03 Bijlage 2 - Samenvattend document Textielcluster Tilburg
Tekst van het document
SAMENVATTEND DOCUMENT
MAART 2024
TEXTIELCLUSTER TILBURG: TextielMuseum, TextielLab en toekomstige TextielCampus
O N T W E R P E N D O N D E R Z O E K H E R O N T W I K K E L I N G , R E N O V AT I E EN VERDUURZAMING TEXTIELMUSEUM EN OMGEVING
START
'DRADEN UIT HET VERLEDEN CREËREN HET WEEFSEL VAN ONZE TOEKOMST'
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 2
I NHOU D SOP GAV E
INHOUDSOPGAVE 1.
PROLOOG: EEN TOEKOMSTIGE DAG IN HET NIEUWE TEXTIELCLUSTER PAG. 4
2.
VOORWOORD DOOR WETHOUDER MARCELLE HENDRICKX EN WETHOUDER BAS VAN DER POL PAG. 7
3.
INLEIDING: WERKEN AAN EEN NIEUW, AMBITIEUS TEXTIELCLUSTER PAG. 9
4.
TEXTIELCLUSTER: VLIEGWIEL VOOR HET MUSEUMKWARTIER PAG. 13
5.
TEXTIELCLUSTER: GROTE MEERWAARDE VOOR DE STAD TILBURG PAG. 16
6.
TEXTIELCLUSTER: UNIEKE COMBINATIE VAN MUSEUM, LAB EN CAMPUS PAG. 21
7.
VERNIEUWING TEXTIELMUSEUM PAG. 23
8.
EEN NIEUWE TEXTIELCAMPUS PAG. 28
9.
UNIEK RIJKSMONUMENTAAL ERFGOED TEXTIELINDUSTRIE PAG. 31
10.
ONTWERPEND ONDERZOEK: EEN PROCES IN CO-CREATIE PAG. 35
11.
ONTWERPEND ONDERZOEK MECANOO EN ABT PAG. 38
12.
TECHNISCHE ASPECTEN ONTWERPEND ONDERZOEK PAG. 43
13.
UITPLAATSING DEPOT TEXTIELMUSEUM EN STADSMUSEUM TILBURG PAG. 47
14.
RISICO’S EN BEHEERSMAATREGELEN PAG. 50
15.
PLANNING EN FASERING PAG. 54
16.
DOCUMENTATIE PAG. 58
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 3
I NHOU D SOP GAV E
1
PROLOOG: EEN TOEKOMSTIGE DAG IN HET NIEUWE TEXTIELCLUSTER
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 4
I NHOU D SOP GAV E
1. PROLOOG: EEN TOEKOMSTIGE DAG IN HET NIEUWE TEXTIELCLUSTER Of je nu museumbezoeker, student, buurbewoner of textiel-professional bent:
plek om interessante en leerzame ervaringen op te doen. Bij debatten, symposia,
het nieuwe TextielCluster nodigt je uit! In een aantrekkelijk nieuw, groen beelden-
lezingen, stoffenmarkten, evenementen zoals de Textiel Triënnale, de woolmarch,
park verrijzen de gerenoveerde monumentale fabrieksgebouwen en een enorme
Textilia Futura en modeshows treft iedereen elkaar: van museumbezoeker, textiel-
schoorsteen: dit was én is het toekomstige epicentrum voor textiel. Het erfgoed-
enthousiasteling tot professional. Voor degenen die verdieping zoeken heeft het
complex is een inspirerend voorbeeld van hoe industriële monumenten ‘state of
museum een bibliotheek met een depot-on-demand waarin een schat aan kennis
the art’ gerenoveerd kunnen worden.
klaar staat om tot je te nemen. Hier komen economie, theorie en praktijk samen. Typisch Tilburg: een plek voor maakindustrie met internationale allure.
Niet alleen zijn de gebouwen volledig gerenoveerd en verduurzaamd, ook het museum en het lab zijn vernieuwd en het complex is uitgebreid met een Textiel-
Niet alleen de gebouwen staan in het teken van verduurzaming: museum, lab
Campus in de voormalige fabriek van George Dröge. De nieuwe ‘makersstraat’
en campus werken samen met bedrijven, start-ups en onderwijsinstellingen aan
verbindt de campus met het museumgebouw. Vanwege deze unieke combinatie
innovatie in de textielsector.
van museum, lab en campus is dit een aantrekkelijke plek voor ontwerpstudio’s,
Alle partijen zetten zich samen
textielbedrijven, start-ups en onderwijsinstellingen om zich te vestigen.
in voor de zoektocht naar een duurzame toekomst voor
Het internationaal vermaarde TextielMuseum en het succesvolle TextielLab kon
textiel. Er vindt toegepast
altijd al rekenen op wereldwijde belangstelling. Door de vernieuwing heeft het
onderzoek en productie plaats
meer dan ooit de wow-factor en zijn de bezoekersaantallen sterk toegenomen.
en wordt er gewerkt aan de
In werkplaatsen wordt op kleine schaal textiel geproduceerd en innovaties
materialen van de toekomst:
worden uitgetest. Voor bezoekers van het museum is het een laagdrempelige
biobased en circulaire garens.
