabantse Delta)
8
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
BEHEERPLAN WATER
gemeente Tilburg en het Waterschap Brabantse Delta. Dit document geeft aan welke beheer- en onderhoudsmaatregelen voor de watergangen gewenst zijn. Na vaststelling van deze beheer- en onderhoudsrichtlijn is de opzichter van het Waterschap verantwoordelijk voor het up-to-date houden hiervan.
Zorgplicht hemelwater en grondwater De hemelwaterzorgplicht is verankerd in artikel 3.5 van de Waterwet. De gemeenten zijn verplicht de zorg van het hemelwater als onderdeel op te nemen in het gemeentelijk rioleringsplan (GRP). Op basis van een integrale afweging op lokaal niveau beslist de gemeente vervolgens hoe ze dit regenwater verwerkt. Vanwege de nauwe relatie met het watersysteem is afstemming met het waterschap onontbeerlijk. Gemeenten hebben bij uitvoering van de zorgplicht veel beleidsvrijheid en kiezen dus voor een aanpak die het beste aansluit bij de lokale omstandigheden.
Bestuursakkoord In het Bestuursakkoord ‘Gezond en gelukkig in Tilburg’ 2018 – 2022 is opgenomen dat Tilburg in 2045 klimaatneutraal wil zijn. Dit betekent dat alle energie die op het grondgebied van de gemeente Tilburg wordt gebruikt, op een hernieuwbare manier wordt opgewekt en (vastgoed)ontwikkelingen duurzaam en levenscyclusgericht worden ingericht. Onderwerpen uit het bestuursakkoord die belangrijk zijn voor het waterbeheer zijn: • •
Een duurzame stad, onder andere door bij bouwplannen en in de openbare ruimte standaard klimaatadaptatie en water als randvoorwaarde mee te nemen en te zorgen dat er genoeg waterbergingen zijn in het buitengebied; Een vitale stad; de ambitie van de gemeente Tilburg is een mooie ruimte voor groen en water, waar mensen met plezier willen zijn.
Figuur 1: Bestuursakkoord "Gezond en gelukkig in Tilburg”
Bestemmingsplan Tilburg In het Bestemmingsplan Tilburg wordt geregeld waar en wat op een perceel gebouwd of aangelegd mag worden, welk gebruik is toegestaan en wat de toekomstige ontwikkeling is. Voor onderliggend beheerplan zijn met name de afspraken omtrent de beschermingszone Water van belang.
Handreiking Ecologisch Beheer In de Nota Groen en de Nota Biodiversiteit (en Uitvoeringsprogramma Groen en Biodiversiteit) zijn doelstellingen en ambities voor ecologie en biodiversiteit Figuur 2: Bestemmingsplan Tilburg geformuleerd. Om deze te kunnen uitvoeren is een nadere uitwerking van het ecologisch beheer nodig. Door gericht ecologisch beheer neemt de biodiversiteit toe, zowel interessant voor de beleving door burgers, als voor de ontwikkeling van flora en fauna. De Handreiking Ecologisch Beheer vormt hiervoor de kapstok. Voor zowel integrale projecten als het dagelijks beheer van de openbare ruimte biedt de handreiking uitgangspunten en handvatten voor keuzes en processen.
Beleidsadvies invasieve, exotische flora en fauna Voor de gemeente Tilburg is er een beleidsadvies opgesteld in relatie tot invasieve, exotische flora en fauna. Hierbij is gekeken voor welke soorten er direct actie nodig is, waarbij het advies leidt tot een actieplan per soort voor de gemeente: beheersen, bestrijden, signaleren of niets doen. Anderzijds is het adviesbeleid vertaald naar praktische instructies voor de medewerkers van de afdeling RUV van de gemeente Tilburg, die de genoemde soorten in de praktijk tegenkomen. Voor hen is het van belang om te weten wat ze kunnen ondernemen om de soort aan te pakken, en welke praktijken er juist moeten worden vermeden als een bepaalde soort is gesignaleerd om verdere verspreiding en schade te voorkomen.
9
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
BEHEERPLAN WATERWATER
2.3
Raakvlakken andere disciplines en stakeholders
Vanuit andere disciplines worden ook beleidsuitgangspunten gesteld die raakvlakken hebben met water. Met name de disciplines wegen en civiele kunstwerken hebben een raakvlak met water.
Raakvlakken met andere disciplines Raakvlak wegen Een groot deel van het beheerareaal water ligt aan, in de buurt van of tegen openbare infrastructuur, zoals gemeentelijke wegen. Sloten en kades dienen goed onderhouden en stabiel te zijn om eraan bij te dragen geen gevolgschade te leveren aan wegen in geval van achterstallig onderhoud en/of een calamiteit. Tevens ligt hier een belangrijk raakvlak met het afstromingprofiel van de wegen naar de naastgelegen terreinen, welke vaak dienen als waterberging. Raakvlak kunstwerken De asset water heeft ook raakvlakken met civiele kunstwerken. Onder veel bruggetjes in het beheer van de gemeente liggen sloten en waterwegen. Door het goed en tijdig onderhouden van zowel de kunstwerken als de waterwegen -en waar mogelijk dit gecombineerd uit te voeren- kan de instandhouding geoptimaliseerd worden voor beide disciplines. Raakvlak riolering Het beleid omtrent riolering is vastgelegd in het Programma Water en Riolering 2020-2023, waarmee het beheerplan Water tevens raakvlakken kent. Het beheer van doorstroming van het oppervlaktewater raakt direct aan het beheer van onder andere duikers en beschoeiingen. Raakvlak Groen De gemeentelijke groenvoorzieningen hebben invloed op de instandhouding van de watergangen. Het beheerbeleidsplan "groenbeheer op niveau" is medio 2016 vastgesteld. Groen raakt de asset Water op veel gebieden.
Te denken valt aan het onderhouden van groenstroken en wadi’s die vanuit Groen onderhouden worden (gemaaid), maar vanuit Water moeten voldoen aan de waterkwaliteit (bijvoorbeeld overhangende en hoge struiken langs het water). Tenslotte valt te denken aan de poelen: waar ligt de onderhoudsverantwoordelijkheid en wie neemt actie als een poel bijvoorbeeld droogvalt? Raakvlak schoon Het opruimen van drijvend zwerfafval op en rond het water maakt onderdeel uit van de werkzaamheden binnen het waterbeheer. De interventieniveaus wanneer zwerfvuil verwijderd dient te worden, zijn opgenomen in het beheerplan Schoon.
