03 Startnotitie Opzet Programma Levendige Democratie (wijzigingen gemarkeerd)

Naam programma

Opzet Programma Levendige democratie

Bestuurlijk opdrachtgever

Theo Weterings (burgemeester)

Ambtelijk opdrachtgever

Aly van Berckel (gemeentesecretaris), Noor Kanters (griffier)

Opdrachtnemer

Programmacoördinator (n.n.b.)

Aanleiding

Onze democratie is een groot goed. Gebeurtenissen elders in de wereld (zoals de oorlog in Oekraïne) laten ons zien hoe belangrijk het is de democratische waarden te beschermen én levendig te houden. Want dat de belangstelling en waardering voor het democratisch gedachtengoed tanende is, is in Nederland helaas ook een feit. Politieke desinteresse of toenemend wantrouwen richting de volksvertegenwoordigers en de bestuurders maken dat de opkomst bij verkiezingen steeds verder daalt en dat ook andere vormen van participatie niet altijd een goede afspiegeling zijn van de totale bevolking. Democratie is mensenwerk en verandert voortdurend. Het maakt democratie tot een breed en dynamisch begrip. Elk tijdsgewricht en elke generatie legt zijn eigen accenten. Het is de uitdaging voor volksvertegenwoordigers en bestuurders steeds goed verbonden te zijn met deze tijdsgeest en veranderingen. Daarom vraagt het Akkoord Meer voor elkaar 2022-2026 extra aandacht voor het verlevendigen van de democratie in Tilburg.

Leeswijzer

Deze startnotitie geeft het bestuurlijke startsein voor een langjarig programma Levendige democratie en schetst de opzet en randvoorwaarden voor het programma Levendige democratie. De startnotitie geeft niet aan wat we daadwerkelijk gaan doen. Dit programma maken we immers samen met de stad en dorpen. Wel geeft de notitie een leidraad waarlangs het inhoudelijke programma vorm kan krijgen.

Inleiding

Democratie moet je dóen en ervaren. Het vraagt langjarig inzet van kiezers en gekozenen. Deze wederkerigheid tussen inwoners en bestuur is uitgangspunt voor het programma Levendige democratie. Het bijzondere aan het programma levendige democratie is dat Dit maakt het programma uniek en anders dan andere programma’s. Wij, raadsleden en collegeleden, gaan samen met de kiezers zelf aan de slag gaan. Immers, eenieder van ons werkt elke dag samen met de inwoners aan het versterken en verlevendigen van de democratie. Met het programma geven we een extra impuls door samen met de inwoners de inhoud van het programma te bepalen en samen uit te voeren. Het programma is voor ons een versneller, inspirator en klankbord tegelijkertijd. Het is een programma voor en met de stad en dorpen waar het versterken en onderhouden van de relatie tussen inwoners en gemeentebestuur (raad en college) centraal staat. Op deze manier kunnen we als raad en college (over meerdere raadsperioden heen) werken aan en investeren in het versterken en verlevendigen van de lokale democratie in Tilburg.

1

Het échte startsein voor het programma ligt in de stad. Wat is voor een inwoner van Tilburg levendige democratie? Wat betekent voor een Tilburger betrokken zijn bij en vormgeven aan een democratie? Hoe wil een inwoner van Tilburg democratie beleven? Het afgelopen jaar hebben we al het nodige gedaan. Zo hebben we al een forse investering gedaan van € 1,6 mln. voor het verlevendigen van de democratie door deze te besteden aan de versterking van de lokale media. Ook komt er een kinderburgemeester begin 2024 en een jeugdraad. En kinderen en jongeren leren spelenderwijs (met hulp van ProDemos) de waarde van democratie. Sinds maart 2023 zijn ongeveer 70 schoolklassen over de drempel van het Stadhuis gestapt en hebben zich inmiddels alweer 100 klassen gemeld. Het streven is dat bij elk bezoek één of meer raadsleden aansluiten bij een klas en in gesprek gaan met de kinderen en jongeren. Vanaf januari 2022 heeft de raad diverse richtinggevende uitspraken gedaan om betrokkenheid van inwoners bij het bestuur verder te verstevigen.

Hierbij gaat het om het initiatief tot raadsuitspraak “Kinderen hebben de toekomst… en een mening” (januari 2022) en de moties “Budget voor kinder- en jongerenparticipatie” (november 2022), “Burgerberaad per wijk” (november 2022), “Pitchnight” (november 2022), “Rondleidingen over democratie in stadhuis voor ouderen” (juli 2023) en recent “Snelle acties binnen startnotitie Lokale democratie iets minder snel (november 2023). En er is nog genoeg te doen. Voorts is in het Akkoord Meer voor elkaar een aantal acties en voorbeelden genoemd. “Zo investeren we in onze lokale media en gaan we aan de slag met nieuwe manieren van werken zoals het instellen van een ombudsfunctie, kinderburgemeester en jeugdraad. Ook denken we aan kinderverkiezingen, langjarige democratie-educatie, meer stemlocaties, een grotere opkomstcampagne en het stimuleren van stadsdebatten. En wat is het mooi om basisschoolleerlingen en 18-jarigen, die het pakket ‘je mag stemmen’ hebben ontvangen, uit te nodigen in ons Paleis: ons eigen ‘Huis voor de democratie’.” (Zie ook Akkoord, pagina 7). Met het Akkoord is een reserve ingesteld voor het versterken van een levendige democratie. Voor deze bestuursperiode 2022-2026 zijn incidentele middelen ter beschikking gesteld van € 4 miljoen. Met de investering van € 1,6 mln. voor de versterking van de lokale media resteert €2,4 mln. in de reserve voor deze bestuursperiode.