'VERRASSEND: EEN 'WERKEND MUSEUM' EN OVERAL JONGE MENSEN DIE WERKEN AAN DE TOEKOMST VAN TEXTIEL.' SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 5
I NHOU D SOP GAV E
1. PROLOOG: EEN TOEKOMSTIGE DAG IN HET NIEUWE TEXTIELCLUSTER Dit is een plek waar je naar toe gaat om over textiel te leren, te ontwerpen,
Nergens ter wereld vind je dit allemaal bij elkaar! Kortom, Tilburg als textielstad
te maken, te onderzoeken, kennis uit te wisselen, te innoveren, elkaar te
van de toekomst wordt zo mondiaal verder op de kaart gezet.
ontmoeten en te netwerken. Het gaat daarbij om alles wat nodig is om de transformatie naar duurzaamheid te maken: van ontwerp tot logistiek, van communicatie tot businessmodellen. Door de gezamenlijke partijen en wordt gewerkt aan een duurzame, circulaire toekomst voor textiel en de groei van bedrijvigheid. Buurtbewoners en museumbezoekers kunnen dagelijks terecht in het Repair Café, om kleding te herstellen, iets te maken of gewoon voor een kop koffie. In The Playground kunnen alle belangstellenden van vakmensen leren tuften of breien. En in de educatieruimte helpen studenten en professionals schoolklassen om verschillende textieltechnieken zelf toe te passen. Iedereen mag meedoen en het resultaat mag mee naar huis! Het publiek kan genieten van het vernieuwde museum én verrassende tentoonstellingen in de nieuwe imposante ruimte voor wisselexposities. Verrassend is dat midden in het museum internationaal vermaarde kunstenaars aan hedendaagse ontwerpen op moderne machines werken. Overal ratelen machines. Naast de campus heerst ook in het museum een indrukwekkende bedrijvigheid. In de textielshop kun je producten kopen die in het museum en de campus gemaakt zijn. Het verhaal van de makers krijg je er gratis bij.
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 6
I NHOU D SOP GAV E
2
VOORWOORD
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 7
I NHOU D SOP GAV E
2. VOORWOORD BESTE LEZER,
textielpioniers, studenten en ander aanstormend textiel-
“Welkom op deze plek waar de wereld van textiel samenkomt!”
designtalent. Het TextielCluster (voorlopige werknaam) is een
Dat is wat u - met vele andere bezoekers - gaat horen als u deze
buitengewone kans om de nieuwste innovaties in de textiel-
iconische plek op het gebied van textiel in de toekomst gaat
branche te ontwikkelen en tegelijkertijd onze textielgeschiedenis
bezoeken.
te (her)ontdekken. Daarmee levert het cluster een waardevolle bijdrage aan de verdere groei en ontwikkeling van onze stad als
Het TextielMuseum met het TextielLab is nu al van grote
wereldwijd erkend centrum voor textielontwerp, -erfgoed,
mondiale, nationale, regionale en lokale betekenis. Dit zal
-experiment, -innovatie en -onderwijs.
worden versterkt door de verduurzaming, grondige renovatie en herontwikkeling van de gebouwen. In het te renoveren
We willen graag de initiatiefnemers en partners van het nieuwe
erfgoed van het Mommers-Drögecomplex wordt het museum
centrum bedanken voor hun inspanningen ten aanzien van dit
uitgebreid tot een multifunctionele textielhotspot. Het
visionaire plan. Samen geven we de toekomst van de textiel-
museum en het lab worden vernieuwd en er wordt een
sector verder vorm en geven we ‘Make it in Tilburg’ een nieuwe
innovatieve TextielCampus in het gebouw gevestigd. Deze
betekenis!
bijzondere combinatie is uniek in de wereld en maakt de locatie aantrekkelijk voor inwoners van de stad, museum-
Met vriendelijke groet,
bezoekers, internationale topontwerpers, vakspecialisten,
Wethouder Marcelle Hendrickx en Wethouder Bas van der Pol
'HET NIEUWE CENTRUM WEEFT HET VERLEDEN ÉN 'TALENT VAN NU' TOT EEN NIEUW AMBITIEUS VERHAAL VOOR DE TOEKOMST.' SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 8
I NHOU D SOP GAV E
3
INLEIDING: WERKEN AAN EEN NIEUW, AMBITIEUS TEXTIELCLUSTER
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 9
I NHOU D SOP GAV E
3. INLEIDING: WERKEN AAN EEN NIEUW, AMBITIEUS TEXTIELCLUSTER NIEUWE AMBITIES VOOR DOORONTWIKKELING VAN DE STAD
en onderwijsinstellingen zullen gaan samenwerken om een vitaal cultureel en
Dit samenvattend document is gemaakt naar aanleiding van het Ontwerpend
economisch centrum in Tilburg te vormen. Samen met partners zullen we de
Onderzoek naar het TextielMuseum en omgeving (Mommers-Drögekwartier)
komende tijd zoeken naar een aansprekende en inspirerende naam voor dit
dat is uitgevoerd tussen juni 2022 en december 2023. In dit document beschrijven
nieuwe cluster.
we de uitkomsten van het Ontwerpend Onderzoek ten behoeve van de renovatie, verduurzaming en transformatie van het voormalig industrieel complex
Om het complex van voormalige fabrieken tot één logisch geheel om te
Mommers-Dröge, nu vooral bekend van het het TextielMuseum en het TextielLab.
vormen wordt een nieuwe en toegankelijke entree gebouwd en worden panden met een overkapping verbonden via een zogenoemde ‘makersstraat’.