Stakeholders Aannemers De gemeente Tilburg voert regie op het beheer van de openbare ruimte. Het bestuur bepaalt als ‘asset owner’ de ambities en doelstellingen (richting geven aan het proces). De gemeentelijke organisatie vervult als ‘assetmanager’ de regierol in de aansturing van het beheer en onderhoud (inrichting van het proces). De uitvoering en realisatie laten we over aan de ‘serviceproviders’: de aannemers die voor het verrichten van de onderhoudswerkzaamheden aan watergangen beter toegerust zijn dan de gemeente. Waterschappen, waaronder Waterschap de Dommel en Waterschap Brabantse Delta Er zijn diverse overeenkomsten en onderhoudsafspraken tussen de verschillende waterschappen en de gemeente Tilburg. Een voorbeeld hiervan is het BOR Stedelijk Water Tilburg. Dit is een praktische uitwerking van het huidige en toekomstig beheer en onderhoud van de watergangen binnen de gemeente Tilburg. Het betreft uitsluitend watergangen die door Waterschap de Dommel zijn overgenomen in het project ‘overname stedelijk water’. Dit document geeft aan welke beheer- en onderhoudsmaatregelen voor de watergangen gewenst zijn. Tevens geldt dit voor de afspraken met Waterschap Brabantse Delta.
10
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
BEHEERPLAN WATER
Na vaststelling van deze beheer- en onderhoudsrichtlijn is de opzichter van het Waterschap verantwoordelijk voor het up-to-date houden hiervan. Bewoners, woningbouwcoöperaties en buurtverenigingen De gemeente Tilburg kiest voor het verder versterken, bestendigen en borgen van het wijkgericht werken in de eigen organisatie en in samenhang met de burgers en partners in de wijken (Bestuursakkoord 2023-2026). Hierbij ondersteunt de gemeente diverse initiatieven uit de samenleving en werkt aan een verbetering van het evenwicht tussen wijkaanpak en stedelijke aanpak. Om de karakteristieken van de buurt te versterken kunnen in overleg met bewoners en andere belanghebbenden afspraken worden gemaakt over bijvoorbeeld zelfbeheer, beschoeiingen op privéterreinen, vijvers in eigendom van derden. De gemeente ondersteunt eigen initiatief hiertoe van groepen bewoners. De beleving van de burgers hierbij is belangrijker dan de beeldkwaliteit. ProRail ProRail is verantwoordelijk voor het spoorwegnet van Nederland. Zij onderhoudt het spoor maar tevens ook een groot deel van de viaducten die over of onder het spoor doorlopen en die hiermee een directe relaties hebben met een groot aantal watergangen. Rijkswaterstaat Rijkswaterstaat is verantwoordelijk voor het beheer en onderhoud van de kanalen en is verantwoordelijk voor het op diepte houden van haar eigen vaarwegen.
Bermen worden door Rijkswaterstaat elke nazomer éénmalig gemaaid. De kleinere bermsloten maait Rijkswaterstaat gewoonlijk éénmaal per 2 jaar. Het maaien van oevers langs de vaarwegen en kanalen in beheer bij Rijkswaterstaat gebeurt één keer per jaar. Visvereniging KEHV de Ruischvoorn Gemeente Tilburg is eigenaar van de meeste stadswateren, De Ruischvoorn is pachter van viswater, de Waterschappen zijn verantwoordelijk voor het beheer van het water en zijn verantwoordelijk voor de kwaliteit van het oppervlaktewater. Visserijkundig onderzoek, bereikbaarheid viswater en uitzettingsbeleid zijn de kerntaken van visvereniging KEHV de Ruischvoorn. Er vindt volop overleg plaats tussen de Waterschappen en de Gemeente Tilburg om duidelijk te krijgen hoeveel vis er op de diverse wateren mag zitten en wat dit betekent voor het uitzetbeleid.
11
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
BEHEERPLAN WATERWATER
3
Kwantiteit en Kwaliteit
3.1
Kwantiteit
De kwantitatieve beheergrens geeft aan welke onderdelen tot de scope van het waterbeheer behoren en welke niet. Het gaat in deze paragraaf dus puur om de hoeveelheden en vierkante meters van het areaal van de gemeente Tilburg. De gemeente Tilburg heeft iets meer dan 1,9 miljoen m2 aan water in haar beheer.
Omvang Onderstaand is het areaal van de gemeente Tilburg kwantitatief weergegeven2: Tabel 2: Omvang
Onderdeel Havens Watergangen Waterloop Poelen Siervijvers Zandwinplas Retentie (droog) Retentie (nat) •
Omvang [m2] Ca. 152.000 Ca. 508.000 Ca. 24.500 Ca. 62.300 Ca. 92.400 Ca. 258.000 Ca. 210.000 Ca. 600.000
Kanalen zijn in beheer van Rijkswaterstaat.
Voor de verdere uitwerkingen van de verschillende onderdelen van het Beheerplan Water worden de waterlopen beschouwd als een onderdeel van de watergangen. Deze komen dus niet afzonderlijk terug in voorliggend beheerplan.
3.2
Kwaliteit
Een manier om de kwaliteit van het areaal te achterhalen is het uitvoeren van (visuele) inspecties en het uitvoeren van diverse onderzoeken, zoals onderzoek naar de kwaliteit van het water, de biodiversiteit in het water en diverse materiaalonderzoeken. Hoewel er wordt gewerkt met een piepsysteem (reactief beheer en onderhoud), waarbij de Gemeente Tilburg op basis van meldingen en/of klachten uit de omgeving onderhoud- en/of herstelwerkzaamheden gaat inplannen en uitvoeren, zijn er de afgelopen jaren ook diverse gepande inspecties uitgevoerd en is een redelijk beeld ontstaan van een deel van het areaal en daarmee de toestand van het onderhoud en daaraan gekoppeld van de assets. Deze inspecties zijn niet uitgevoerd op basis van uniform omschreven richtlijnen of kaders, maar op diverse wijzen door de gemeente aan verschillende organisaties uitgezet. Hierbij wordt tevens door derden, zoals Rijkswaterstaat en Waterschappen informatie over de toestand van het areaal met de gemeente Tilburg gedeeld. Een deel van de poelen en de siervijvers is bijvoorbeeld gedetailleerd in kaart gebracht, waarbij geconcludeerd kan worden dat dit onderzochte deel van het areaal in redelijke tot goede staat verkeerd (Onderzoek Siervijvers, BTL). Op basis van de onderzochte scope binnen dit beheerplan kan gesteld worden dat het areaal in een redelijke staat verkeert.
Het areaal is veilig voor gebruikers en omwonenden, is functioneel en er zijn geen structurele, grote achterstanden die direct invloed hebben op de functionaliteit en/of de veiligheid van de assets. Door een goede grondslag vertoont het areaal geen verzakkingen en worden de begroeiingen op en rond het water beheerst. Hieronder is weergegeven aan welke kwaliteitsniveaus en streefbeelden de verschillende onderdelen binnen het beheerplan water moeten voldoen en wat daarmee de uitgangspunten zijn voor het beheer en onderhoud van het
2 Gebaseerd op de export oppervlaktewater (Obsurv) d.d. 08-12-2021, inclusief gebruikte terminologie.
12
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
BEHEERPLAN WATER
areaal van de gemeente Tilburg. Dit kan plaatsvinden op basis van vastgestelde richtlijnen of op basis van lopende afspraken binnen de gemeente.