Doel

Doel van het programma is dat inwoners van Tilburg zich meer betrokken voelen bij de lokale democratie, zowel op de korte als de lange termijn. Dit bereiken we door het verbeteren en onderhouden van de relatie tussen inwoners en gemeentebestuur (raad en college). Samen met de stad ontdekken we wat helpt en niet helpt. We leren van de acties en passen daar tussentijds op aan.

Beoogd effect

Het programma Levendige democratie beschouwen we als succesvol als: De relatie tussen kiesgerechtigden en de politiek verbetert. Vanuit de gedachte en aanname dat een verbetering van de relatie leidt tot meer betrokkenheid hetgeen onder andere zichtbaar wordt in een betere opkomst bij verkiezingen;

2

-

-

Evaluatie

De benodigde instrumenten voortkomend uit de korte en lange termijn lijnen goed zijn uitgewerkt en operationeel zijn gemaakt (in praktijk zijn gebracht); Deze instrumenten op de lange termijn ertoe leiden dat de relatie tussen inwoners en gemeentebestuur (raad en college) wordt versterkt en daarmee de lokale democratie wordt verlevendigd.

De effecten en output van het programma gaan we op twee manieren evalueren. Daarbij maken we gebruik van de kennis en expertise bij de universiteit en hogescholen in onze stad. 1 Realiseren acties Ten eerste evalueren we het realiseren van de acties op korte termijn, zoals het installeren van een kinderburgemeester e.d. We rapporteren bij de Programmabegroting en de Jaarstukken periodiek over de resultaten van de richtinggevende uitspraken van de raad sinds januari 2022 en de acties opgenomen in het Akkoord Meer voor elkaar. 2 Verhalen en beelden over democratie in Tilburg Ten tweede evalueren we met hulp van verhalen en beelden over democratie in Tilburg. Democratie moet je voélen. Dat kun je niet meten. Daar komt bij dat het kwantitatief meten van het effect van de inspanningen van het programma zeer ingewikkeld is en niet binnen een paar jaar al meetbaar is. Het programma kan mogelijk op langere termijn leiden Onze inzet is dat het programma leidt tot een hogere of lagere opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen. We zijn ons ervan bewustTegelijkertijd is het zo dat opkomstpercentages bij verkiezingen door veel zaken worden beïnvloed. Denk aan economisch reces, landelijke politieke ontwikkelingen, wereldwijde gebeurtenissen, maar ook het weer. De causale relatie is dan ook niet één op één te leggen.

Dit laat onverlet dat het wel goed is te onderzoeken wat beweegredenen voor inwoners zijn om wel of niet te stemmen en te weten hoe Tilburgers betrokken zijn en vorm willen geven aan de lokale democratie. In 2025 evalueren we het programma zodat de nieuwe raad in 2026 op basis van deze evaluatie kan bepalen of het programma (on)gewijzigd wordt voortgezet of afgerond.

Aanpak

Een programma met drie inhoudelijke lijnen en twee rode draden Het vergroten van de betrokkenheid van Tilburg bij het gemeentebestuur vraagt om concrete acties nu én om een lange adem. De uitvoering van de genoemde raadsuitspraken vanaf januari 2022 en acties uit het Akkoord Meer voor elkaar horen daar bij. Het programma richt zich daarom zowel op de korte termijn (collegeperiode 2022-2026) als de lange termijn met de daarbij horende acties en aandachtspunten. De aanpak is gericht op een drietal inhoudelijke lijnen (concrete acties, debat in de stad en democratie-educatie), zoals ook vermeld in het Akkoord. Samen met de inwoners geven we deze lijnen vorm in het programma Levendige democratie. Bij alles wat we doen handelen we steeds als een bestuur dat nabij en aanwezig is voor de Tilburgers en benutten we kennis en expertise van buiten uit stad en land. Deze twee rode draden zijn sterk verweven met de drie inhoudelijke lijnen.

3

In nevenstaand figuur is de samenhang tussen de drie inhoudelijke lijnen en de twee rode draden verbeeld. In de tekst hieronder lopen we deze één voor één langs. Samen met de inwoners maken wij de échte invulling van het programma en voeren we het gesprek over levendige democratie op de juiste plek en met de juiste diepgang. Met de raad overleggen we hoe we de betrokkenheid van raad, college en samenleving bij het programma Levendige Democratie daadwerkelijk gaan vormgeven. De Denktank (zie verderop) is daarbij voor ons een belangrijke aanjager en inspirator. Lijn 1 Concrete acties nu oppakken De suggesties zoals gedaan in het Akkoord Meer voor elkaar werken we in dit programma concreet uit. Denk hierbij aan het instellen van een Jeugdraad, Kinderburgemeester, Kinderverkiezingen, ombudsfunctie, het aantal stemlocaties en het stageprogramma. Samen met de stad en dorpen verkennen we de suggesties zoals gedaan in het Akkoord Meer voor elkaar (ombudsfunctie, kinderburgemeester, jeugdraad, kinderverkiezingen, meer stemlocaties en grotere opkomstcampagne). Ook het openstellen van het stadhuis en straks het Paleis-Raadhuis op meerdere dagen in de week past hierbij. Waar wenselijk werken we deze in dit programma concreet uit.