Het Ontwerpend Onderzoek komt mede voort uit de noodzaak om de
Ook functioneel gezien ontstaat er een vernieuwd ensemble: het museum krijgt
rijksmonumenten te renoveren en te verduurzamen. De huidige gebouwen
een andere inrichting en uiteenlopende opleidingen en bedrijven op het gebied
en installaties zijn zodanig verouderd dat er niet meer kan worden voldaan
van textiel zullen zich vestigen in de TextielCampus met werkplaatsen, kantoren
aan de eisen die gelden voor de gemeentelijke museale collecties van het
en leslokalen. Daardoor
TextielMuseum en Stadsmuseum Tilburg. De gebouwen moeten daarnaast
ontstaat er een levendige
worden verduurzaamd en weer gereed worden gemaakt voor de toekomst.
en inspirerende omgeving voor textiel-
Daarnaast heeft de gemeente Tilburg de ambitie om zichzelf als ‘stad van
professionals, studenten
makers’ (inter)nationaal nadrukkelijker op de kaart te zetten. De renovatie en
en liefhebbers, waarbij
verduurzaming bieden de gemeente de kans om het complex te herontwikkelen
de verschillende
tot een uniek concept met een vernieuwd TextielMuseum (met TextielLab) en
onderdelen elkaar
een nieuwe TextielCampus. Deze functies samen vormen het ‘TextielCluster’
zullen versterken.
(voorlopige werknaam), waarbij het museum, textiel-gerelateerde bedrijven
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 1 0
I NHOU D SOP GAV E
3. INLEIDING: WERKEN AAN EEN NIEUW, AMBITIEUS TEXTIELCLUSTER FASE VAN DE PLANNEN
INHOUD VAN DIT DOCUMENT
De plannen bevinden zich momenteel in de definitiefase. Door Architecten-
In dit document wordt het concept voor het nieuwe TextielCluster geschetst,
bureau Mecanoo is het programma van eisen vertaald naar een relatieschema
wordt de relatie gelegd met de plannen voor het Museumkwartier en worden
en een voorlopig vlekkenplan, waarbij enkele onderdelen tot op het niveau van
de uitkomsten van het Ontwerpend Onderzoek samengevat. De samenvatting
een voorontwerp zijn uitgewerkt.
is gebaseerd op onderliggende documenten van Mecanoo, ABT, het TextielMuseum en de TextielCampus. De financiële gegevens zijn niet in
Wat er nu ligt is een stand van zaken, waarop in de vervolgfases verder
dit samenvattend document opgenomen.
voortgeborduurd zal worden. Zo is de verwachting dat in de vervolgfase het voorlopige vlekkenplan nog aangepast zal worden om beter aan de wensen
CO-CREATIE
van het museum te voldoen. Dat geldt met name voor de plek en de vorm
De plannen zijn in co-creatie met de betrokken instellingen, omwonenden
van de wisselexpositieruimte van het TextielMuseum.
en andere betrokkenen ontwikkeld. In het hoofdstuk ‘Ontwerpend Onderzoek: een proces in co-creatie’ wordt hier nader op ingegaan.
ABT Ingenieurs heeft de onderzoeken ten aanzien van constructie, installatietechniek en de verduurzaming uitgevoerd. Daarnaast heeft ABT een eerste
SCOPE VAN HET ONTWERPEND
globale bouwkostenraming opgesteld, die door de gemeente vertaald is naar
ONDERZOEK
een indicatieve vastgoedexploitatie.
Het Ontwerpend Onderzoek en de financiële uitwerking ervan beperkt
Stichting Mommerskwartier en de kwartiermaker voor de TextielCampus
zich tot de herontwikkeling van het
hebben visiedocumenten opgesteld voor respectievelijk het TextielMuseum
Mommers-Drögecomplex: de gebouwen
en de campus.
en het daaromheen liggende voormalige fabrieksterrein.
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 1 1
I NHOU D SOP GAV E
3. INLEIDING: WERKEN AAN EEN NIEUW, AMBITIEUS TEXTIELCLUSTER TOEWERKEN NAAR EEN VOLLEDIG BEELD Dit samenvattend document geeft nog geen volledig beeld van het toekomstige TextielCluster. Dit hangt samen met de fase waarin het project zich bevindt. Er zullen nog verschillende verdiepingsslagen worden gemaakt ter voorbereiding van de uitvoering van het project. Stapsgewijs zullen alle onderdelen verder uitgewerkt worden en ontstaat er een completer beeld. In het hoofdstuk Planning worden de benodigde vervolgstappen gepresenteerd.