Havens Uit de eerder uitgevoerde (waterbodem-)onderzoeken kan geconcludeerd worden dat de milieu hygiënische kwaliteit van de waterbodem in de havens heterogeen is. De kwaliteit van de sliblaag is tweeledig: veelal wordt klasse B aangetroffen (deze mag toegepast en hergebruikt worden). Deze lagen zijn ook Niet Toepasbaar op landbodem en Niet Verspreidbaar in oppervlaktewater. De overige sliblagen zijn Nooit Toepasbaar in oppervlaktewater, dit vanwege het gehalte aan cadmium dat de interventiewaarde voor waterbodem overschrijdt. Hierdoor dient deze specie ten alle tijen afgevoerd te worden naar een erkend verwerker. De kwaliteit van de aanlegdiepte van de vaste waterbodem (zand en plaatselijk leem) wordt veelal als Altijd Toepasbaar en Verspreidbaar beoordeeld. Wanneer de laatste baggerwerkzaamheden exact zijn uitgevoerd is onbekend. Uit de aangeleverde informatie “inventarisatielijst_oppervlaktewater” lijkt de Piushaven voor het laatste in 2011 gebaggerd te zijn. Baggeren heeft binnen de gemeente Tilburg een onderhoudsregime voor beide havens van eens in de 12 jaar, bij een gemiddelde aanwas van 2cm per jaar. De Piushaven: er zijn geen afspraken in relatie tot het ambitieniveau. Het uitgangspunt is schoon, heel, groen en veilig. De maximale vaarwegdiepte bedraagt -2,10/-2,15m.
Onderhoud vindt plaats op basis van een piepsysteem, waarbij er momenteel structureel locaties zijn waar de gegarandeerde diepgang niet behaald wordt. Industriehaven Loven: er zijn geen afspraken in relatie tot het ambitieniveau. Het uitgangspunt is schoon, heel, groen en veilig. De industriehaven Loven is momenteel bereikbaar voor CEMT klasse II schepen (-2,5m). In het kader van de opwaardering van het Wilhelminakanaal dient de haven geschikt gemaakt te worden voor CEMT klasse IV schepen met een beperkte diepgang (-2,80m). Onderhoud vindt plaats op basis van een piepsysteem, waarbij er momenteel structureel locaties zijn waar de gegarandeerde diepgang niet behaald wordt. (Diepgangen van de genoemde havens komen uit “Vaarwegen in Nederland, bron: Rijkswaterstaat)
Watergangen (en waterlopen) De gemeente Tilburg is verantwoordelijk voor een goed functionerend watersysteem. Deze doelstelling wordt grotendeels in samenspraak met de waterschappen opgepakt en uitgevoerd. Zonder onderhoud zullen wateren (vooral de smallere sloten) langzaam dichtgroeien met planten en bagger. Door maaien en baggeren blijft het watervoerende en bergende vermogen van het watersysteem behouden en blijft het water als leefgebied voor waterplanten- en dieren intact. De gemeente Tilburg werkt voor de watergangen momenteel met een piepsysteem, waardoor er nu een goede waterkwaliteit is maar er geen zicht is of en zo ja, wanneer deze kan omslaan. Er zijn geen afspraken gemaakt over het ambitieniveau; uitgangspunt is schoon, heel, groen en veilig. Het watersysteem heeft verschillende watersysteemdoelen die passen bij de vele verschillende gebruiks- en ecologische functies: landbouw, natuur, recreatie, wonen, biodiversiteit, volksgezondheid. Kwantiteitsdoelen gaan over voldoende water en veiligheid. Kwaliteitsdoelen richten zich op een gezonde samenstelling van het water en de waterbodem en een goede ecologische toestand. Hierbij horen ook zaken als blauwalg en botulisme. Een goed onderhouden watergang: • • • •
13
Kan voldoende water doorvoeren of bergen (op peil); Draagt bij aan goede (ecologische) waterkwaliteit; Past binnen de omgeving; Wordt positief gewaardeerd of geaccepteerd.
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
BEHEERPLAN WATERWATER
Poelen (gebaseerd op het Ecologisch Beheerplan Poelen van de gemeente Tilburg) De poel bevat permanent oppervlaktewater, met uitzondering dat de poel tijdens een zomerperiode incidenteel droogvalt (1 x per 3-5 jaar). Het water is matig voedselrijk tot voedselrijk en ligt op een zonnige positie. Het streefbeeld van de poel is een open water met flauwe oevers en een kruidenrijke oevervegetatie. De flauwe oevers hebben een talud van 1:3 of flauwer, aan de zon beschenen zijde zelfs 1:6 tot 1:10. De watervegetatie is goed ontwikkeld, bestaande uit ondergedoken waterplanten, met dien verstande dat voldoende open water aanwezig is (30-50% open water). In de oeverzone is geen struweel of anderszins houtige beplanting aanwezig. De poel is bedoeld als voortplantingswater voor amfibieën en libellen. Daarnaast dient het als broedplaats voor een aantal specifieke vogelsoorten en als drinkwater voor vogels en zoogdieren. De oeverzone gaat over in grasland, te typeren als kruiden‐ en faunarijk grasland. Kwaliteitsbepaling Poel: De gewenste (basis)kwaliteit van de poel is bereikt als de kwaliteitsbepaling van de vaatplanten, amfibieën en/of libellen is behaald in ten minste 2 opeenvolgende jaren of dat in het geval van fauna voortplanting is vastgesteld aan de hand van eieren en/of larven.
De overige diergroepen vergroten de ecologische kwaliteit maar worden niet gezien als bepalende kwaliteitsfactor voor het beheertype. • • •
Vaatplanten: Minimaal 8 soorten, waarbij het aantal exemplaren of % bedekking van minder belang is en per soort sterk kan verschillen; Amfibieën: Minimaal 1 soort, waarbij het aantal exemplaren van minder belang is en per soort sterk kan verschillen; Libellen: Minimaal 2 soorten, waarbij het aantal exemplaren van minder belang is en per soort sterk kan verschillen.
Retentie (nat) Er zijn geen normen voor de waterkwaliteit van stadswateren en retentievijvers. Om de resultaten te kunnen interpreteren, zijn verhoogde waarden oranje gekleurd en opvallend hoge waarden rood gekleurd. Bij zuurstof gaat het bijvoorbeeld om (opvallend) verlaagde waarden. Dit oordeel is gebaseerd op de puntentoedeling voor de nutriëntenhuishouding en zuurstofhuishouding bij de ecologische beoordeling van stadswateren volgens Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer (STOWA) en de maatlatten voor sloten en kanalen voor de Kaderrichtlijn Water (KRW). De waterkwaliteit wordt verder bepaald door zaken als de aanwezigheid en hoeveelheid van bepaalde verontreinigingen, fysische en chemische factoren als de pH en geleidbaarheid, de hoeveelheid zout die in het water aanwezig is en de aanwezigheid van voedingsstoffen. Daarnaast wordt bij het beheer en onderhoud van de retentievijvers zowel de waterkwaliteit als het bergend vermogen gemonitord. Om de natte retenties weer op het gewenste niveau te brengen en indien mogelijk de belevingswaarde te verbeteren, start in 2022 de aanbesteding van een meerjarenonderhoudscontract, met daarin zowel de uitvoering van inspecties als de advisering op gebied van de meerjarenplanning (looptijd: 10jaar).