Daarbij benutten we nadrukkelijk de uitkomst van het onderzoek over Kinderen en jongeren hebben de toekomst zodat we aan de slag gaan met initiatieven die passen bij het programma, kansrijk zijn en draagvlak hebben bij de doelgroep. Het onderzoek zal ook richting geven aan de acties uit het Akkoord kinderburgemeester, jeugdraad en kinderverkiezingen. Dit in lijn met de motie Snelle acties binnen startnotitie Lokale democratie iets minder snel (november 2023). Om te bepalen of we – indachtig het doel van het programma Levendige democratie – de juiste (concrete) acties oppakken, nodigen we naast inwoners en ondernemers ook professionals en wetenschappers uit om met ons mee te denken. De suggestie uit het Akkoord gericht op het stimuleren van stadsdebatten is uitgewerkt onder lijn 2 en onder lijn 3 komen de suggesties over langjarige democratie-educatie en het uitnodigen van basisschoolleerlingen terug. Ook zijn er snelle acties in de verkiezingsperiode (landelijk, provinciaal en lokaal) nodig om de opkomst bij verkiezingen te vergroten. Deze acties (zoals grotere opkomstcampagne) maken onderdeel uit van lijn 1 en pakt de raad samen met de griffie nu al op. Zie bijlage 1 voor een overzicht van snelle acties zoals deze nu al zijn opgepakt of zijn aangedragen vanuit de stad (Palace To Be).

Lijn 2 Verstevigen van het debat in de stad Democratie betekent ruimte geven aan debat en je eigen mening kunnen uiten. Het voeren van debat in en met de stad en dorpen is daarbij 4

belangrijk. Wat houdt de stad bezig? Waar maken de inwoners zich druk over? Samen met de stad actieve inwoners versterken we de aanwezige debatcultuur in Tilburg. Daarbij is een belangrijke rol weggelegd voor de raad én voor de politieke partijen. Mogelijke debatonderwerpen zijn: • Nadenken en dromen over de toekomst: in gesprek met Tilburgers over toekomstige ontwikkelingen van de stad en dorpen. Hoe ziet Tilburg er in 2050 uit? (Visie Tilburg in 2050). • Debat over de ontwikkeling van de democratie in Nederland. Verandert de Nederlandse democratie van een representatieve democratie (met als wezenskenmerken volksvertegenwoordiging en vrije verkiezingen) in een participatieve democratie? Of loopt het niet zo’n vaart en kleurt participatie in toenemende mate de representatieve democratie in? • Debat over democratie innovaties (zoals burgerberaden). Democratische innovaties kunnen lokaal een antwoord bieden op de onvrede over hoe politici en ambtenaren omgaan met de inbreng uit de participatieve democratie én op de lage opkomst bij verkiezingen. • Weerbare overheid/weerbare democratie met oog voor integriteitsvraagstukken, agressie en intimidatie richting ambtenaren en bestuurders. Ook zien we onafhankelijke journalistiek als een belangrijk fundament onder de democratie. Op gemeentelijk niveau zijn journalistiek en media onmisbaar voor een vitale democratische samenleving.

Ten eerste informeren ze inwoners over wat er speelt, geven duiding aan nieuws en actualiteiten, en maken opinie en debat daarover mogelijk. Ten tweede functioneert journalistiek als waakhond van onze samenleving. Door hun onafhankelijke positie kunnen media de autoriteiten controleren en zich kritisch opstellen jegens de overheid. Ten derde hebben journalistiek en media een verbindende functie. Door mensen te tonen wat ze met elkaar delen, versterken ze de gemeenschapszin. Met het vaststellen van het Tilburgs mediabeleid 2023-2026 (Raadsbesluit 14 november 2022) hebben we ons sterk gemaakt voor de rol van onafhankelijke journalistiek en (lokale) media in onze veranderende democratische samenleving. Zo komt er een uitbreiding van de redactiekracht en productiemogelijkheden van de lokale publieke mediainstelling Omroep Tilburg. Daarnaast biedt het Tilburgs Mediafonds de mogelijkheid tot verdieping van journalistieke producties en nieuwswaardige onderwerpen. En er komt in Tilburg een facilitair mediacentrum: een plek voor ontmoeting (met o.a. het onderwijs), kennisdeling, het delen van faciliteiten en samenwerking variërend van Kermis.fm tot kinderpersbureaus en van Tilburg.com tot de verschillende wijkkranten.