'TEXTIEL VORMT DE RODE DRAAD TUSSEN DE GESCHIEDENIS, HET HEDEN EN DE TOEKOMST VAN TILBURG.' SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 1 2
I NHOU D SOP GAV E
4
TEXTIELCLUSTER: VLIEGWIEL VOOR HET MUSEUMKWARTIER
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 1 3
I NHOU D SOP GAV E
4. TEXTIELCLUSTER: VLIEGWIEL VOOR HET MUSEUMKWARTIER Het Museumkwartier is de driehoek waarin De Pont Museum, het Wilhelmina-
TEXTIELCLUSTER ALS VLIEGWIEL VOOR ONTWIKKELING
park, PARK (platform for visual arts) en het nieuwe TextielCluster liggen.
Het rijksmonumentale Mommers-Drögecomplex zelf heeft een enorme potentie.
Het op de kaart zetten van het Museumkwartier is een van de belangrijke
Rondom de gebouwen, op het voormalige industriecomplex bevinden zich in de
ontwikkelingen in Tilburg. Het gebied verbindt de oorsprong van de stad met de
toekomst speelelementen, terrassen, groen en kunstwerken die verwijzen naar
sociale, culturele en economische toekomst ervan. Anders dan bij de Spoorzone
het centrale onderwerp: textiel. Ook worden de bezoekers van het museum en
of de Piushaven kenmerkt deze ontwikkeling zich niet door grootschalige
de campus begeleid in het ontdekken van het monumentale erfgoedcomplex,
ruimtelijke vernieuwing, maar door kleinschalige ingrepen (‘archipunctuur’),
de gebouwen en de bijzondere historie ervan.
vergroening en het versterken van bijzondere plekken en routes. Met deze elementen heeft de stad de ingrediënten voor een bruisende cultuurwijk
Samen met de vernieuwing
in handen.
van het museum en de komst van de TextielCampus vormt
‘TEXTIELIDENTITEIT’ IN HET MUSEUMKWARTIER
het toekomstige TextielCluster
In dit gebied is de ‘textielidentiteit van Tilburg’ nog altijd goed zichtbaar: zowel
daarmee een belangrijke trek-
De Pont als het TextielMuseum zijn gevestigd in voormalige textielfabrieken. Ook
pleister in het Museumkwartier
zijn er nog twee originele fabrieksschoorstenen te bewonderen. De villa’s van de
en fungeert het op die manier
textielbaronnen en de wevershuizen van de vroegere thuiswevers vind je terug
als vliegwiel voor de verdere
op verschillende plekken in het Museumkwartier.
ontwikkeling ervan.
'SAMEN MET DE PONT WORDT HET TEXTIELCLUSTER HET CULTURELE KLOPPENDE HART VAN HET MUSEUMKWART IER TILBURG.' SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 1 4
I NHOU D SOP GAV E
4. TEXTIELCLUSTER: VLIEGWIEL VOOR HET MUSEUMKWARTIER FYSIEKE VERBINDINGEN VERSTERKEN Door de fysieke verbindingen tussen de culturele instellingen aantrekkelijker te maken wordt de synergie tussen de verschillende functies versterkt. Een aangenamere route tussen binnenstad, station, Spoorzone enerzijds en Museumkwartier anderzijds draagt bij aan een versterking van de culturele wijk. Zo’n route zou gerealiseerd kunnen worden door middel van bewegwijzering, bestrating, kunstwerken en culturele evenementen in de openbare ruimte en een landmark bij het TextielCluster.
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 1 5
I NHOU D SOP GAV E
5
TEXTIELCLUSTER: GROTE MEERWAARDE VOOR DE STAD TILBURG
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 1 6
I NHOU D SOP GAV E
5. TEXTIELCLUSTER: GROTE MEERWAARDE VOOR DE STAD TILBURG AANTREKKINGSKRACHT EN UITSTRALING VAN HET TEXTIELCLUSTER
samenwerking met hedendaagse ontwerpers resulteren in internationale
De herontwikkeling van het Mommers-Drögekwartier past in een bredere trend
uitstraling en bekendheid. De uitgangspositie van het museum is goed, met
van hergebruik van industrieel erfgoed ten behoeve van een hogere binnen-
andere culturele instellingen op loopafstand, nabij het centraal station en op
stedelijke kwaliteit. Door deze gebouwen opnieuw in te zetten als innovatie-
maximaal twee uur rijden van de rest van Nederland, Vlaanderen en
en creatieve centra, wordt niet alleen de historie van de gebouwen behouden,
Noordrijn-Westfalen. Door de vernieuwing wordt bovendien de toenemende
maar worden ook nieuwe waarden gecreëerd voor de stad en haar inwoners.
concurrentie binnen de vrijetijdsindustrie het hoofd geboden en is het voor bestaand publiek en nieuwe doelgroepen aantrekkelijk het museum te bezoeken.
