04 Advies planteam Ketelhuis 20 juni 2021 incl bijlagen

Advies van Planteam Ketelhuis

1. Vooraf Omdat er slechts enkele beleidsregels voor de ruimtelijke structuur van het deelgebied Ketelhuis zijn opgesteld, heeft het planteam aanvankelijk geaarzeld om voor dit deelgebied een gekwalificeerd advies op te stellen. Daarvoor ontbreken immers de vereiste toetsingskaders. Desondanks heeft het planteam ervoor gekozen een advies uit te brengen. In hoofdstuk 2 wordt toegelicht waarom dit besluit is genomen. Overigens reikt het planteam in bijgevoegd document zelf beleidsregels aan (bijlage 1). Graag ontvangen wij daar een reactie op. In dit advies wordt door het planteam gereageerd op de door de gemeente en de projectontwikkelaar ontvouwde plannen voor Het Ketelhuis en voor de nieuwbouw van 14 woningen aan de zuidzijde van de Lange Nieuwstraat. In het bestaande Ketelhuis worden ruimten gecreëerd voor publiekstoegankelijke functies zoals bijvoorbeeld horeca af andere commerciële ondernemingen. In het kader van de bouwplannen voor het Ketelhuis wordt in dit advies ook stilgestaan bij de positie en de inrichting van de Atelierstraat. Deze belangrijke doorgangsroute van en naar de wijk Theresia maakt geen integraal onderdeel uit van het onderhavige plan. Verder wordt aandacht besteed aan groenvoorzieningen, rond Het Ketelhuis, de 14 nieuw te bouwen woningen en de stadsvilla’s Anna en Clara.

Over het thema participatie heeft het planteam afstemming gezocht met andere planteams van deelgebieden in de Spoorzone. In een gezamenlijk uit te brengen notitie geven de betrokken planteams weer hoe zij de ambitie van de gemeente om de (deel)plannen in de Spoorzone goed af te stemmen met bewoners hebben ervaren.

2. Ontwerp Ketelhuis Het planteam was aanvankelijk niet enthousiast over de gepresenteerde plannen voor het Ketelhuis e.o. Weliswaar bevond het ontwerp zich nog in de tekenfase, het gebouw maakte op het planteam een kolossale en tamelijk gesloten indruk. Naar de visie van het planteam ontbrak de balans tussen het bestaande gebouw en de zes verdiepingen daarboven. Eind mei heeft de architect zijn uitgewerkte ontwerp aan het planteam gepresenteerd. De wijze waarop het huidige Ketelhuis daarin is gecombineerd met de nieuwbouw van zes verdiepingen heeft het planteam aangenaam verrast. Door de 1e verdieping terug te laten vallen, ontstaat er een interessante, levendige overgang van oud naar nieuw. De zes

2

verdiepingen zweven als het ware boven het bestaande Ketelhuis. Op de ‘tussenlaag’ kan groen aangebracht worden. Dit geeft het gebouw een vriendelijke uitstraling. Het ontwerp sluit naar de mening van het planteam goed aan bij het robuuste, industriële karakter van de Spoorzone. Het heeft een eigenwijze uitstraling, mede door gebruik te maken van elementen van staal die tegen de buitengevel aangebracht worden. Het Ketelhuis maakt formeel deel uit van het bestemmingsplan Spoorzone. Gelet op haar positie maakt Het Ketelhuis echter ook deel uit van de wijk Theresia. Het vernieuwde en verhoogde gebouw ziet het planteam als de ‘poortwachter’ voor deze wijk. Het planteam adviseert om aan de Burg. Brokxlaan het gebouw een meer open structuur te geven. Daardoor kan het Ketelhuis een vriendelijkere en meer toegankelijke uitstraling krijgen. Dit heeft ook een positief effect op de sociale controle en de veiligheid rondom het gebouw. De architect is nog aan het onderzoeken op welke wijze aan deze kant van het gebouw meer licht kan worden toegelaten. Ook de oostzijde van het Ketelhuis dient nog gedetailleerd te worden. Het planteam betreurt het dat de ketels niet gehandhaafd kunnen worden. Zij zijn nota bene de dragers van de monumentale status van het gebouw. Uit oogpunt van veiligheid is behoud van de ketels blijkbaar geen haalbare en betaalbare optie.

Wij vinden het de moeite waard om te onderzoeken of een soortgelijke ketel (replica) gemaakt of aangekocht kan worden. Dé karakteristieke en historische elementen van het gebouw (dat immers de naam Ketelhuis draagt!) blijven dan behouden en leven voort. Het planteam vindt de toegang vanaf de Burg. Brokxlaan naar de naast het Ketelhuis gelegen villa’s Clara en Anna te smal. Deze monumentale panden grenzen met hun fraaie tuinen aan deze zijde van het Ketelhuis. Door een meer open structuur te creëren worden het Ketelhuis en de villa’s beter zichtbaar en bereikbaar. Genoemde toegang moet ook leiden naar de achteringangen van de nog te bouwen appartementen aan de westzijde van het Ketelhuis. Daarvoor is een ‘laantje’ van circa 2 meter breed geprogrammeerd. Het planteam vreest voor een donkere steeg, met alle risico’s van ongewenst bezoek en dito gedrag. Aandacht wordt gevraagd voor de inrichting van de openbare ruimten rondom het Ketelhuis. Op de hoek van Atelierstraat – Burg. Brokxlaan komt een openbare ruimte. Deze gaat over in een groene corridor, die doorloopt tot aan het Deprezgebouw. Deze corridor wordt enkel toegankelijk voor voetgangers. Het planteam kan zich goed vinden in de aansluiting vanuit de openbare ruimten naar de te bouwen 14 woningen en de beide stadsvilla’s. Handhaven en integreren van het bestaande, waardevolle groen is voor het planteam een speerpunt.