Siervijvers Er zijn geen normen voor de waterkwaliteit van siervijvers. Om de resultaten te kunnen interpreteren, zijn verhoogde waarden oranje gekleurd en opvallend hoge waarden rood gekleurd. Bij zuurstof gaat het om (opvallend) verlaagde waarden. Dit oordeel is gebaseerd op de puntentoedeling voor de nutriëntenhuishouding en zuurstofhuishouding bij de ecologische beoordeling van stadswateren volgens Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer (STOWA) en de maatlatten voor sloten en kanalen voor de Kaderrichtlijn Water (KRW). Er zijn geen afspraken gemaakt over het ambitieniveau, het uitgangspunt is schoon, heel, groen en veilig. Binnen de GOC-contracten liggen de uitvoerende onderhoudswerkzaamheden vast aan de hand van meldingen en beeldmeetlatten (Niveau C). Baggeren vindt plaats conform een vastgestelde frequentie, groot onderhoud is niet van toepassing. (Bron: Onderzoek siervijvers: inspectie, advies en maatregelen siervijvers, BTL)
14
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
BEHEERPLAN WATER
Zandwinplas Voor de zandwinplassen wordt er onderscheid gemaakt tussen de Noorderplas en de resterende (zandwin-)plassen. • •
Noorderplas: er zijn geen afspraken gemaakt over het ambitieniveau. Het uitgangspunt is dat de plas schoon, heel, groen en veilig dient te zijn. In het bomenonderhoudscontract liggen afspraken vast in relatie tot het onderhouden (verwijderen waterplanten, grofvuil en drijfvuil). Groot onderhoud is niet van toepassing; Resterende (zandwin-)plassen: er zijn geen afspraken gemaakt over het ambitieniveau. Het uitgangspunt is dat de plas schoon, heel, groen en veilig dient te zijn. Binnen de GOC-contracten liggen de uitvoerende werkzaamheden vast aan de hand van meldingen en beeldmeetlatten (Niveau C). Baggeren vindt plaats conform een vastgestelde frequentie, groot onderhoud is niet van toepassing.
Droge retenties Voor de droge retenties zijn geen afspraken vastgelegd met betrekking tot het waterdeel. Wadi’s zijn tevens een onderdeel van droge retenties. Een wadi bergt regenwater en zuivert het, waarna het water infiltreert in de ondergrond. Zo helpt de wadi tegen wateroverlast en droogte. Uitgangspunt is schoon, heel, groen en veilig. Onderhoudswerkzaamheden worden uitgevoerd door kleurspoor Groen (maaien en/of klepelen op basis van frequentie of beeld). Er zijn geen afspraken in relatie tot groot onderhoud.
3.3
Prestatie-indicatoren
De beheervisie stelt een kader dat leidend is voor het uitwerken van uitvoeren van het beheer en onderhoud aan de watergangen. Momenteel werkt de gemeente Tilburg met een piepsysteem, waarbij bij meldingen, klachten of bevindingen gekeken naar vier uitgangspunten in afnemende rangorde: 1. Het borgen van de veiligheid; 2. Het borgen van het functioneren (maatschappelijk belang); 3. Het voldoen aan wet- en regelgeving; 4. Het voldoen aan het gemeentelijke beleid rondom duurzaamheid. De bestaande natte infrastructuur en watergangen moeten dus in eerste instantie veilig zijn. Maar de beschikbaarheid van de watergangen is ook van belang. De watergangen, havens, sloten en vijvers worden daarom ook functioneel in stand gehouden vanuit het maatschappelijk belang om de infrastructurele en ecologische functie te behouden. Tenslotte is het van belang dat voldaan wordt aan de landelijke en gemeentelijke wet- en regelgeving en het gemeentelijk beleid rondom duurzaamheid. Deze uitgangspunten vormen de kernwaarde van de beheervisie binnen dit beheerplan water.
Interventieniveaus De prestatie is uitgedrukt in een kwaliteitscijfer of -niveau. Om te voorkomen dat de kwaliteit beneden dit niveau zakt, is het nodig om tijdig onderhoud te plegen. Om het moment van onderhoud te bepalen zijn interventieniveaus opgesteld. Voor de gemeente Tilburg wordt uitgegaan van maatwerk, onderbouwd en/of gerelateerd aan onderhoudsfrequenties. De kwaliteit wordt vastgesteld tijdens de inspecties en schouwrondes, waarna de waterbeheerder het onderhoudsprogramma vaststelt op basis van de vastgelegde interventieniveaus. Interventie vindt plaats op het economisch meest optimale moment, namelijk niet te vroeg en niet te laat en in de juiste mate. Hierdoor kan vanuit onderliggende beheerplan Water gestuurd worden op maatwerk op het gebied van beheer en onderhoud, waarbij er altijd een gezonde balans dient te zijn tussen prestatie, risico en kosten. Een voorbeeld hiervan is het tijdig onderhouden van de sloten, zodat deze niet verzanden. Bij verzanden lopen de duikers vol en is er extra onderhoud nodig om naast het onderhouden van de sloten ook de duikers extra door te spuiten.
15
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
BEHEERPLAN WATERWATER
4
Beheertactiek
4.1
Beheerproces
Onderstaand worden de instandhoudingsadviezen en beheerregimes van de verschillende onderdelen van het beheerplan water uitgeschreven. Er wordt gestart met een inkijk in de aangehouden en geldende frequentie voor het beheer en onderhoud van de afgelopen jaren. Echter wordt dit hoofdstuk afgesloten met een maatwerk-advies voor de gemeente Tilburg, waarop het beheer en onderhoud voor de komende planperiode uitgevoerd kan worden.
Beheerprincipes Voor de praktische aanpak van het beheer en onderhoud gelden de volgende beheerprincipes. Deze sluiten aan bij de beheervisie van de gemeente, sluiten aan bij de visie op de overige disciplines en zijn bedoeld om richting te geven in de uitvoering. • • • •
Er moet altijd inzicht bestaan in de toestand en het functioneren van het oppervlaktewater (actueel gegevensbestand en regelmatige monitoring); Er moet inzicht bestaan over de kwaliteit van het water in de watergangen en -wegen en de diepgang; De aanpak van onderhoudswerken dient integraal, multidisciplinair en projectmatig te zijn; Voor de natuurvriendelijke oevers beheren de waterschappen enkel de doorstroomprofielen, waarbij de breedte en diepgang van de watergang leidend zijn. Afspraken tussen waterschappen en de gemeente Tilburg zijn deels vastgelegd en bieden grenzen in relatie tot verantwoordelijkheden: samen met Waterschap de Dommel zijn deze afspraken goed vastgelegd, voor de overige waterschappen dienen de afspraken opgezocht te worden en/of lopende discussies over beheergrenzen zo spoedig mogelijk opgelost te worden. Aanscherping van verantwoordelijkheden en beheergrenzen is noodzakelijk voor goed beleid.