Zie bijlage 1 voor een overzicht van mogelijke debatonderwerpen zoals deze zijn aangedragen vanuit de stad (Palace To Be) dan wel onderwerpen zoals deze bij ons als raad en college leven. Lijn 3 Democratie-educatie een educatief programma gericht op alle inwoners

5

Een educatief programma gericht op alle inwoners vanuit de gedachte dat mensen zo jong mogelijk en zo snel mogelijk kennis moeten maken met de waarde van democratie in ons land. Daarbij kan worden gedacht aan de volgende subdoelen: • Alle kinderen op de basisschool stappen minimaal één keer tijdens de basisschool over de drempel van het stadhuis. Dit vraagt betrokkenheid van de scholen. Het bestaande programma Democracity van ProDemos sluit hier naadloos op aan; • Elke nieuwe Tilburger wordt warm en persoonlijk welkom geheten in Tilburg. Dit vraagt een doorontwikkeling in ons huidige welkombeleid • De inwoners van Tilburg zien het Paleis-Raadhuis als het Huis voor de democratie. Dit vraagt een stevige inhoudelijke programmering van het Paleis-Raadhuis met bijpassende verbouwing van het Paleis-Raadhuis. En biedt De keuze voor deze functie is nadrukkelijk meegenomen bij de scenario's over de renovatie van het Paleis. Een fysieke plek in de stad biedt de kans om de lokale democratie in Tilburg tastbaar te maken door een fysieke plek in de stad; • Vieren van de democratie. Bijvoorbeeld elk jaar in september vieren we met de stad de Dag van de Democratie. Ook de Verjaardag van de Stad op 18 april levert elk jaar een bijdrage aan het verlevendigen van de lokale democratie.

Een aantal onderwerpen wordt voortgezet onder de noemer van dit programma: • Programma Democracity (samenwerking met ProDemos) Basisschoolleerlingen bouwen samen aan hun eigen stad en dorp, waarbij ze samen keuzes moeten maken. • Programma Klassenbezoek@Gemeentehuis Middelbare scholieren spelen een politiek rollenspel en voeren een vraaggesprek met raadsleden. • Rondleidingen over democratie in Stadhuis voor ouderen met raadsleden als gids (n.a.v. aangenomen motie 50 Plus, Forum voor democratie, Voor Tilburg, LST bij Perspectiefnota 2024). • Samen met Fontys met hulp van het crossover Lab Democratic City studenten een opdracht per semester geven waarmee zij het programma Levendige democratie verrijken. Het reeds bestaande initiatief van Pitchnight (aangenomen motie 12 Begrotingsbehandeling 10 november 2022) past goed bij de lijn democratie-educatie en is een waardevol instrument om jongeren meer te betrekken bij de lokale democratie. We verkennen of de Pitchnight verder kan worden ontwikkeld en verbreed met als doel invulling te geven aan een langjarige democratie-educatie voor kinderen en jongeren. Zie bijlage 1 voor een overzicht van ideeën zoals deze zijn aangedragen vanuit de stad (Palace To Be) danwel leven bij raad en college.

Eerste rode draad: Een gemeentebestuur van en voor Tilburgers Democratie moet je dóen en ervaren en vraagt continue inzet van kiezers en gekozenen. Het vraagt inzet van u en van ons raad en college. Het betekent elkaar serieus nemen en als gemeentebestuur (gekozenen) durven loslaten als het nodig is en gevraagd wordt. Het betekent transparant zijn hoe je met verkiezingsbeloften omgaat en zeggen wat je doet en doen wat je zegt. Democratie gaat over vertrouwen in elkaar. En 6

zoals in het Akkoord meer voor elkaar ook benoemd: “En als we iets niet doen of als iets niet kan, dan zeggen we dat en leggen we dat uit.” (p. 6) Nabij en aanwezig zijn Voor ons als het bestuur van Tilburg betekent het onderhouden van democratie nabij en aanwezig zijn. Dicht bij de inwoner staan en een gemeentebestuur zijn van en voor Tilburgers. Nabij zijn in wijken, buurten en dorpen. Wijkgericht waar het kan, gemeentebreed waar het moet. Het programma Levendige democratie en het wijkgericht werken zoals dit nu vorm krijgt bij de gemeente staan dan ook nadrukkelijk met elkaar in verbinding. Huis voor de democratie in Paleis en dorps-, wijk- en buurthuizen Nabijheid vraagt ook om een plek in Tilburg waar het versterken en verlevendigen van de democratie zichtbaar is. Een uitgelezen kans voor de invulling van het Paleis-Raadhuis. Het paleis als Huis voor de democratie waar de relatie tussen Tilburgers en de gemeente, vroeger, nu en in de toekomst, in vele vormen gestalte krijgt. Een plek voor debat en waar mensen warm welkom worden geheten. En een plek waar wordt gevierd. Of het nu gaat om trouwen, de Dag van de Democratie of het vieren van de verjaardag van 18-jarigen die kiesgerechtigd worden en de verjaardag van de stad.

Door de noodzakelijke verbouwing zullen we Het liefst zouden we alle jaren het Paleis-Raadhuis een aantal jaren niet kunnen willen gebruiken als Huis van de Democratie. Nu is het zo dat In het tweede kwartaal van 2025 start de restauratie en verbouwing van het gebouw. Zolang het kan gebruiken we tot aan deze verbouwing het Paleis. Tijdens de verbouwing zoeken we naar tijdelijke alternatieve plekken dicht bij het Paleis, zoals het Stadhuis. Daarnaast gaan we bevorderen dat de wijk- en buurthuizen ook de functie van Huis van de democratie kunnen vervullen waarmee we nabijheid in de wijken en buurten versterken. Op vele manieren zijn we een gemeentebestuur van en voor Tilburgers. Via dit programma, maar ook via participatiemomenten (bij een ontwikkeling in de stad of in een wijk, verkennen van een nieuwe aanpak etc.). In Tilburg ligt al een stevige basis rondom inwonerparticipatie. Het programma Levendige democratie vult de dagelijkse praktijk aan. We sluiten waar mogelijk aan bij lopende trajecten. Tweede rode draad: Kennis en expertise van buiten halen De behoefte om de democratie te verlevendigen en te versterken zien we in het hele land. Daarom is het goed niet enkel zelf het wiel uit te vinden in Tilburg, maar vooral ook kennis van buiten naar binnen te halen. Daarbij kan gedacht worden aan lokale onderwijsinstellingen en landelijke onderzoeks- en kennisinstituten.