3

In het ontwerp van de architect voor de 14 woningen (eveneens met een industrieel karakter) komt de beoogde open buitenruimte beter tot haar recht. Dit biedt mogelijkheden voor aansluiting met de groene corridor naar het Deprez-gebouw. In de openbare ruimten van het plangebied Ketelhuis dient - naast aanleg en behoud van groen – aandacht besteed te worden aan de aankleding van deze ruimten (straatmeubilair en andere speelse of kunstzinnige elementen). De nieuwbouw is gepland voor 48 studio’s. In de gepresenteerde plannen wordt optimistisch gesproken over appartementen, maar de bruto vloeroppervlakte is slechts 60 m2. De studio’s hebben geen buitenruimte. Bewoners van het appartementencomplex zullen daardoor veelvuldig de buitenruimte gaan opzoeken. In de plannen is een zogenoemde ‘verblijfsplek’ opgenomen, gelegen tussen het Ketelhuis en de Atelierstraat. Het gevaar van geluidshinder en andere overlast voor omwonenden ligt hier op de loer. Het Planteam wil graag meer informatie over welke de doelgroepen voor de studio’s in aanmerking komen. Is daar onderzoek naar gedaan? Zijn het koop- en/of huur appartementen? In geval van huur, komen er dan ook studio’s vrij voor sociale woningbouw? De gemeente heeft een woonprogramma voor de Spoorzone vastgesteld. Daarin is een verhouding tussen koop- en (sociale)huurwoningen aangegeven.

Op welke wijze zorgt de gemeente ervoor dat het vastgestelde beleid op dit terrein wordt uitgevoerd?

3. Atelierstraat Het planteam pleit voor een veilige en vriendelijke straat voor fietsers en voetgangers. De Atelierstraat wordt veel gebruikt als doorgaande route door ouders met kinderen en scholieren vanuit de wijk Theresia. Met nieuwbouwplannen aan beide zijden van de Atelierstraat dreigt deze straat in de verdrukking te komen. Aandachtspunten van het planteam:  De Atelierstraat sluit direct aan op de buurttuin (BOA). Deze fungeert als leer- en ontmoetingsplek voor wijkbewoners. Deze straat is een belangrijke verbindingsroute naar de binnenstad. Veel wijkbewoners maken gebruik van deze route. Daarom wil het planteam deze groene oase op de huidige plaats handhaven;  De Atelierstraat dient qua inrichting en aankleding aan te sluiten bij de fraai vormgegeven passage naar de Willem II straat. Samen met de Atelierstraat biedt deze passage een rechtstreekse verbinding voor voetgangers en fietsers van de wijk Theresia naar het centrum van Tilburg;  Omdat er vrijwel geen autoverkeer in deze straat is, valt te overwegen geen stoep aan te brengen. De bestrating wordt dan shared space. Het planteam pleit voor kleur- i.p.v. niveauverschillen. Door gebruik te maken van kleuren in de bestrating kan de te volgen route voor fietsers en voetgangers gemarkeerd worden. Ook kan de stoep aan een

4





kant breder en de andere kant smaller aangelegd worden. Uitgangspunt is dat de inrichting veilig moet zijn voor voetgangers en voor fietsers. Deze moeten elkaar niet hinderen; De Atelierstraat is smal. Extra ruimte kan gecreëerd worden door daar met de nieuwbouw rekening mee te houden (bouwgrens van nieuwbouw verder naar achteren leggen). Verderop in de straat is dat niet te realiseren vanwege de particulieren woningen die daar staan. Het is raadzaam om voor de toekomst rekening te houden met de mogelijkheid van verdere verbreding van de straat; Het hoogteverschil tussen de Atelierstraat en het naastgelegen terrein (waar de 14 woningen zijn gepland), kan op een creatieve en speelse manier overbrugd worden. Bijvoorbeeld d.m.v. een opgang met trappen.

4. Groenvoorzieningen De Spoorzone wordt een gebied dat voor een groot deel beheerst wordt door compacte hoogbouw. De stenen massa’s absorberen veel warmte en houden deze ook lang vast. Door klimaatveranderingen kampen binnensteden in toenemende mate met langdurige droogte, afgewisseld met perioden van heftige regenval. Vandaar ook de ambitie van de gemeente om met de aanplant van groen bij te dragen aan een aangenamer en koeler leefklimaat (klimaatadaptie). Tilburg staat bekend als een van de meest vervuilde en warme binnensteden van Nederland (o.a. fijnstof en koolmonoxide). In 2018 bleek Tilburg zelfs de binnenstad met de hoogste temperatuur van heel West-Europa1 Deze problematiek vraagt derhalve om een daadkrachtig en effectief beleid op dit terrein. Naast een masterplan voor groenvoorzieningen dient voor de Spoorzone een waterverwerkingsplan opgesteld te worden. Het planteam mist een uitwerking daarvan in de beleidsregels. Water moet niet direct naar het riool worden afgevoerd, maar benut kunnen worden voor het in dit gebied aanwezige groen. Het planteam wijst erop dat de Spoorzone ook een woonwijk wordt. Dit versterkt de noodzaak om naast monumentale gebouwen ook monumentaal groen aan te leggen, met aandacht voor goed toegankelijke zones voor voetgangers. In onze visie betekent dat meer dan wat parkjes van postzegelformaat en hier en daar wat struiken en klimop.