Aanlegprincipes in relatie tot eventuele vervanging (en nieuwbouw) Ook voor de eventuele aanleg en/of grootschalig renovatie van nieuwe havens, watergangen, vijvers en wadi’s wordt een aantal voorwaarden gesteld, zodat de beheerfase zo optimaal mogelijk verloopt. Het belangrijkste aanlegprincipe is: •
Eventuele volledige vervanging / nieuwbouw dient met onderhoudsarme en/of duurzame materialen te worden uitgevoerd.
4.2 Activiteiten IBOR Binnen IBOR staan we voor de uitdaging om met de beschikbare middelen minimaal te voldoen aan de wettelijke bepalingen en bovendien overeenkomstig de beleidskaders bij te dragen aan bestuurlijke ambities. Voor een optimale balans tussen prestaties, risico’s en kosten stellen we maatregelen op voor de asset water en voeren we onderhoud uit. Dit doen we aan de hand van een aantal activiteiten.
16
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
BEHEERPLAN WATER
Areaal op orde Om te kunnen bijdragen aan de bestuurlijke doelen is het van belang om actuele, betrouwbare en complete gegevens van de wegen te hebben. Hiervoor is het beheerareaal zowel administratief als geometrisch opgenomen in het beheersysteem (Obsurv). Revisiegegevens en areaaluitbreidingen voeren we continu door. Het beheersysteem geeft ons inzicht in de kwaliteit en kwantiteit van het te beheren areaal, maar ook in de uit te voeren onderhoudsmaatregelen op basis van de uitgevoerde onderzoeken.
Onderzoek & Inspectie Inspectiemaatregelen Een inspectieregime waarborgt mede de veiligheid, het functioneren en de instandhouding van de havens en watergangen. Aan de hand van de inspectieresultaten worden de onderhoudsmaatregelen opgesteld voorzien van specificatie, planning en kostenraming. Door deze inspecties te structureren is de gemeente Tilburg meer in control in relatie tot de toestand en staat van haar assets.
Schouw Een schouw bepaalt de veiligheid van een watergang. Het is een eenvoudige inspectie waarbij alleen naar de veiligheid en functionaliteit gekeken wordt. De aannemer schouwt op basis van piepmeldingen. Zaken die gesignaleerd worden door het Waterschap (technische zaken) worden gemeld naar de gemeente Tilburg.
Instandhoudingsinspectie Een instandhoudingsinspectie bepaalt de meerjarenplanning- en begroting. Tijdens een instandhoudingsinspectie zijn alle noodzakelijke onderhoudsmaatregelen bepaald met de bijbehorende startjaren en hoeveelheden. Voor de sier- en retentievijvers is dat deels wel gedaan, incl. MJOP en kosten. Voor de instandhoudingsinspectie van de watergangen wordt een risico gestuurd selectieproces toegepast op basis van de vastgestelde en toegekende risicoklassen. Op basis van de risicoklasse is de instandhoudingsinspectie samengesteld. De instandhoudingsinspecties worden om de vijf jaar uitgevoerd. De inspecties zijn uitbesteed aan gespecialiseerde bureaus.
Technische inspectie Een technische inspectie (of nader onderzoek) wordt aangewend voor kritieke objecten en waterwegen waarvan de conditie onvoldoende is vast te stellen bij een reguliere inspectie. Vaak is dit specialistisch onderzoek naar houtrot, betonschade en corrosie van essentiële onderdelen van de watergang, zoals de beschoeiingen en/of de oevers. Ook wordt de waterkwaliteit in kaart gebracht. Een technische inspectie is ter onderbouwing van een advies en is een inspectie waarbij bereikbaarheidsmiddelen (duikploeg, boot) ingezet worden om alle onderdelen binnen handbereik te kunnen inspecteren. De uit te voeren technische inspecties worden bepaald tijdens de instandhoudingsinspecties.
Gerichte inspectie Ook deze dient ter onderbouwing van een advies. Het is een technische inspectie, maar dan voor een bepaald onderdeel.
Materiaalmetingen & kwaliteitsonderzoek Materiaalmetingen worden uitgevoerd om de aangetroffen schades te vergelijken met de meetresultaten. Inspectietekeningen worden gebruikt om schade- en meetlocaties vast te leggen. Bij materiaalmetingen kan men denken aan houtsamples van beschoeiingen en/of wanddiktemetingen en staalsamples van damwanden. Hieronder valt ook het onderzoek naar de kwaliteit van het water, inclusief onderzoek naar bijvoorbeeld de biodiversiteit.
17
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
BEHEERPLAN WATERWATER
Keuring watertappunten en fonteinen Watertappunten zijn ondergebracht bij civiele kunstwerken en worden jaarlijks onderhouden en geïnspecteerd op technische staat en bacteriologische verontreiniging. Fonteinen vallen wel onder onderliggend beheerplan Water.
Onderhoud ten laste van exploitatie In het onderhoudsprogramma nemen we alle activiteiten op om de openbare ruimte schoon, heel, veilig en functioneel te houden en het gewenste ambitieniveau na te streven. Met het uitvoeren van maatregelen verlagen we de kans van optreden van een mogelijk risico. Deze activiteiten zijn opgenomen in zowel het service onderhoud als het regulier onderhoud, die ten laste komen van het exploitatiebudget.
Service onderhoud Het betreft hier incidenteel onderhoud, reparaties en herstel op basis van meldingen. Veelal bedoeld om direct gebreken en gevaarlijke situaties op te heffen (reactieve onderhoudswerkzaamheden). Het doel van service onderhoud is het terugbrengen van het object in een aanvaardbare conditie. De dekking voor het service onderhoud is afkomstig uit het exploitatiebudget en geprogrammeerde budgetten maken geen onderdeel uit van het MeerJarenProgramma. Het is niet gezegd dat voor niet-kritieke assets regulier onderhoud altijd de beste onderhoudsstrategie is. Als de faalkosten hoger zijn dan de kosten van verzorgend onderhoud, dan ligt Toestandsafhankelijk Onderhoud (TAO) of Gebruiksduurafhankelijk Onderhoud (GAO) meer voor de hand.
Regulier onderhoud Regulier onderhoud betreft onderhoud- en herstelwerkzaamheden op basis van inspecties en beeldkwaliteit (preventief in plaats van reactief). Hieronder valt o.a. maaiwerkzaamheden, snoeien, inzameling zwerf- en drijfafval, incidenteel vervangen beplanting of (delen van) de asset. Deze werkzaamheden hebben veelal een planmatig karakter. Het doel van regulier onderhoud is het in een aanvaardbare conditie houden van het betreffende object. De dekking voor het regulier onderhoud is afkomstig uit het exploitatiebudget en geprogrammeerde budgetten maken in principe geen onderdeel uit van het MeerJarenProgramma. Er is verminderd sprake van de behoefte aan groot onderhoud. Wel wordt aangegeven dat er grootschalig achterstallig onderhoud is in de Piushaven (incl. een deel van de sier en retentievijvers) en dat er de wens ligt om een groot deel van de aanwezige oevers -die richting einde levensduur gaan- te vervangen voor natuurvriendelijke oevers. Deze vallen dus officieel wel door het “vervangen” buiten de scope van groot onderhoud.