De Denktank (zie verderop) is een belangrijke aanjager voor het naar binnen halen van deze kennis en expertise. Denk en doe samen met de inwoners: Denktank als aanjager en inspirator Denktank Democratie is van ons allemaal. Het verhaal van en over democratie is ook van ons allemaal. Daarom maken we het verhaal samen met de inwoners. Dat is ons vertrekpunt. 7

Om te bepalen of we – indachtig het doel van het programma Levendige democratie – de juiste acties oppakken, nodigen we inwoners, ondernemers, organisaties, professionals en wetenschappers uit met ons mee te denken. Wij betrekken hen graag bij dit programma. We vormen in de eerste fase van het programma een Denktank vanuit de stad en dorpen. Deze is aanjager en inspirator om samen met de stad en dorpen invulling te geven aan het programma Levendige democratie. Het motto van de Denktank is ‘irst kèke dan kwèke’. De Denktank krijgt als vraag mee: Wat is nodig om de relatie tussen inwoners en gemeentebestuur op langere termijn te verbeteren? Om deze vraag te beantwoorden betrekt de Denktank kennis en expertise op dit terrein uit stad en land. En gaat hierover het gesprek aan met de inwoners. De Denktank bestaat uit een mix van 6 inwoners, 3 ondernemers, 3 maatschappelijke partners, 3 raadsleden, 1 collegelid en de burgemeester. Een raadslid neemt deel als vertegenwoordiger van de gehele raad. De keuze voor inwoners kan bijvoorbeeld via loting plaatsvinden. De Denktank wordt voorgezeten door een externe voorzitter en ondersteund door een medewerker van de gemeente Tilburg.

Het staat de voorzitter vrij om – naar gelang de onderwerpen - ad hoc participanten toe te voegen en daarbij met name oog te hebben voor enerzijds bijzondere doelgroepen waaronder jongeren en anderzijds verschillende generaties. Rol raad en college

In het programma Levendige democratie staat de relatie tussen kiezer en gekozene centraal. Als raad en college betekent dit dat wij niet alleen op de voor de hand liggende besluitvormingsmomenten aan zet zijn. Gedurende het gehele proces doen we mee en bepalen we mee waar het de inhoud van het programma betreft. Immers elk raadslid en collegelid werkt elke dag samen met de inwoners (kiezers) aan het versterken en verlevendigen van de democratie en weet als geen ander wat nodig is om de democratie te versterken. Wij zijn degenen die samen met de inwoners uitvoering geven aan het programma. Daar komt bij dat de Denktank voor ons een belangrijk inspiratiebron is. Daarom zullen we twee keer per jaar met de voorzitter van de Denktank, de bestuurlijke opdrachtgever en in het programma actieve inwoners als raad en college tezamen in gesprek gaan over de inhoudelijke koers van het programma. Met de raad overleggen we hoe we de betrokkenheid van raad, college en samenleving bij het programma Levendige Democratie daadwerkelijk gaan vormgeven. Het vormen van een werkgroep Levendige democratie (waar raadsleden en collegeleden deel van uitmaken) kan een start zijn. De Summerschool en Winterschool zijn uitgelezen momenten om met elkaar te bespreken hoe het programma loopt en wat ons nog te doen staat.

Werkorganisatie Deze notitie richt zich op de eerste fase van het programma Levendige democratie: het bedenken en ontwerpen en het oppakken van snelle acties. Per fase kunnen – passend bij de beoogde uitkomst van een fase aanpassingen in de structuur en ondersteuning van het programma plaatsvinden.

8

Programmastructuur en opdrachtgeverschap Om te komen tot de inhoud van het programma (fase 1 en 2) wordt de volgende processtructuur voorgesteld. Programmateam Voor de eerste twee fasen van het programma wordt er een programmateam gevormd bestaande uit een programmacoördinator en 3 projectleiders (voor elke inhoudelijke lijn één). Het programmateam is verantwoordelijk voor het uitvoeren van de 3 lijnen en legt verantwoording af aan de Regiegroep. Regiegroep De regiegroep Levendige democratie bestaat uit de bestuurlijke opdrachtgever (burgemeester), de ambtelijke opdrachtgevers (gemeentesecretaris en griffier), programmacoördinator en secretaris. De regiegroep Levendige democratie stuurt het programmateam aan en legt over het proces verantwoording af aan de gemeenteraad. Opdrachtgeverschap

Programmacoördinator

Bestuurlijk en ambtelijk opdrachtgeverschap De bestuurlijke opdrachtgever is de burgemeester. De ambtelijke opdrachtgevers zijn de gemeentesecretaris en de griffier. Daar waar nodig is ambtelijke ondersteuning beschikbaar. Programmacoördinator nog niet bekend. Werving loopt.

Betrokkenen intern

Raad, college, programmacoördinator, projectleiders, ondersteuning Denktank en Programmateam, inhoudelijke expertise vanuit organisatie. ambtelijke organisatie en griffie.