Het planteam adviseert om groenvoorzieningen niet per deelgebied te ontwikkelen, maar Spoorzone breed. Met deze aanpak kan een integraal en samenhangend groenplan voor heel de Spoorzone tot stand worden gebracht. Te beginnen bij het herinrichten (versmallen) en het fiets- en voetgangersvriendelijk maken van de Burg. Brokxlaan. Dat zou een groene boulevard kunnen worden! 1

Bron: Tilburg.com, 11 mei 2020 en BNdeStem, 9 mei 2020

5

Planteam Ketelhuis: Claudia Van Hoef, Emil Voorhorst, Johan Pols, Lizet Klaassen, Frenkel Beerens, René van den Berg, Janwillem Adriaanse, Petra Voorhorst. Procesbegeleiders: Laurens Elzinga en Peter Nouwens.

Tilburg, 20 juni 2021

Bijlagen:  

Notitie ‘Beleidsregels voor het deelgebied Ketelhuis’ Notitie ‘Evaluatie participatieproces planteams Clarissentoren en Ketelhuis’

6

Planteam Ketelhuis Addendum op het uitgebrachte advies en de bijlage beleidsregels inzake het deelgebied Ketelhuis. Op 20 juni jl. heeft het planteam Ketelhuis onderstaande notities bij de gemeente ingediend: 1) Advies van planteam Ketelhuis 2) Beleidsregels voor het deelgebied Ketelhuis (bijlage van het advies) 3) Evaluatie Participatieproces Planteams Clarissentoren en Ketelhuis (bijlage van het advies) Het planteam Ketelhuis heeft zich in de afgelopen maanden gebogen over de voorgenomen plannen voor het deelgebied Ketelhuis. Aanvankelijk was het planteam niet enthousiast over de gepresenteerde plannen. Dat gold met name voor het ontwerp van het Ketelhuis, de 14 nieuw te bouwen woningen en de openbare ruimten in dit deelgebied. Het ontwerp van de architect, waarin de verdiepingen op een creatieve wijze geïntegreerd worden met het bestaande Ketelhuis, heeft het planteam van mening doen veranderen. Bij de beraadslaging daarover zijn ook de bijgestelde plannen betrokken voor de 14 woningen en de openbare ruimten. In het uitgebrachte advies heeft het planteam zijn zienswijze daarop toegelicht. Voor alle duidelijkheid: het door het planteam uitgebrachte advies betreft enkel het ontwerp van het Ketelhuis e.o. Het gevolgde participatieproces valt hier niet onder.

Daarover heeft het planteam, samen met planteam Clarissentoren, een notitie uitgebracht1 In de afgelopen periode zijn opeenvolgende concepten van het advies door het planteam besproken. Mede als gevolg van de tijdsdruk (uiterlijk eind week 24 moest het advies bij de gemeente worden ingediend) is de tekst van laatste versie van het advies niet goed afgestemd met die van de bijlage betreffende de beleidsregels. Een nieuwe versie uitbrengen van het advies en de daarbij behorende bijlage, leek ons niet raadzaam. Het gevaar is dan aanwezig dat meerdere edities gaan circuleren. Daarom hebben wij gekozen voor een addendum op de tekst van het advies en de daarbij horende bijlage Beleidsregels. Hieronder volgt de toelichting.

1

Evaluatie Participatieproces Planteams Clarissentoren en Ketelhuis (bijlage van advies)

In de Beleidsregels wordt op pagina 1 opgemerkt: ‘de regels die het planteam van de gemeente heeft ontvangen zijn vooral beschrijvend van aard. Het opstellen van een gekwalificeerd advies over de gepresenteerde plannen voor het Ketelhuis e.o. is daarom niet uitvoerbaar’. Deze zin had verwijderd moeten worden. Het planteam heeft immers wél een gekwalificeerd advies uitgebracht. Het planteam blijft echter van mening dat in de participatieprocedure de omgekeerde route is gevolgd. Immers, eerst zouden de regels moeten worden opgesteld waar het gebouw (Ketelhuis) en directe omgeving aan moeten voldoen alvorens gestart wordt met het ontwerpen. Nu lopen beide processen parallel. Bovendien heeft het planteam nu zelf beleidsregels opgesteld. Verder wordt hierover (pagina 1 en 2) gezegd: ‘Inmiddels heeft het planteam zijn advies geformuleerd. Echter, met het naar buiten brengen daarvan wordt gewacht totdat er goed onderbouwde en toetsbare beleidsregels zijn opgesteld. Dit argument wordt niet gehanteerd om obstructie te plegen. Integendeel, het planteam is bereid om een bijdrage aan het opstellen van beleidsregels te verlenen. De drie cursief gemarkeerde zinnen komen om dezelfde reden als hierboven vermeld te vervallen. De daarna uitgesproken bereidheid is inmiddels waargemaakt!