Onderhoud ten laste van investeringen Naast het onderhouden van de assets voeren we ook vervangingen, herinrichtingen of reconstructies uit in de openbare ruimte. Investeringen vinden vaak plaats omdat de levensduur van de betreffende asset is verstreken of als de functie van de bestaande asset niet meer voldoet aan de gestelde eisen van deze tijd of omdat er vanuit een andere invalshoek een herinrichting nodig is. Deze activiteiten zijn opgenomen in zowel het groot onderhoud als de vernieuwingen welke ten laste komen van het investeringsbudget.
Groot onderhoud Groot onderhoud is gericht op het herstel van het functioneren en de veiligheid van het object of de constructie. Met betrekking tot de ernst en de omvang van de defecten wordt bij groot onderhoud afgewogen of herstel nog rendabel is of dat vervanging van de onderdelen doelmatiger is. Groot onderhoud is erop gericht de ontwerplevensduur van het object of de constructie te bereiken of te verlengen, wanneer de technisch levensduur behaald is. Tilburg geeft invulling aan het preventief (groot) onderhoud via de onderhoudsstrategie Toestandsafhankelijk onderhoud (TAO). Toestandsafhankelijk onderhoud gaat uit van de huidige conditie van een onderdeel. Tijdens inspecties wordt de toestand van een onderdeel getoetst en op basis daarvan wordt besloten onderhoud te plegen of niet. Bij TAO is het van belang dat er regelmatig en vakkundig inspecties worden uitgevoerd om de kans op storingen te minimaliseren. Onderhoud wordt namelijk gepleegd wanneer er wordt geconcludeerd dat dit nodig is.
18
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
BEHEERPLAN WATER
Realisatie van groot onderhoud geschiedt zoveel mogelijk integraal met andere werkzaamheden in de openbare ruimte.
Vervanging/vernieuwing Vervanging wordt uitgevoerd op assets die door groot onderhoud niet meer in de gewenste conditie te brengen zijn. Vervangingen hebben dan ook geen betrekking op losse onderdelen (klein deel van een beschoeiing) maar op complete functionele delen, bijvoorbeeld de gehele beschoeiing of het talud. Binnen IBOR staan we voor de uitdaging om met de beschikbare middelen minimaal te voldoen aan de wettelijke bepalingen en bovendien overeenkomstig de beleidskaders bij te dragen aan bestuurlijke ambities. Voor een optimale balans tussen prestaties, risico’s en kosten stellen we maatregelen op en voeren we onderhoud uit. Dit doen we aan de hand van een aantal activiteiten. Vervanging is voor het Beheerplan Water niet van toepassing. Eventuele vervanging van beschoeiingen e.d. is opgenomen in de paragraaf Groot Onderhoud.
Innovatie / Pilots De gemeente Tilburg heeft als doelstelling de openbare ruimte op een slimme manier te beheren en speelt daarbij in op toekomstige trends en ontwikkelingen. Door het uitvoeren van pilots worden de risico’s bij een nieuwe toepassing verkleinden wordt inzicht in deze nieuwe producten en/of methodieken verkregen. Dat maakt de kans op succes bij een toepassing op grotere schaal groter.
19
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
BEHEERPLAN WATERWATER
5
Financiën
5.1
Uitgangspunten
De kosten van alle maatregelen samen staan in de meerjarenonderhoudsplanning (MJOP). De MJOP heeft als doel om voor een langere termijn inzicht te geven in de vereiste financiële middelen, zodat een juiste en doelmatige financiële planning is opgezet. Deze paragraaf behandelt het financiële aspect van het beheer van het oppervlaktewater en de watergangen.
BBV Het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV) stelt wettelijke eisen aan de opzet en inhoud van de begroting en jaarrekening. De lasten voor klein onderhoud en groot onderhoud aan oppervlaktewater (instandhouding) zijn in de exploitatie opgenomen. Een overschot wordt in de voorziening gebracht voor toekomstige lasten. Investeringen voor maatschappelijk nut dienen primair ten laste te komen van de begroting. Secundair wordt de investering geactiveerd over maximaal 15 kalenderjaren. Voor een adequaat beheer van havens, watergangen en vijvers kan een voorziening worden gevormd.
De financiële planning bestaat uit standaard maatregelen met vaste onderhouds- en vervangingsintervallen en uit eenheidsprijzen. De eenheidsprijzen in het systeem zijn marktconform, waarbij wel enige omvang van een werk vereist is. De uitgangspunten behorende bij de MJOP zijn: • •
Projectmatige uitvoering van de maatregelen met een redelijke projectomvang. Inclusief directe en indirecte aannemerskosten met uitzondering van specifieke verkeersvoorzieningen en bijzondere bereikbaarheidsvoorzieningen. Exclusief btw.
•
Onderstaande prijzen komen voort uit de aangeleverde documentatie van de Gemeente Tilburg en zijn na controle overgenomen in onderstaande tabel. Tabel 3: Kosten per jaar
Omschrijving
Frequentie
Bron
Kosten afvoer maaisel (i.s.m. WS) Maaien bermen (i.s.m. WS)
Jaarlijks
Factsheets oppervlaktewaterbeheer
€
9.500,-
Jaarlijks
Overeenkomst WS en Gemeente Tilburg
€
3.200,-
Maaien oevers poelen
Jaarlijks
Integraal Beheerplan Poelen
€
1.500,-
Maaien vegetatie poelen
Jaarlijks
Integraal Beheerplan Poelen
€
1.500,-
Baggeren poelen
1x per 20jr
Integraal Beheerplan Poelen
€
1.500,-
Baggeren Piushaven
1x per 12jr
€ 125.000,-
Baggeren Lovenhaven
1x per 12jr
Herstelwerkzaamheden vijvers
Eenmalig over 5jr Jaarlijks
Expert judgement i.r.t. achterstallig onderhoud Expert judgement i.r.t. achterstallig onderhoud Hersteladvies vijvers Tilburg (Nebest) Expert judgement
€ 12.000,-
Jaarlijks
Meerjarenraming_oppervlaktewater
€ 41.900,-
Jaarlijks
Meerjarenraming_oppervlaktewater
€ 22.700,-
Reguliere onderzoeken & monitoring Onderhoud watergangen Onderhoud vijvers
Totale kosten per jaar
€ 18.350,€ 81.900,-
# Achterstallig onderhoud Piushaven wordt geschat op EUR 1,5 miljoen (is over 12 jaar EUR 125.000/jaar). # Te baggeren kubieke meter Lovenhaven: 24.173 m3. Dit komt overeen met ca. EUR 220.000 aan kosten (is over 12 jaar ca. EUR 18.350/jaar).