Betrokkenen extern

Inwoners, ondernemers, maatschappelijke partners, professionals. De onafhankelijk voorzitter van de Denktank. Kennis en expertise van buiten (Tilburg en daarbuiten). Oog voor bijzondere doelgroepen (zoals jongeren) en verschillende generaties. We dagen ons zelf uit nieuwe groepen te laten meedoen.

Termijnen van uitvoering

Het programma Levendige democratie bestaat uit een drietal fasen. Fase 1 Opbouw: bepalen van de inhoud van het programma (1e helft 2024) In deze fase wordt invulling gegeven aan de drie lijnen in het programma. De vraag wordt beantwoord: wat willen we concreet gaan doen? Dit is de fase waarin het programma wordt bedacht verder wordt uitgedacht en ontworpen. De snelle acties uit lijn 1 worden al opgepakt en uitgevoerd. Fase 2 Uitvoeren: het programma gaat van start (2e helft 2024-2026) Langs de drie lijnen voeren we de plannen en acties uit, volgen we de resultaten en meten we de effecten. Eind 2025 wordt geëvalueerd t.b.v. de overdracht naar de nieuwe raad in 2026. Fase 3 Voortzetten of afronden van het programma (2026 en verder) Op basis van de evaluatie bepaalt de nieuwe raad of het programma (al dan niet in gewijzigde vorm) wordt voortgezet of afgerond.

Einddatum rapportage

Programma loopt tot aan de gemeenteraadsverkiezingen 2026. Op basis van de evaluatie (2025) bepaalt de nieuwe raad of het programma (on)gewijzigd wordt voortgezet dan wel afgerond.

9

Procedure besluitvorming Capaciteit, kosten en dekking

Met het vaststellen van de startnotitie in de raad start de eerste fase van het programma Levendige democratie. Beschikbare middelen Voor het versterken van een levendige democratie zijn voor de bestuursperiode 2022-2026 incidentele middelen ter beschikking gesteld van € 4 miljoen. Inmiddels is een forse investering gedaan van € 1,6 mln. voor de versterking van de lokale media ter verlevendiging van de democratie in Tilburg. Daarmee resteert € 2,4 mln. voor deze bestuursperiode voor het uitvoeren van het programma Levendige democratie. Bij de Begroting 2023 is - naar aanleiding van het Akkoord Meer voor elkaar de reserve levendige democratie gevormd. Om uitgaven uit deze reserve te kunnen doen dient de raad een bestedingsplan vast te stellen. Aangezien we snel een goede start willen maken met het programma nemen we ligt het voor de hand het bestedingsplan op te nemen in deze startnotitie. Uiteraard geldt hoe meer het programma vorm krijgt, hoe meer duidelijk wordt welke middelen nodig zijn om het programma uit te voeren. Op hoofdlijnen ziet het bestedingsplan er als volgt uit. Bestedingsplan Programma Levendige democratie 2024

2025

2026

Lijn 1 Concrete acties Lijn 2 Debat

€ 225.000

€ 225.000

€ 150.000

Totaal per onderdeel € 600.000

€ 225.000

€ 225.000

€ 150.000

€ 600.000

Lijn 3 Democratieeducatie Ondersteuning

€ 250.000

€ 250.000

€ 100.000

€ 600.000

€ 225.000

€ 225.000

€ 150.000

€ 600.000

Totaal per jaar

€ 925.000

€ 925.000

€ 550.000

€ 2.400.000

Toelichting Bestedingen lijnen 1, 2 en 3 Het vergroten van de betrokkenheid van Tilburg bij het gemeentebestuur vraagt om concrete acties nu én om een lange adem. Het programma richt zich daarom zowel op de korte termijn (collegeperiode 2022-2026) als de lange termijn met de daarbij horende acties en aandachtspunten. Zodra het programma van start gaat maken we samen met de stad de inhoud van de drie lijnen concreet en daarmee is ook meer helder welke kosten daarmee gepaard gaan.

10

De motie “Snelle acties binnen startnotitie Lokale democratie, iets minder snel” (november 2023) gaat over de acties kinderburgemeester, kinderverkiezingen en jeugdraad en vraagt nadrukkelijk de uitkomst van het onderzoek over Kinderen en jongeren hebben de toekomst bepalend te laten zijn of we deze acties moeten oppakken. Op deze wijze zorgen we ervoor dat we aan de slag gaan met initiatieven die passen bij het programma, kansrijk zijn en draagvlak hebben bij de doelgroep. Voor het gehele programma geldt dat we professionals en wetenschappers uitnodigen met ons mee te denken of we – indachtig het doel van het programma - de juiste (snelle) acties en activiteiten oppakken. In 2024 zetten we in ieder geval de samenwerking met ProDemos voort als het gaat om het Programma Democracity (gericht op basisschool leerlingen) en Programma Klassenbezoek@Gemeentehuis (middelbare school scholieren). En we zetten de rondleidingen over democratie in het Stadhuis voor ouderen met raadsleden als gids voort. Ook gaan 4e jaars studenten van Fontys– in het crossover Lab Democratic City – wederom aan de slag om het programma Levendige democratie te verrijken. Bestedingen ondersteuning De uitvoering van het programma zal naast de inzet van ons als raad en college worden ondersteund door de griffie en ambtelijke organisatie. Deze ambtelijke inzet zal worden bekostigd vanuit het programma.