Namens planteam Ketelhuis, Laurens Elzinga en Peter Nouwens (Procesbegeleiders) Tilburg, 27 juni 2021

Beleidsregels voor het deelgebied Ketelhuis 1. Ten geleide Het planteam Ketelhuis heeft zich gebogen over de beleidsregels die de gemeente heeft aangereikt. Beleidsregels is een nieuw instrument dat door de gemeente gehanteerd wordt bij planvoorbereiding. Na het vaststellen van een bestemmingsplan door de gemeenteraad wordt dit plan verder uitgewerkt in beleidsregels. Deze regels vormen voor de betrokken deelgebieden in de Spoorzone het toetsingskader. Voor elk deelgebied kunnen eigen beleidsregels opgesteld worden, geënt op de specifieke kenmerken van het gebied. Voor het hele plangebied Spoorzone kunnen beleidsregels opgesteld worden die de deelgebieden overstijgen. Dat speelt bijvoorbeeld bij items zoals de invulling van de openbare ruimten, groenvoorzieningen, straatmeubilair, sport- en speltoestellen, toegankelijkheid minder validen, openbare toiletten, uitlaatplekken voor honden en katten, enz. Het kwaliteitsteam buigt zich over de nog op te stellen beleidsregels die uiteindelijk worden vastgesteld door de gemeenteraad. De beleidsregels gelden als basis voor de aanvraag van een omgevingsvergunning. De beleidsregels die het planteam van de gemeente heeft ontvangen zijn vooral beschrijvend van aard. Het opstellen van een gekwalificeerd advies over de gepresenteerde plannen voor het Ketelhuis e.o. is daarom niet uitvoerbaar. In feite wordt de omgekeerde route gevolgd.

Immers, eerst zouden de regels moeten worden opgesteld waar het gebouw (Ketelhuis) en directe omgeving aan moeten voldoen alvorens wordt gestart met het ontwerpen. Nu lopen beide processen parallel. Deze gang van zaken zit het planteam dwars. Het zo veel geprezen instrument van beleidsregels dreigt voor dit deelgebied als mosterd na de maaltijd te komen. Straks wordt vergunning verleend voor het ontwerp van het Ketelhuis terwijl het plan niet getoetst is aan beleidsregels die in samenspraak met het planteam zijn opgesteld. Het planteam heeft het ontwerp van het Ketelhuis e.o. besproken. Bij het overleg van de bewoners die deel uitmaken van het planteam was enkele malen ook de architect aanwezig. Het planteam vond het prettig dat door zijn presentatie beter inzicht werd verkregen in het ontwerp van het gebouw e.o. Inmiddels heeft het planteam zijn advies geformuleerd. Echter, met het naar buiten brengen daarvan wordt gewacht totdat er goed onderbouwde en toetsbare beleidsregels zijn 1

opgesteld. Dit argument wordt niet gehanteerd om obstructie te plegen. Integendeel, het planteam is bereid om een bijdrage aan het opstellen van beleidsregels te verlenen. Zie hieronder de bijdrage van het planteam.

2. Gebouw 1) Zijkant van de 14 woningen aan de Atelierstraat zo aantrekkelijk mogelijk maken, geen donkere wand. 2) Sokkel Ketelhuis zoveel mogelijk open maken. 3) Water, afval en fietsen inpandig oplossen.

3. Omgeving 1) Het onderwerp acceptabel woon- en leefklimaat omliggende woningen. Wat wordt verstaan onder ‘acceptabel’? Het planteam kiest voor de formulering dat de plannen voor deelgebied Ketelhuis niet mogen leiden tot aantasting van het woon- en leefklimaat van bestaande woningen en tevens leiden tot een goed woon- en leefklimaat voor de nieuw te bouwen woningen. 2) Doorgang naar Ketelhuis-woningen en hotel Villa Anna moet een open, aantrekkelijk toegang worden. Bij de bouwplannen voor Theresia West dient hier rekening mee gehouden te worden. 3) Adequaat antwoord op de mogelijke overlast van de gemeenschappelijke ruimte van de Ketelhuis-woningen. 4) Openbare tuin (BOA) handhaven of compenseren.

4. Atelierstraat 1) Atelierstraat voor fietsers en voetgangers (en 1 auto). Reguleren via kleurverschillen. Shared Space. 2) Op termijn Atelierstraat verbreden. 3) De Atelierstraat is de toegang vanuit de woonwijk Theresia naar en van het centrum. Dit moet een fraaie entree worden, vergelijkbaar met en aansluitend op de Willem II passage.

5. Groen 1) Een hoogwaardig groenplan, liefst Spoorzone-breed. 2) Afwaardering Brokxlaan ten gunste van groenvoorzieningen (groene boulevard) en ruimte voor voetgangers.

2

3) Groene corridors voor voetgangers zowel aan de kant van de Brokxlaan, als aan de kant van de Lange Nieuwstraat richting het Deprez-gebouw. 4) Behoud van groen en de monumentale bomen rond de beide stadsvilla’s. 5) Zit-, speel-, en ontmoetingsmeubilair voor de openbare ruimten bij het Ketelhuis. 6) Voorzieningen voor deponeren afval, veiligheid en verlichting.

6. Spoorzone breed De onderwerpen Natuurinclusief bouwen, Klimaatadaptie en waterretentie, Ecologie en biodiversiteit moeten nog verder uitgewerkt worden. De gemeente noemt deze onderwerpen in het document Spoorzone 2019, Beleidsregel deelgebied Ketelhuis, versie 20-5-2021. In dit kader verwijzen wij verder ook naar de beleidsregels Veiligheid en Ruimtelijke structuur’. http://decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/XHTMLoutput/Actueel/Tilburg/CVDR639669. html http://decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/XHTMLoutput/Actueel/Tilburg/CVDR639668. html Het planteam adviseert om groenvoorzieningen niet per deelgebied te ontwikkelen, maar Spoorzone breed. Voor de inrichting van de openbare ruimten en het aanbrengen van groenvoorzieningen zou een planteam geformeerd kunnen worden dat zich specifiek hierop richt. Door deze aanpak kan een integraal en samenhangend groenplan voor heel de Spoorzone tot stand worden gebracht. Te beginnen bij het herinrichten (versmallen) en het fiets- en voetgangersvriendelijk maken van de Burg. Brokxlaan. Dat zou een groene boulevard kunnen worden!