20
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
BEHEERPLAN WATER
5.2
Exploitatiebudget
De activiteit Onderzoek & Inspectie bestaat in dit geval hoofdzakelijk uit schouwen, instandhoudingsinspecties en technische inspecties. Hier is een gemiddeld budget per planjaar voor vastgelegd, zoals is opgebouwd in paragraaf 5.1 (tabel 3). Tabel 4. Kosten voor exploitatie
Exploitatie Areaal op orde (informatiebeheer4) Onderzoek & Inspectie Service onderhoud Regulier onderhoud / MJP Benodigd Beschikbaar
2023
2024
2025
20263
€ 12.000 € 226.750 € 80.300 € 319.050 € 596.172
€ 12.000 € 226.750 € 80.300 € 319.050 € 1.142.362
€ 12.000 € 226.750 € 80.300 € 319.050 € 662.282
€ 12.000 € 226.750 € 80.300 € 319.050 € 662.282
Het verschil tussen benodigd en beschikbaar is te verklaren door de werkzaamheden vanuit piepsysteem, achterstallig onderhoud, de nog openstaande punten vanuit “areaal op orde”, watergangen en/of retentie- en siervijvers en de post "Riol baggeren" (150k), "Riol stadswater" (35k) uit de begroting.
5.3
Investeringsbudget
De gemeente Tilburg heeft ervoor gekozen om geen investeringsbudget op te nemen voor het vervangen van delen van de watergangen en/of retentie- en siervijvers. Het betreft namelijk over het algemeen grote investeringen, terwijl het moment van vervanging niet nauwkeurig te plannen valt. Wijzigingen van grote investeringen zouden grote impact hebben op de begroting en dat is niet wenselijk. Daarom heeft de gemeente Tilburg ervoor gekozen om pas budget aan te vragen wanneer vervanging daadwerkelijk aan de orde is. Tabel 5. Kosten voor investeringen
Omschrijving Groot onderhoud Vernieuwingen Pilots Benodigd
2023 €0 €0 €0 €0
3 Gebaseerd op het budget van 2025. 4 Onderdeel van service- en groot onderhoud
21
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
2024 €0 €0 €0 €0
2025 €0 €0 €0 €0
20263 €0 €0 €0 €0
BEHEERPLAN WATERWATER
6
Risico’s
Voor het beheer van de watergangen worden de volgende risico’s voorzien. Tabel 6: Risico’s met beheersmaatregelen m.b.t. Water
Risico De basisinformatie is niet op orde (aantallen, kwaliteit, kosten).
Beheersmaatregel • Areaal op orde brengen • Periodieke inspectie • Onderhoudsprogramma opstellen
Schades door veranderde klimaatomstandigheden (extremer weer) PFAS
•
Opkomst van exoten
Japanse duizendknoop (Fallopia japonica) wordt tot de meest invasieve, exoten gerekend. Is de plant eenmaal gevestigd, dan is hij zeer moeilijk weer weg te krijgen. Door zijn sterke groeikracht worden inheemse plantensoorten verdrongen. De sterke wortelstokken en stengels van de Japanse duizendknoop zijn in staat om schade te veroorzaken aan gebouwen, leidingen en (water-)wegen.
Onderhoudsprogramma
Om te voorkomen dat grond met de lage PFAS-gehalten niet meer nuttig kan worden toegepast, is de 'Nota bodembeheer' met bodemkwaliteitskaart herzien. In de herziene versie zijn gebied specifieke toepassingswaarden vastgesteld. Ook zijn enkele regels opgenomen voor grondverzet en toepassingen van PFAShoudende grond. Verder gelden voor PFAS dezelfde regels als al het geval was voor andere stoffen. De herziene bodemkwaliteitskaart is ook aangevuld met PFAS. Zo kan de kaart, in combinatie met een vooronderzoek, weer worden gebruikt als erkend bewijsmiddel voor de kwaliteit van grond die bij werkzaamheden vrijkomt. De voorwaarden vindt u in de 'Nota bodembeheer'. Onderzoek op PFAS (en andere stoffen) is hierdoor niet altijd meer nodig.
Te denken valt ook aan het opnemen van beheersmaatregelen (financieel) tegen bijvoorbeeld blauwalg en/of het niet tijdig baggeren wat consequenties kan hebben met betrekking tot de waterkwaliteit.
22
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
BEHEERPLAN WATER
7
Ontwikkelagenda (verbeteren en vernieuwen)
Om goed grip te krijgen en te houden op het beheer van water dienen de onderstaande punten uitgezocht en/of worden ontwikkeld (zie Tabel 78). Tabel 7: Ontwikkelpunten met betrekking tot beheer Water
Nr. 1.
2. 3. 4.
5. 6.
7 8
Ontwikkelpunten De globale toekenning van de streefbeelden verder detailleren en specifiek maken, inclusief de beeldkwaliteitsniveaus. Dit hoofdzakelijk op de hoofdonderdelen functie, inrichting, abiotisch, ecologie en beheer. Daarbij de samenhang afwegen tussen het water, groen, stedelijke bebouwing, cultuur(historie), beleving en recreatie. We adviseren naast het nader definiëren van de streefbeelden om ook de onderzoeksmethodiek voor toekomstige inspecties daarop aan te passen. Geadviseerd wordt om de vijvers te monitoren en of hier een monitoringsstrategie voor op te stellen.
Planjaar 2024
Opstellen van een beheer- en onderhoudsplan passend bij het beoogde streefbeeld als groeidocument. Het onderhoud van vijvers en de oever vergt maatwerk. Hoofdzakelijk een combinatie van frequentie, tijdstip, oevermodellen, niet gemaaid aandeel, maaiselverwerking, materieel en beschikbaar of benodigd budget. Deze aspecten kunnen worden uitgewerkt in een beheer- en onderhoudsplan voor deze of bundeling van type sieren retentievijvers. In het beheerplan kunnen voor de betreffende watergangen de streefbeelden en de bijbehorende onderhoudsstrategie worden beschreven. Er wordt idealiter een conditieafhankelijke strategie gevoerd, wat inhoudt dat (preventieve) maatregelen genomen worden na het overschrijden van de interventieniveaus. Het aanbesteden en in werking zetten van een 10-jaren onderhoudscontract voor de watergangen om alles in één hand te hebben. Hierbij niet enkel vragen om uitvoerende werkzaamheden, maar aannemer ook laten meedenken op niveau van strategisch asset management. Lopende en geldende afspraken met alle betrokken Waterschappen nalopen en vastleggen Beheergrenzen definiëren en bespreken met overige stakeholders
2023
2024 2023
2024 2023
2023 2023
Advies in relatie tot de beheerstrategie voor de gemeente Tilburg Maatwerk beheer- en onderhoud: ‘Loslaten waar mogelijk, goed regelen waar nodig”. Geadviseerd wordt om voor de gemeente Tilburg het beheer en onderhoud aan de watergangen- en wegen volledig risico gestuurd te gaan uitvoeren. De gemeente Tilburg reguleert dan gericht op het vermijden of verminderen van risicosituaties voor de gemeente zelf en de betrokken waterschappen: • •
23
Enerzijds risico’s voor het watersysteem (onder andere afname van berging, optreden van versnippering in het systeem, belemmering in de wateraan-of -afvoer, afname van de ecologische kwaliteit); Anderzijds risico’s die effect op hebben op het efficiënt uitvoeren van het beheer en onderhoud –belemmering op de bereikbaarheid of uitvoerbaarheid van onderhoud, dan wel afname van de levensduur van de constructies (oeverconstructies, talud).