De herontwikkeling van het gebied en het vernieuwen en toevoegen van functies leveren op veel terreinen bijdragen aan de stad Tilburg:
KUNST, CULTUUR EN ERFGOED Het TextielMuseum (met het TextielLab) vormt een belangrijk onderdeel van de culturele infrastructuur in Tilburg en door de vernieuwing en uitbreiding wordt
De unieke combinatie van het museum, het TextielLab en de campus geven
deze positie versterkt.
verdere invulling en verdieping aan de identiteit van Tilburg en dragen bij aan
In het hoofdstuk Vernieuwing
het vernieuwende imago als moderne ‘maakstad’. De nieuwe ontwikkeling
TextielMuseum worden de
geeft ‘smoel’ aan de stad en draagt bij aan sociale impact (identiteit, trots,
plannen voor het museum
L&L Lab
IDENTITEIT EN IMAGO
makersplein
buurt plein
etalage
toegelicht. De TextielCampus
fietss
talling
etalage
verbondenheid).
etalage
L&L Lab
fietsstalling
Campus
Campus
tsst fie
sluit – als incubator voor talent
g allin
Een ‘levend’ museum met een lab en campus volop in bedrijf is uniek voor
plannen. Deze plannen worden
Nederland. De nieuwe presentatie van de vaste collectie in combinatie met
samengevat in het hoofdstuk
spraakmakende wisseltentoonstellingen en een eigen productielabel in
Een Nieuwe TextielCampus.
terras horeca
fietsstalling
entree
in textiel – naadloos aan bij deze
Campus
Cultureel toerisme
museumplein
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 1 7
buurttuin
I NHOU D SOP GAV E
5. TEXTIELCLUSTER: GROTE MEERWAARDE VOOR DE STAD TILBURG ECONOMIE EN WERKGELEGENHEID
INNOVATIE, ONTWIKKELING EN ONDERZOEK IN TEXTIEL
Het TextielCluster als geheel zorgt voor een versterking van de creatieve sector
Het TextielMuseum richt zich met het TextielLab samen met ontwerpers,
in Tilburg, een belangrijk onderdeel van de Tilburgse economie, met veel
kunstenaars, ambachtsmensen en innovatieve bedrijven op ontwikkeling en
internationale verbindingen. De TextielCampus draagt concreet bij aan de
onderzoek. Dit wordt in de nieuwe situatie nog beter gefaciliteerd. De
werkgelegenheid door ruimte te bieden aan bedrijvigheid, waaronder start-ups.
uitbreiding met de TextielCampus en de vernieuwing van het TextielLab bieden
Het TextielMuseum is, onder meer via het TextielLab, verbonden met
daarnaast de mogelijkheid om te investeren in innovatie en onderzoek op het ge-
kunstenaars en bedrijven en versterkt zo de werkgelegenheid in de stad.
bied van textiel, wat bijdraagt aan de verdere ontwikkeling en groei van de sector.
Het TextielLab heeft een Research & Development-functie en vervult daarmee een belangrijke schakel in de keten van ontwikkeling en ontwerp voor de
(TEXTIEL)ONDERWIJS
(creatieve) industrie. Door ontwikkeling van nieuwe technieken, gebruikmakend
Het TexielMuseum, met hetTextielLab, zal zijn talentontwikkelingsprogramma’s
van en experimenterend met nieuwe technologieën draagt het lab bij aan de
en onderwijsacitiviteiten verder versterken. Daarnaast zal de nieuwe Textiel-
economische ontwikkeling van Tilburg en de regio. Een aantrekkelijk toekomst-
Campus een belangrijke bijdrage leveren aan de opleidingen en opleidings-
bestendig museum vormt daarnaast een cultuur-toeristische highlight voor de
mogelijkheden in de regio, wat bijdraagt aan de ontwikkeling en groei van de
stad en draagt bij aan meer bezoekers en meer bestedingen in horeca en
textielsector en het profiel van Tilburg als kraamkamer van creatief talent.
winkels en daarmee aan de economie van de stad. KENNISONTWIKKELING EN -UITWISSELING VESTIGINGSKLIMAAT
Als hét expertisecentrum op het gebied van textiel behoort het TextielLab al
Door aantrekkelijke voorzieningen, kennisontwikkeling- en uitwisseling ontstaat
tot de internationale eredivisie. Door de clustering van museum, onderwijs-
een beter vestigingsklimaat in de stad. Dit heeft indirect positieve gevolgen,
instellingen en bedrijven waar studenten en professionals samenwerken, wordt
zoals stijging van grondwaarde en dergelijke.
kennisontwikkeling en -uitwisseling verder gestimuleerd, onder meer door de samenwerking met internationale ontwerpers en andere creatieven.