Planteam Ketelhuis: Claudia Van Hoef, Emil Voorhorst, Johan Pols, Lizet Klaassen, Frenkel Beerens, René van den Berg, Janwillem Adriaanse, Petra Voorhorst. Procesbegeleiders: Laurens Elzinga en Peter Nouwens.

Tilburg, 20 juni 2021

3

Evaluatie Participatieproces Planteams Clarissentoren en Ketelhuis

Inhoudsopgave

1.

Aanleiding Motie ............................................................................................................... 2

2.

Inleiding Evaluatie Participatieproces................................................................................. 2

3.

Samenvatting, leerpunten ................................................................................................. 2

4.

Rijdende trein ................................................................................................................... 3

5.

Deellocaties t.o.v. Spoorzone............................................................................................. 4

6.

Rol Planteams ................................................................................................................... 5

7.

Rol procesbegeleiders ....................................................................................................... 7

8.

Beleidsregels als instrument .............................................................................................. 8

9.

Conclusie en Vervolg ......................................................................................................... 9

1. Aanleiding Motie De gemeenteraad heeft bij de behandeling van het bestemmingsplan Spoorzone aan B&W de opdracht gegeven de participatie van bewoners bij bouwplannen zoals in dit gebied, beter vorm en inhoud te geven. Zie inhoud motie en behandeling door de raad op 6 april 2020 (agendapunt 10): https://tilburg.raadsinformatie.nl/vergadering/683642/Gemeenteraad%2006-04-2020

2. Inleiding Evaluatie Participatieproces Beide planteams hebben ongeveer dezelfde ervaring ten aanzien van de participatie voor de deellocaties. Daarom hebben zij ervoor gekozen om een gezamenlijke evaluatie te geven m.b.t. dit veelbesproken thema. De inhoudelijke adviezen die beide planteams afzonderlijk hebben opgesteld m.b.t. de plannen voor de deelgebieden Clarissentoren en Ketelhuis staan hier verder los van.

3. Samenvatting, leerpunten De belangrijkste leerpunten uit ons proces zijn: 1) Op tijd beginnen. Betrek de planteams voor het opstellen van beleidsregels. Begin daarna pas met ontwerpen van gebouwen en ruimte. Nu werden de regels naar het ontwerp toegeschreven. 2) Verwachtingsmanagement. Als er bijvoorbeeld alleen nog ruimte is om invloed uit te oefenen op het openbaar groen, geef dat dan ook aan. Desnoods ‘participatie light’. Dit voorkomt teleurstelling en je voorkomt dat bewoners eventueel afhaken in toekomstige participatie trajecten. 3) Deellocaties t.o.v. Spoorzone. Door het opknippen van de Spoorzone in deellocaties met verschillende planteams ontstaat er versnippering hierdoor wordt de onderlinge samenhang niet voldoende gewaarborgd. 4) In de beleidsregels zit normaal essentiële invloed. Noodzakelijke, taaie kost met juridische implicaties waar later het ontwerp aan getoetst moet worden. Omdat de beleidsregels gelijk met het ontwerp opliep hebben we dit station helaas gemist. 5) Beleidsregels zijn abstract en spreken weinig tot de verbeelding. Concreet meedenken spreekt aan. De ontwerpsessies met architecten voor de parkeergarage van Clarissenhof en het Ketelhuis zijn hier positieve voorbeelden van. 6) Procesbegeleiders hebben een positieve rol gehad in het ondersteunen van de bewoners in het proces.

Zij hebben een constructieve bijdrage geleverd aan het participatieproces, zowel inhoudelijk als organisatorisch. 2

7) Wij hebben de contacten met de ambtenaren ervaren als open, oprecht en

constructief. Maar met bovenstaande beperkingen en vertrouwend op gezamenlijk leren.

4. Rijdende trein Bij de start van het planteam waren de plannen voor het Ketelhuis en Clarissentoren al in een ver gevorderd stadium uitgewerkt. Brainstormen over het Ketelhuis (handhaven of in de plaats daarvan nieuwbouw realiseren) was een gepasseerd station. Het planteam heeft de procedure ervaren als het opstappen op een rijdende trein.

‘Meebeslissen’ is al geweest over veel zaken zoals het Koersdocument en Bestemmingsplan. Dit is echter lang geleden en deels met andere bewoners tot stand gekomen waardoor huidige deelnemers dit niet ervaren als ‘hun’ participatie. Het planteam heeft het gevoel tussen het Gebouwontwerp en de Details in te stappen. We werden ‘Geïnformeerd’ waarna een discussie volgde zonder wezenlijke invloed op de bouwplannen. Voor de Clarissentoren hadden we geen invloed meer op de hoogte, parkeergarage, toegankelijkheid van het dak, etc. Alleen het groen tegen de gevel was nog open voor gesprek. Op dit gesprek wachten we nog wel. Voor veel informatie waren we afhankelijk van gemeente of ontwikkelaar. Vragen die gesteld werden, werden ‘meegenomen om later op terug te komen’. Later bleek een en ander toch niet mogelijk. Hier kreeg het planteam soms het idee dat die tijd gebruikt is om de voorstellen te weerleggen. Niet omdat de voorstellen niet goed waren maar omdat het al een gepasseerd station was. Bijvoorbeeld de uitruil tussen parkeergarages, helemaal geen toegankelijke daken, het verhogen van de Clarissentoren en de samenhang in windeffecten van deellocaties. Het is in dit stadium, voor deze deellocaties, vooral beperkt tot het ‘Informeren’ over het ontwerp, het bespreken van het ontwerp en de beleidsregels daar naartoe schrijven.