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
BEHEERPLAN WATERWATER
Er dient gewerkt te worden met een aantal richtinggevende uitgangspunten: • • • • •
De strategie om de watersystemen te waarborgen door los te laten waar mogelijk en goed te regelen waar nodig; De ambitie om alleen voorschriften op te nemen die nodig zijn ter bescherming van het watersysteem, uitlegbaar zijn en waar actief toezicht op kan worden gehouden en die handhaafbaar zijn; Het nastreven van uniformiteit voor het waterbeleid met alle stakeholders; Het beheer en onderhoud door de gemeente wordt zo efficiënt mogelijk uitgevoerd; Het inzetten van instrumenten door de gemeente Tilburg gebeurt risico gestuurd.
Basis op orde Voor het inzicht in het beheer maakt de gemeente Tilburg gebruik van Obsurv. De basisinformatie van het areaal is naar schatting voor 70% op orde (gebaseerd op de export, d.d. 14-10-2021). Deze schatting is gebaseerd op de aangeleverde informatie en de gesprekken met de gemeente Tilburg. Het beheerprogramma dient nog verder te worden uitgebouwd en ook daarna blijven mutaties en ontwikkelingen een aandachtspunt voor de organisatie. Ook de uitvoering van het inspectieregime moet een consistenter karakter krijgen en het beheerprogramma zal daarin een centralere rol gaan spelen. De komende vier jaren wordt het beheersysteem verder gevuld en onderhouden en op termijn vormt dit de basis voor het jaarbudget op lange termijn, de meerjarenonderhoudsplanning (MJOP) en programmering van groot onderhoud (en vervanging).
Klimaatverandering Ten aanzien van de klimatologische omstandigheden die wereldwijd en daarmee in Nederland steeds extremer worden, wordt voor de watergangen en -wegen een groot risico voorzien waarop actie noodzakelijk is. Naar verwachting nemen de hevigheid van de (regen)buien toe. Het kan zijn dat de riolering van in het bijzonder onderdoorgangen hierop niet is berekend en dat waterwegen en -gangen het overtollige water niet kunnen afvoeren en/of bergen. Hierdoor kan water in bijvoorbeeld een onderdoorgang blijven staan en is de onderdoorgang niet langer bruikbaar. Met name voor nooddiensten kan dit tot onacceptabele situaties leiden, maar tevens kunnen blank staande straten voor zeer veel overlast en schade zorgen. Voor dit risico zal het op termijn nodig zijn om scenario’s te onderzoeken om de omvang van het probleem te duiden en waar nodig (nood)maatregelen op te nemen.
24
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
BEHEERPLAN WATER
Bijlage A - Afspraken gemeente Tilburg – Waterschap de Dommel Overeenkomst betreffende de overname van het onderhoud en beperkte herinrichting, van gemeentelijke watergangen van overwegend waterhuishoudkundig belang en van daarin gelegen gemeentelijke water regulerende kunstwerken van de gemeente Tilburg door Waterschap De Dommel. •
De overeenkomst tussen de gemeente Tilburg en Waterschap Brabantse Delta is niet meegeleverd. Kosten zijn in de eerdere paragrafen geëxtrapoleerd in verhouding tot scope / omvang areaal.
Tabel 8: Afspraken gemeente Tilburg – Waterschap de Dommel
Type Watergang A-Watergangen
Frequentie 1x jaar
Begroeiing
Maatwerk
Beschoeiingen
1x per jaar 1x 5 jaar
Wadi’s Inritten
1x per jaar n.t.b.
Krooshekken
1x week
Zwerfvuil
1x 2 maanden
Monitoring Baggeren
Vijvers (Geminiweg/Gelrebaan)
1x 5 jaar 1x 20 jaar 1x 5 jaar 1x 5 jaar 1x jaar
Gemaal
25
Datum: 24 juni 2022 - AS2-Internal
Werkzaamheden Alle A-watergangen moeten gemaaid worden, maar in gezamenlijk overleg(voorjaar). Tussen WS en gemeente kunnen andere afspraken gemaakt worden over het percentage maaiwerk en het afvoeren van het maaisel Overhangend hout op de oever verwijderen Hout groeiend vanuit het water verwijderen Inspecteren van de beschoeiingen Vervangen van de beschoeiingen / overzetten naar natuurvriendelijke oevers Inspecteren en baggeren Begroeiing (gazon) op de inritten maaien Bouwkundig onderhoud van de inritten Schoonhouden, indien nodig meerdere keren per week Zwerfvuil verwijderen vanuit het water met inspectieboot Zwerfvuil verwijderen op de oevers Dwarsprofielen meten TBG01, 02, 04, 05 en 11 TBG06, 07, 08, 10 en ZL03 Piushaven Maaien met maaiboot
Wie Waterschap
Maaisel afvoeren en verrekenen met de gemeente Uitvoering augustusoktober Schoonhouden krooshek Onderhoud, eigendom en beheer bij waterschap
Waterschap
Gemeente Waterschap Gemeente Gemeente
Gemeente Gemeente Waterschap Waterschap
Waterschap Gemeente Waterschap Waterschap Waterschap Gemeente Waterschap
Waterschap Waterschap Waterschap
BEHEERPLAN WATERWATER
Type Watergang Gracht (Berglandweg)
Watergang (Roomleij Park Udenhout ZL16)
Onderhoudspad (Roomleij Park Udenhout ZL16)
Houten begroeiing (Roomleij Park Udenhout ZL16) Vaste schotbalk (Roomleij Park Udenhout ZL16) Watergang (waterloopgemaal Udenhout)
Vaste stuw (waterloopgemaal Udenhout)
Berm deel A (Waterloop ZL23.1) Onderhoudspad deel B (Waterloop ZL23.1)
Watergang deel A en B (Waterloop ZL23.1)
Watergang (Bermsloot Rijksweg N65 BerkelEnschot)
26
Frequentie 1x jaar
Wie Waterschap Waterschap
2x jaar
Werkzaamheden Maaien met maaiboot Maaisel afvoeren en verrekenen met de gemeente Uitvoering augustusoktober Maaien met maaikorf
Waterschap
2x jaar
Maaisel afvoeren en verrekenen met de gemeente Uitvoering juni en september Maaien met maairups Maaisel afvoeren en verrekenen met de gemeente Uitvoering juni-september en oktober Zwerfvuil verwijderen Op verzoek van het waterschap snoeien
Waterschap
Controleren en schoonmaken Maaien
Waterschap
Maaisel afvoeren en verrekenen met de gemeente Uitvoering juni en september Controleren en schoonmaken
Waterschap
Peil moet nog ingemeten worden (i.r.t. baggerwerkzaamheden) Maaien voor 1 juli en oktober Strook van 4 meter breed klepelen Sleutel poort in bezit van waterschap Maaien met maaikorf