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 1 8
I NHOU D SOP GAV E
5. TEXTIELCLUSTER: GROTE MEERWAARDE VOOR DE STAD TILBURG DUURZAAMHEID EN CIRCULARITEIT
GROENE EN GEZONDE LEEFOMGEVING
Zowel in de vorm van verduurzaming van het gebouwencomplex, als in de
Middels de vergroening van het voormalige fabrieksterrein zet Tilburg stevig in
programmatische invulling van museum en campus levert het TextielCluster
op een groene en gezonde leefomgeving voor inwoners, net zoals dat gebeurt
een belangrijke bijdrage aan de gemeentelijke doelstellingen op het gebied
in de omgeving via het programma 013 Parken. Dit sluit ook goed aan bij de
van duurzaamheid.
voorgenomen herprofilering van de Goirkestraat, waardoor de fysieke verbinding tussen De Pont, het Wilhelminapark en het Mommers-Drögecomplex
STEDENBOUWKUNDIG: VERHOGEN RUIMTELIJKE KWALITEIT TILBURG
veel aantrekkelijker zal worden.
De herontwikkeling van het Mommers-Drögecomplex kan als vliegwiel dienen voor het versterken van de algehele ruimtelijke kwaliteit van de stad. Dat hoeft
SOCIALE CONTACTEN EN ONTMOETING
zich niet te beperken tot het Museumkwartier, maar kan ook de route van het
Een plezierige plek om te verblijven, te werken, te recreëren en te studeren,
Centraal Station Tilburg, de Spoorzone én het stadscentrum betreffen. Denk
bevordert onderlinge sociale contacten en ontmoeting. Zowel binnen als buiten
hierbij aan beeldende kunst-route, prettige verblijfsgebieden, horecagelegen-
het gebouw zijn plekken waar professionals, bezoekers van het museum,
heden, citydressing en inrichting van de openbare ruimte. Verder zijn er
studenten en buurtbewoners elkaar kunnen treffen.
tijdelijke projecten in de openbare ruimte denkbaar, zoals kunst- en designfestivals op het voormalige fabrieksterrein en omgeving. De herontwikkeling
WAT BETEKENT DIT VOOR DE STAD?
kan daarmee aanleiding zijn voor de stad om de sterke en opkomende
De investeringen in de herontwikkeling hebben niet alleen positieve gevolgen
clusters - ruimtelijk en functioneel - op een aantrekkelijke manier met elkaar
voor het museum en de nieuwe campus, maar ook voor de directe omgeving
te verbinden.
(Museumkwartier), de verdere gebiedsontwikkeling van Tilburg (Oud) Noord,
'HET TEXTIELCLUSTER ALS GROENE OASE IN DE STAD ÉN EEN CENTRUM VAN ECONOMISCHE, CULTURELE EN ONDERWIJSACTIVITEITEN OP HET GEBIED VAN TEXTIEL.' SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 1 9
I NHOU D SOP GAV E
5. TEXTIELCLUSTER: GROTE MEERWAARDE VOOR DE STAD TILBURG de Kanaalzone, de verbinding met de Tilburgse binnenstad (ten zuiden van het
iets interessants te doen en te beleven valt. Het TextielCluster wordt een nieuwe
spoor) en de algehele positionering van Tilburg als creatieve makersstad die van
hotspot waar Tilburgers graag verblijven en waar ze trots op kunnen zijn. De
aanpakken weet. Een ‘future proof’ TextielCluster is in brede zin van belang voor
monumenten en het museum ‘vertellen’ over de cultuurhistorie van de stad en
de hele stad.
laten tegelijkertijd zien hoe de stad zich richt op de toekomst. Voor inwoners van Tilburg die in de textielsector werken is het een plek om te studeren, kennis
WAT BETEKENT DIT VOOR DE INWONERS VAN TILBURG?
uit te wisselen, zichzelf te ontwikkelen en te werken.
Het Mommers-Drögecomplex wordt een aangename groene plek waar altijd
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 2 0
I NHOU D SOP GAV E
6
TEXTIELCLUSTER: UNIEKE COMBINATIE VAN MUSEUM, LAB EN CAMPUS
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 2 1
I NHOU D SOP GAV E
6. TEXTIELCLUSTER: UNIEKE COMBINATIE VAN MUSEUM, LAB EN CAMPUS Het nieuwe centrum wordt een plek om te ervaren, te ontspannen, te
innovatieclusters op het gebied van textiel en onderwijsinstellingen die zich
genieten, te leren, te maken, te werken en elkaar te ontmoeten en inspireren.
richten op mode en textiel. Deze meerwaarde ligt vooral in de unieke
Het toekomstige TextielCluster Tilburg onderscheidt zich internationaal als
combinatie van de verschillende onderdelen die elkaar onderling versterken.
een uitzonderlijk cluster met een museum (TextielMuseum), een werkplaats
Het nieuwe TextielCluster met TextielMuseum (inclusief TextielLab) en
(het TextielLab) waar kunstenaars en ontwerpers kunnen werken en een
TextielCampus zal daarmee een essentiële bijdrage leveren aan toekomstige
TextielCampus met werkplaatsen voor buurtbewoners, studenten, bedrijven
ontwikkelingen in de textielbranche.
en makers. De combinatie van deze onderdelen maken Tilburg en het TextielCluster bijzonder ten opzichte van andere textielsteden en -regio’s, zoals Twente, Arnhem en Amsterdam. Amsterdam richt zich op de mode en is commercieel sterk, Twente richt zich op innovatie, Arnhem is een modeontwerpersstad, net als Antwerpen overigens.