Geen verwijt maar een chronologisch ontstane werkelijkheid. 3

Om lering uit deze ervaring te trekken, adviseren wij met klem om bij de nog volgende deelgebieden Theresia Oost, West en het Spoorzone-brede Groenplan, de planteams reeds in het beginstadium te betrekken bij het maken van plannen. Het Groenplan leent zich prima voor ‘Coproductie’. Hierbij maken wij de vergelijking met het Planteam Fabriekskwartier (Piushaven). Hier waren positieve ervaringen m.b.t. invloed op de ontwikkelplannen vanwege het op tijd betrekken van het planteam. Ook is het belangrijk aan te geven wat al een gepasseerd station is, of beter waar nog wel invloed op uit geoefend kan worden. Nu hebben we geprobeerd op basis van bestaande beleidsstukken onderwerpen uit te sluiten. Misschien is het beter alleen de onderwerpen waar nog wel ruimte voor invloed is expliciet te benoemen. Concreet en duidelijk aangeven. Leerpunt: op tijd beginnen, verwachtingsmanagement, aangeven waar wel en niet ruimte is voor invloed. Als het alleen nog om details of openbare ruimte gaat, dat dan ook aangeven, dit voorkomt teleurstelling. Een soort participatie-light.

5. Deellocaties t.o.v. Spoorzone Voor bewoners en andere betrokkenen is het lastig om de Spoorzone niet als geheel te zien. Bewoners constateren dat de opdracht van de architecten ophouden bij de grenzen van de gebouwen. Juist in de randen, verbinding tussen deellocaties kan in ogen van het planteam kwaliteit gerealiseerd worden voor passanten en kan mede de veiligheid voor gebruikers vergroot worden. Al dan niet met groene, dan wel architectonische aanpassing. De grenzen van deellocaties leidden regelmatig tot discussie. Als een deellocatie een onomkeerbare keus heeft gemaakt, kan dit doorwerken op andere plannen. Bijvoorbeeld: 





Ketelhuis, Atelierstraat, Villa Anna en Theresia Oost en West. De doorgangen/steegjes tussen de deellocaties worden door het planteam als erg belangrijk gevonden. De breedte van deze doorgangen is afhankelijk van ontwikkelingen aan beide zijden. Nu behandelen we de deze deellocaties afzonderlijk met het risico op onomkeerbaar smalle doorgangen. Atelierstraat - WillemII straat. Het planteam ziet naast een goede verkeersafwikkeling ook graag een esthetische verbinding. Bijvoorbeeld het doortrekken van de lichtkunst van de passage (of anderszins). Parkeergarage Clarissentoren i.r.t. Zwijsen-garage. Had hier uitruil van parkeerplaatsen mogelijk geweest? Had de ene garage wat meer capaciteit kunnen hebben ten koste van de andere? Dan had de hoogte van de parkeergarage van Clarissentoren lager gekund. 4







Openbaar groen, Brokxlaan en Lumenplantsoen. Het planteam ziet graag een Spoorzone-breed Groenplan. Een hoogwaardig groenplan voor gezondheid, hitte en aantrekkelijkheid. Met hierin ook aandacht voor hondenuitlaten. De architecten hebben mooie impressies gemaakt van de gebouwen. Maar de directe omgeving rond de gebouwen wordt later door landschapsarchitecten ingevuld. Dit terwijl het groen e.d. de gebouwen aanzienlijk kunnen inkleden en dit voor de bewoners erg belangrijk is. Jammer dat deze knip gemaakt is. We zijn meegenomen in het windonderzoek per gebouw. Maar we zijn (nog) niet overtuigd van het totale windeffect als alle gebouwen zijn gerealiseerd. We missen hier samenhang.

Leerpunt: het opknippen in deellocaties kan praktisch zijn maar brengt risico mee dat er verlies ontstaat door het gemis van samenhang. Ook inbreng van bewoners doorverwijzen naar andere deelplannen, werkt frustrerend.

6. Rol Planteams Inhoudelijk, welke invloed is er nog? De doorgang Ketelhuis was eerst een interessante mogelijkheid, later bleek het financieel niet haalbaar, net als bij de ketels. De vraag of het de extra kosten waard is, is ons niet voorgelegd. Is de sokkel nog het bewaren waard als de ketels verdwijnen? Later werd duidelijk dat de architect hier een mooi plan voor had. Procedureel is participatie tegenwoordig de norm, door de motie en het bestemmingsplan ook verplicht. Maar dit zegt nog niks over de mogelijkheden of waarde van die participatie. Doordat veel al besloten was, werd het participatieproces soms als ‘excuus participatie’ ervaren. De planteams hebben het proces wel positief ervaren, als leerproces. Mits de leereffecten gestalte krijgen in de aanstaande processen. Verwachten we een democratische of legitimerende rol? De planteams geven zelf aan niet vertegenwoordigend te zijn voor heel de wijk of alle bewoners. Dit lijkt ons ook te veel gevraagd. Verschillen in planteams Wij merken op dat de opzet van de planteams verschilt van de periode waarin het Koersdocument en later het Bestemmingsplan Spoorzone besproken werden (2019-2020). De regie van de planteams lag toen bij de bewoners. De planning en agenda’s van bijeenkomsten werd door de planteams gemaakt. De betrokken ambtenaren waren op uitnodiging bij de vergaderingen.