Inschatting op basis van deze startnotitie is dat het om maximaal 2 fte gaat. Afhankelijk van de daadwerkelijke invulling kan dit meer of minder worden. Het programma biedt ook de gelegenheid voor veelbelovende jongeren en jonge talenten om werkervaring op te doen. Te beginnen met een plek voor een jong talent voor de duur van 1 jaar. Hiervoor wordt een beroep gedaan op de middelen die bestemd zijn voor onze organisatieontwikkeling. Deze middelen zijn bedoeld voor het gericht aantrekken en vasthouden van medewerkers en het versterken van een inclusieve organisatie met een diversiteit aan medewerkers - kunnen hiervoor worden benut. Tussentijds bijsturen van het programma op inhoud en geld De raad is in de gelegenheid - bij de gebruikelijke P&C momenten - zoals Begroting en Jaarstukken bij te sturen op de inhoud van het programma en de bijbehorende uitgaven. Relatie met andere projecten

Het programma Levendige democratie raakt vele onderwerpen. Hieronder is een aantal onderwerpen genoemd mede in relatie tot het Akkoord zonder daarbij compleetheid na te streven. • Inwonersparticipatie en wijkgericht werken (inclusief Stedelijke Alliantie en PACT-aanpak) • Participatieplan voor inwoners en uitvoering motie over Burgerberaden. • Project restauratie en verbouwing Paleis-Raadhuis Het programma Levendige democratie bepaalt – naast representatie, vieren en herdenken en de historie van het Paleis - de programmering van het Paleis-Raadhuis en is daarmee mede richtinggevend voor de restauratie en verbouwing van het gebouw.

•

Tilburg in 2050 De raad heeft de startnotitie Tilburg in 2050 vastgesteld (22 mei 2023). Beide trajecten vragen om participatie met de stad en dorpen. Elk vanuit een ander

11

doel en met een ander resultaat. Het spreekt voor zich zoveel mogelijk de uitkomsten van het gesprek met de stad en dorpen bij beide trajecten maximaal te benutten.

•

Betrouwbare overheid Het programma Levendige Democratie draagt bij aan het zijn van een betrouwbare overheid en vormt daarom één van de drie pijlers – naast wijkgericht werken en inwonersparticipatie – van een betrouwbare overheid naar buiten toe.

•

Duidelijke en eenduidige communicatie over gemeentebestuur Tilburg Het verlevendigen van de democratie in Tilburg betekent duidelijk en eenduidig communiceren vanuit het gemeentebestuur (raad en college) van Tilburg.

12

Bijlage 1

Dit inspireert ons!

Snelle acties • •

• •

•

•

Gemeente en Tilburg University ontwikkelen samen een chatbox functionaliteit die mensen helpt bij het invullen van de stemhulp (zoals Kieswijzer) rondom verkiezingen. Minimaal één leer-werkplek verbinden aan het programma waar door Tilburgse jongeren de kans krijgen dit programma te ondersteunen. Bijv. Bij kinderburgemeester of ondersteuning scholeneducatie. Een jonge programmamaker als aanjager voor het programma Levendige democratie die raad en college uitdaagt anders te handelen en te doen (bijv. Amber&Pien). Ideeën uit de stad: o Eindejaars conference van Frank van Pamelen waarbij hij stad en politiek de revue laat passeren. o Het vervolg op het Actieonderzoek sociale innovatie op Landschapspark Assissië: hoe te komen tot een goede verbinding tussen mindertaligen en democratisch samenleven? Ideeën voortkomend uit Palace To Be, zoals o ‘Ontmoet ons bestuur’: ‘brunchen met B&W’ (burgers gaan informeel in gesprek met wethouders en burgemeester). o ‘Speeddate inwoner – ambtenaar’. o Keti Koti Galadiner, georganiseerd door de jongeren van For Our Community. Ideeën uit het Akkoord Meer voor elkaar: o Instellen ombudsfunctie. o Kinderburgemeester. o Jeugdraad. o Kinderverkiezingen. o Meer stemlocaties. o Grotere opkomstcampagne. o 18-jarigen, die het pakket ‘je mag stemmen’ hebben ontvangen, uitnodigen in ons PaleisRaadhuis.

Debat in de stad •

•

Ideeën voortkomend uit Palace To Be, zoals o Talkshow over vrijheid van meningsuiting. o Pecha kucha’s (korte, creatieve presentaties) over democratie. o Verhalen van nieuwkomers in Tilburg (hoe hebben zij hun eerste jaar in Tilburg ervaren?). o Verhalen over leven in vrijheid (mensen die een oorlog hebben overleefd). o De idee om met een aantal gastprogrammeurs passende activiteiten te ondernemen in het Paleis gericht op het thema Levendige democratie. o Nu de kick-off van TEDxTilburg is geweest werkt de TEDxTilburg organisatie aan een aantal vervolgactiviteiten (Future of Social). o Een Tegenlicht Meetup over de toekomst van onze democratie (met Bibliotheek MiddenBrabant en aantal vrijwilligers). o Een masterclass vanuit Tilburg Debatstad over het vernieuwen van de debatcultuur in Tilburg. Ideeën/acties uit Tilburgs Mediabeleid 2023-2026 o (kritisch) inspelen op de toenemende stempel die internet en sociale media drukken op onze samenleving. Een van de effecten van sociale media is dat steeds meer mensen in een ‘informatiebubbel’ leven, waarin feiten niet worden gecheckt en ‘andere geluiden’ ontbreken. Het hoeft geen betoog dat het leven in informatiebubbels bredere opinievorming tegengaat en daarmee een bedreiging kan vormen voor de democratie. Deze actie richt zich expliciet op jongeren als doelgroep van de toekomst.