In Tilburg worden het textielverleden en de toekomst samengebracht en werken museum, bedrijfsleven en onderwijs samen aan het ontwikkelen van innovatieve textieltoepassingen. Wat gemaakt wordt, kan ook gepresenteerd worden op dezelfde plek. Het TextielCluster en Tilburg onderscheiden zich daarmee op internationaal niveau van andere musea op het gebied van textielgeschiedenis en modemusea. Daarnaast biedt het meer dan technische
'HET TEXTIELCLUSTER IS MEER DAN DE SOM DER DELEN: HIER KOMT DE WERELD VAN TEXTIEL SAMEN.' SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 2 2
I NHOU D SOP GAV E
7
VERNIEUWING TEXTIELMUSEUM
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 2 3
I NHOU D SOP GAV E
7. VERNIEUWING TEXTIELMUSEUM Het TextielMuseum (met het TextielLab) vallen organisatorisch onder de verant-
doordat het museum de rijke Tilburgse textielhistorie verbindt met de heden-
woordelijkheid van Stichting Mommerskwartier, waaronder ook het Regionaal
daagse textieldesign, textielkunst, textieleconomie en haar innovatiekracht.
Archief Tilburg en het Stadsmuseum Tilburg organisatorisch zijn ondergebracht.
En dat op dezelfde erfgoedlocatie waar het vroeger allemaal ook al daadwerkelijk gebeurde!
TEXTIELMUSEUM IS NU AL UNIEK Het TextielMuseum is in de huidige vorm al uniek omdat het een museum in
MUSEUM ALS ‘OPEN HUIS’ EN ‘THIRD PLACE’
bedrijf is, met als belangrijke troef het internationaal erkende TextielLab.
Het vernieuwde museum wil – naast het versterken van het internationale
Niet voor niets maakt het museumonderdeel TextielLab sinds 2021 onderdeel
karakter – verbinden, is ambitieus, creëert ook kansen voor anderen en biedt
uit van de landelijke BIS (Basis Infra Structuur), met een structurele subsidie
unieke belevingen op het gebied van textiel. Door een ‘open huis’ oftewel
vanuit het Rijk. Het huidige expositie- en educatieprogramma is reeds zeer
‘Third Place’ te zijn en een brede groep mensen in beweging te brengen wil het
succesvol. Er worden 70.000 museumbezoekers per jaar, waaronder circa 10.000
vernieuwde museum inspireren, confronteren en activeren. Actief bijdragen aan
studenten en scholieren, ontvangen. De producten uit het TextielMuseum
verduurzaming van textiel, inclusiviteit en diversiteit zijn daarbij het uitgangs-
(“made in Tilburg”) worden bovendien getoond over heel de wereld en dat
punt. Het museum beoogt een locatie te worden voor alle Tilburgers. Een ‘Third
vervult Tilburg met trots.
Place’ is een plek waar je je net zo thuis voelt als in je eigen huis en op je werk, waar je plezierig kunt verblijven en elkaar kunt ontmoeten. Voor dit plan
HET TEXTIELMUSEUM IS LEVEND ERFGOED DAT HEDEN EN VERLEDEN
heeft het museum vrij toegankelijke activiteiten en een ‘open plint’ met
VERENIGT
culturele activiteiten en horeca in gedachten. Er zullen rondleidingen worden
Het TextielMuseum is een cruciale schakel tussen verleden, heden en toekomst
georganiseerd en mogelijk komt er een gratis toegankelijk minimuseum.
'HET TEXTIELMUSEUM CREËRT HET ERFGOED VAN DE TOEKOMST.'
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 2 4
I NHOU D SOP GAV E
7. VERNIEUWING TEXTIELMUSEUM Onderdeel van de Third Place is daarnaast het uitlichten van de voormalige
MUSEUMBEZOEK ALS ‘ERVARINGS-FESTIVAL’
fabrieksgebouwen, die een belangrijk deel van de Tilburgse geschiedenis vertellen.
De herinrichting van het museum moet leiden tot een ‘ervarings-festival’ voor de bezoekers, waarbij dankzij verschillende ‘lagen’ iedere bezoeker aangesproken
Het museum wil door thematisch te programmeren een sterk, samenhangend
kan worden en via textiel aansprekende ‘verhalen worden verteld’.
aanbod bieden. Daarin stelt het museum zich op als cultureel ondernemer,
De verschillende (deels in elkaar overlopende) ‘lagen’ in het museum zijn: doen,
waarbij gastvrijheid essentieel is. Dit combineert het museum met ruimte
techniek, kunst & design en kennis. Daarnaast zijn er altijd activiteiten waaraan
voor een bovengemiddelde bijdrage aan de banenafspraak (vrijwilligers,
bezoekers kunnen deelnemen, zoals rondleidingen, workshops en lezingen.