Nog een opmerkelijk verschil; het voorzitterschap werd door het planteam ingevuld. In de huidige constructie neemt de gemeente deze rol op zich. In de eerste fase was dat nog de projectontwikkelaar. 5

Verder in het proces is deze rol, in goed onderling overleg, overgenomen door een gebiedsmanager van de gemeente. De meer neutrale invulling van het voorzitterschap werd hierna meer gewaardeerd. Daar waar in de eerdergenoemde periode enkele ambtenaren de vergaderingen van de planteams bijwoonden, zijn zij nu, samen met de externe experts in de meerderheid. De bewoners vormen het smaldeel van het planteam. Ook zijn er planteams met begeleiders en zonder begeleiders. Het is niet duidelijk waar de keuze voor met of zonder op gebaseerd is. Het zou samenhang kunnen versterken als dit gelijk zou zijn, maar daar zit natuurlijk een kostenplaatje aan. Leerpunt: een ‘onafhankelijk’ voorzitter werkte positief. Probeer de samenhang tussen deellocaties en planteams beter te organiseren. Proces onder tijdsdruk De regie van de planteams ligt bij de gemeente. Deze hanteert een tamelijk strakke planning. Bewoners steken veel vrije tijd in het doorgronden van alle plannen. Daarbij speelt nog dat zij meestal niet thuis zijn in die ingewikkelde bouwwereld. De planning was soms erg strak (m.n. Ketelhuis). Soms was het veel ineens omdat beide planteams samen opliepen in de tijd en sommige bewoners in meerdere planteams deelnemen. De deadline voelt dwingend. De deadline is dwingend, uitstel is kostbaar en gemeentelijk gevoelig. Hierin kan participatie onder druk van tijd ondergeschoven worden.

Bijvoorbeeld: “Er is tot volgende week tijd om advies uit te brengen, anders is de kans voorbij.” (Dit is niet echt gezegd, voorbeeld!). Het planteam heeft zich niet onder druk laten zetten door het strakke tijdschema en de tijd genomen om een goed onderbouwd gekwalificeerd advies te kunnen opstellen. Wij hebben hier ook de ruimte voor gekregen. Techniek helpt een handje Hoe langer het proces hoe minder deelnemers. Hybride vergaderen kan uitkomst bieden voor sommigen deelnemers is digitaal vergaderen praktischer voor anderen is fysiek vergaderen effectiever. Een combinatie werd positief ervaren. Het proces had achteraf aangevuld kunnen worden met Webinars ten aanzien van al genomen besluiten of specifieke aspecten zoals: het woningbouwprogramma, verkeerplan, monumentale waarden of groenplan. Leerpunt: op tijd beginnen, tijdspad duidelijk maken en herhalen, marge inbouwen. Het is een uitdaging om het proces niet te intensief maar ook niet te lang te organiseren. 6

Houdt er rekening mee dat het voor bewoners soms een lang, niet concreet proces is, dat zij veel informatie missen. Het proces mag (achteraf) leuker en informatiever. De ontwerpsessies met de architecten werden het meest gewaardeerd, toen werd pas duidelijk hoe de abstracte regels zouden gaan uitwerken voor de wijk. De noodzaak om mee te denken met de beleidsregels werd toen ook meer evident, leerpunt voor de volgende deellocaties.

7. Rol procesbegeleiders Ontzorgen in organisatie. De procesbegeleiders waren voor de planteams (alleen bewoners) voorzitter, notulist, organisator en adviseur. Een begeleider als aanspreekpunt versterkt de groepsdynamiek, meer vertrouwen in elkaar als planteam, alleen word je makkelijker ‘weggezet’. Het organiseren van bijeenkomsten op locatie voor alleen de bewoners werkte hier positief voor. Binnen de toen geldende regels konden we terecht bij de LocHal, Villa Anna en Gebouw88. Een leuke toevoeging voor het proces. Laveren tussen drie partijen. De procesbegeleiders hebben geprobeerd de drie verschillende partijen samen te laten werken. Hoewel de prioriteit ligt bij de ondersteuning van de bewoners. Het gemis van sterk inhoudelijke punten waar nog veel invloed op uit te oefenen was, werkte negatief door. Opmerking van de planteam-leden: De planteams hebben de ondersteunende rol van de procesbegeleiders als positief ervaren. Zij hebben een constructieve bijdrage geleverd aan het participatieproces, zowel inhoudelijk als organisatorisch. De onafhankelijke opstelling van de procesbegeleiders werd erg gewaardeerd. Zij hebben voorgesteld de voorzittersrol te verleggen, hebben ‘eigen’ bijeenkomsten met ons georganiseerd en brachten structuur in onze onderlinge discussies en soms niet overeenkomende ideeën.