13

o

•

Met hulp van een facilitair mediacentrum - met zijn aandacht voor burgerjournalistiek, lokale online mediaplatforms en wijkkranten - journalistiek en media verbinden aan democratie in de wijken (wijkgericht werken).

Ideeën uit raad en college o Nadenken en dromen over de toekomst past hier ook goed bij: in gesprek met Tilburgers over toekomstige ontwikkelingen van de stad en dorpen. Hoe ziet Tilburg er in 2050 uit? (Toekomstvisie Tilburg in 2050). o Debat over de ontwikkeling van de democratie in Nederland. Verandert de Nederlandse democratie van een representatieve democratie (met als wezenskenmerken volksvertegenwoordiging en vrije verkiezingen) in een participatieve democratie? Of loopt het niet zo’n vaart en kleurt participatie in toenemende mate de representatieve democratie in? o Debat over burgerberaden en hybride democratische innovaties. Democratische innovatie kan lokaal een antwoord bieden op de onvrede over hoe politici en ambtenaren omgaan met de inbreng uit de participatieve democratie én op de lage opkomst bij verkiezingen. o Weerbare overheid/weerbare democratie met oog voor integriteitsvraagstukken, agressie en intimidatie richting ambtenaren en bestuurders. o Vertellen aan inwoners wat we hebben gedaan als gemeentebestuur (raad en college). Onze besluitvorming als raad en college op een meer vernieuwende wijze naar buiten brengen: de taal van jongeren hanteren, meer in beeld en geluid uitleggen wat is besloten en wat dit betekent voor de inwoners (bijv. Vlogs, korte film, tekening, podcast, etc.).

o Elke dag aan de slag met levendige democratie daarbij aansluiten bij bestaande activiteiten en evenementen van inwoners. o De influencers van Tilburg betrekken om het belang van democratie onder de aandacht te brengen. o Een gesprek tussen politici van mens tot mens (mensentaal). o Met inwoners op pad (op de fiets, te voet). o Regelmatig een aantal jongeren uitnodigen bij de gemeenteraadsvergadering en hen om reflectie te vragen. (bijv. bij controversiële onderwerpen zoals Coffeeshopsbeleid). o Met hulp van het programma Levendige democratie extra aandacht hebben voor initiatieven uit de stad (sluit aan bij de aangehouden motie van Ons Tilburg en Lokaal Tilburg over Ondersteun ook in ruimte bij de Perspectiefnota 2024).

Democratie-educatie •

Programma Democracity (samenwerking met ProDemos) (loopt) Basisschoolleerlingen bouwen samen aan hun eigen stad en dorp, waarbij ze samen keuzes moeten maken.

•

Programma Klassenbezoek@Gemeentehuis (loopt) Middelbare scholieren spelen een politiek rollenspel en voeren een vraaggesprek met raadsleden.

• • • •

Rondleidingen over democratie in Stadhuis voor ouderen met raadsleden als gids (n.a.v. aangenomen motie 50 Plus, Forum voor democratie, Voor Tilburg, LST bij Perspectiefnota 2024). Samen met Fontys met hulp van het crossover Lab Democratic City ruim 40 studenten een opdracht per semester geven waarmee zij het programma Levendige democratie kunnen verrijken. (loopt) Ruimte geven aan initiatieven zoals bij de ontwerpwedstrijd voor inrichting van de Noordhoekring met leerlingen van omringende scholen. Ideeën voortkomend uit Palace To Be, zoals o ‘leren debatteren’ waar jongeren hun democratische vaardigheden kunnen versterken (aanvullend op het programma Democracity van ProDemos).

14

o

•

de podcaststudio: een journalistiek leercafé waar jongeren in samenwerking met Omroep Tilburg kunnen werken aan hun democratische vaardigheden. Ideeën/acties uit Tilburgs Mediabeleid 2023-2026 o T-reporters Omroep Tilburg: jongeren tussen de 15 en 20 stellen kwesties uit hun eigen leefwereld aan de orde (waarbij de omroep zorgt voor journalistieke training en uitzending, maar zich niet of nauwelijks bemoeit met de inhoud). Dit leidt in brede zin tot meer betrokkenheid van jongeren bij de functies van journalistiek en media, ook in relatie tot democratie. NB: Het T-reporter model heeft inmiddels internationale aandacht. Met dit model is Tilburg namelijk leading partner van het tweejarige Europese project Yocojoin, waarin een aantal Europese landen kennis opdoet en deelt met jongerenjournalistiek. o Facilitair mediacentrum in relatie tot onderwijs biedt kansen voor jongeren op het gebied van journalistiek en mediawijsheid. Dit varieert van kennis (fact checking) en vaardigheden (toepassing hoor- en wederhoor) opdoen tot het bieden van stage- en werkervaringsplekken. Vanuit het onderwijs zijn met name het Cobbenhage College, ROC en Fontys Hogeschool Journalistiek (inclusief Mindlabs) betrokken.

15