Ook hebben we met hun kunnen sparren over onze adviezen waarbij ze altijd aangaven dat het eindoordeel bij ons ligt. De inbreng van hun kennis en ervaring met vergelijkbare processen werd gewaardeerd. De begeleiders hadden een brugfunctie tussen gemeente, ontwikkelaar en bewoners. Zij konden veel uitleggen en toelichten. Wat bewoners zonder relevante kennis/ervaring veel meer moeite zou kosten. Dat zij dit vanuit de onafhankelijke rol en in onze eigen bijeenkomsten deden, gaf meer vertrouwen in ons eigen proces. Dat geldt ook voor hun werkwijze o.a. het aanleveren van discussiestukken en conceptvoorstellen scheelde ons veel in tijd en bracht structuur in het proces. De documenten 7

werden geschreven op basis van onze inbreng waarna we er weer gezamenlijk over discussieerden. Dit werkt plezierig en praktisch. Wij bewoners doen het er ‘ook maar even naast’, sommigen al jarenlang. Het in duo verband de rol van procesbegeleider vervullen heeft naar de mening van de planteams meerwaarde door de combinatie van verschillende expertises. Taken kunnen worden verdeeld (voorzitter, onderwerpen, notulist, etc.) en door de duo constructie is continuïteit in de ondersteuning beter gewaarborgd. Op geleide van de agenda willen de planteams ook van specifieke (juridische) expertise gebruik kunnen maken; dat werd nu soms gemist, en zou de bewoners nog beter ondersteunen. De planteams willen voor het verdere verloop van het participatieproces graag doorgaan met de ondersteuning van de betrokken procesbegeleiders.

8. Beleidsregels als instrument Het is lastig om beleidsregels op te stellen per deelplan. Ten eerste omdat er al veel bestaande beleidsregels zijn. Zoals gebiedsparkeren, bomenverordening, monumenten, bouwhoogtes, normen in het bouwbesluit, etc. Er was bijvoorbeeld geen mogelijkheid meer om de bouwhoogtes te verlagen, de Ketelhuiswoningen te vergroten, de ketels te bewaren, de sokkel te slopen, de parkeergarages uit te ruilen of doorgangen te verbreden. Dit terwijl dit soort zaken erg spelen bij bewoners. Participatie hierover heeft wellicht eerder plaats gevonden, dit had vooraf duidelijker gemaakt kunnen worden. Beleidsregels zijn abstract en spreken weinig tot de verbeelding. Participatie over de beleidsregels zou voor het ontwerp van gebouwen moeten plaatsvinden! Het gebouw moet hier immers aan getoetst worden. Sessies met architecten werkten veel beter. Toen was iedereen aandachtig, en gelukkig overwegend tevreden. Het gaat bewoners er vooral om hoe het concreet uitpakt voor hun wijk/omgeving. Participatie t.a.v. gebouwen zou kunnen op basis van scenario’s. Niet volledig blanco, maar ook niet volledig uitgewerkt. Vergelijk het met de aanstaande participatie rond de cityring. Drie verschillende varianten voorleggen met ruimte voor aanpassingen maar niet volledig blanco (https://www.tilburg.nl/actueel/cityring/).

Of laat verschillende architecten pitchen en betrek de planteams in de jury (‘Meebeslissen’). Wellicht te overwegen voor de komende deelplannen.

8

Gekwalificeerd advies, wat is de waarde? Relatie andere adviesorganen niet altijd even duidelijk. Onderlinge verhouding met bijvoorbeeld het Kwaliteitsteam, Omgevingscommissie en Monumentencommissie is erg ingewikkeld. Ook is een vorig advies (Koersdocument) bijna volledig terzijde geschoven door de gemeenteraad.

9. Conclusie en Vervolg Bewoners die deel uitmaken van de planteams hebben ruimte gekregen om hun ideeën naar voren te brengen. Echter, de ruimte om voorstellen van onze zijde in te brengen was uiterst klein. De betrokken planteams komen tot hun spijt tot de conclusie dat van daadwerkelijke of substantiële participatie weinig sprake is geweest. Participatie was door eerdere besluiten beperkt tot details en de openbare ruimte. De openbare ruimte komt vooral terug in het Spoorzone-brede Groenplan. Het gebrek aan inhoudelijke punten om samen mee aan de slag te gaan, frustreerde de planteamleden. Het planteam wil naar voren brengen dat de samenwerking met de gemeente en de extern betrokkenen goed en in alle openheid is verlopen. Met ons constateerden sommige ambtenaren dat op essentiële onderdelen het bouwplan (ontwerp) van het Ketelhuis en Clarissentoren onomkeerbaar zijn. Van hun kant vernamen wij dat ook zij de planteams eerder hadden willen inschakelen. Dit was nu een voldongen feit. Hopelijk lukt dit bij toekomstige deellocaties en plannen beter. Als de leerpunten worden gebruikt voor het vervolg, kan vertrouwen in de gemeente en de extern betrokkenen opgebouwd worden en voorkomt teleurstelling over de wijze waarop de gemeente participatie gestalte geeft. We hopen hierin stappen te kunnen zetten m.b.t.

Theresia Oost en West en Groenplan! De planteams willen graag geïnformeerd worden over de verdere procedure rond de uitgebrachte gekwalificeerde adviezen t.a.v. Clarissentoren en Ketelhuis. Zij willen in ieder geval in de gelegenheid gesteld worden om in te spreken bij de gemeenteraad over hun adviezen en het daarover ingenomen standpunt van het college van B&W.

Planteams Clarissentoren en Ketelhuis Procesbegeleiders Laurens Elzinga en Peter Nouwens

21 juni 2021 9