dagbesteding, werkervaringsplaatsen e.d.). HET MUSEUM ALS WERKPLAATS WISSELEXPOSITIES
In het TextielMuseum wordt nieuw textielerfgoed gecreëerd. Dit gebeurt onder
Door de herontwikkeling van het gebouwencomplex, museale herinrichting en
meer door opdrachten die aan textielkunstenaars worden gegeven en/of het
een verbeterde wisselexpositieruimte kan de rol van het museum verder versterkt
bieden van werk- en experimenteerruimte in het lab. In de vernieuwde opzet
worden. Aantrekkelijke wisselexposities zijn een belangrijk onderdeel van het
zal de verwevenheid tussen het TextielLab en het TextielMuseum beter tot
tentoonstellingsprogramma, omdat daarmee herhalingsbezoek wordt
uitdrukking komen. De producten die op de machines van het TextielLab
gegenereerd. Ook kan er een breder publiek mee worden getrokken. In de nieuwe
gemaakt worden zullen worden tentoongesteld en worden opgenomen in de
opzet wordt daarom veel belang gehecht aan een optimale wisselexpositie-
gemeentelijke textielcollectie. Ook kan het maakproces in het museum gevolgd
ruimte. Het expositieprogramma vormt een spannende mix van gevestigde
worden. Het museum draagt op die manier bij aan het textielerfgoed van de
namen, kunstpioniers en talentvolle jonge makers. De ene keer wordt ruim baan
toekomst en is daarmee wereldwijd onderscheidend.
gegeven aan makers die in het TextielLab en de TextielCampus werken. Een andere keer wordt samengewerkt met nationale en internationale partners. Daarnaast zal
INTERNATIONALE SUCCESSEN VIEREN
het museum participatieve tentoonstellingen ontwikkelen, samen met communities.
Werken uit Tilburg zijn over de hele wereld te zien. Op veel bijzondere locaties
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 2 5
I NHOU D SOP GAV E
7. VERNIEUWING TEXTIELMUSEUM (New York, Londen, Tokyo, Parijs) zijn er talrijke textielwerken en installaties die
onze tijd is. In het verlengde hiervan zullen via tentoonstellingen dergelijke
hun oorsprong vinden in het lab van het museum. De wandbespanningen van
thema’s op een onderzoekende en spraakmakende manier worden
Kaanarchitecten voor Paleis ’t Loo, de immense gordijnen van Studio Inside
vormgegeven. In het TextielLab worden kunstenaars, ontwerpers, makers en
Outside voor de nationale bibliotheek in Doha Qatar en de geborduurde
opdrachtgevers gestimuleerd en begeleid bij de verduurzaming van hun werken
gordijnen in Paleis Ten Bosch zijn hier recente en bekende voorbeelden van. In
en projecten.
de nieuwe tentoonstellingsopzet krijgt deze ‘buitencollectie’ een verdiende plek. KENNISINSTITUUT TEXTIELSECTOR GROEI VAN HET AANTAL BEZOEKERS
Het vernieuwde museum heeft als kennisinstituut veel oog voor educatie en
Door de herontwikkeling, herinrichting en herpositionering zullen ook meer
kennisoverdracht, van primair onderwijs tot en met hoger onderwijs en van
bezoekers naar het museum getrokken worden: het aantal bezoekers maakt
amateur tot professional. In dit kader zal het museum in de nieuwe opzet
naar verwachting een groei door van circa 70.000 naar 100.000 per jaar. Met
met zekere regelmaat symposia en congressen organiseren. Daarnaast zal
de horeca, nieuwe evenementen en textielactiviteiten worden daarbovenop
het bestaande stalendepot een beter toegankelijker plek krijgen in de
nog eens ruim 45.000 bezoekers in de toekomst verwacht.
vernieuwde opzet van het museum. Voor textielmakers, studenten en andere belangstellenden is er een vrij toegankelijke bibliotheek met een
FOCUS OP VERDUURZAMING
vraagbaak en een kennisdepot ‘on demand’.
Ook in de sector wil het museum een centrale en relevante rol spelen als platform en podium voor het thema ‘textiel van de toekomst’, omdat de verduurzaming van de textielindustrie een van de grootste uitdagingen van
'MUSEUM, KENNISCENTRUM, ONTWERP- EN PRODUCTIELABORATORIUM, PLEK OM TE LEREN: HET VERNIEUWDE TEXTIELMUSEUM BIEDT DIT ALLEMAAL.' SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 2 6
I NHOU D SOP GAV E
7. VERNIEUWING TEXTIELMUSEUM RUIMTELIJKE VERBETERINGEN IN HET GEBOUW In het vernieuwde museum worden de bezoekers in een nieuwe, ruime entree ontvangen. Dichtbij bevinden zich faciliteiten als balie, garderobe, toiletten en de horeca. Om de hoek hoort de bezoeker al het stampen van machines. Hij of zij gaat het ‘museum in bedrijf’ in. Erfgoedmachines zijn in actie te zien en vertellen de geschiedenis van de textielindustrie in Tilburg. Daarnaast kunnen bezoekers een modern machinepark aan het werk zien, waaromheen ontworpen, geassembleerd en gefinisht wordt. In een dynamische tentoonstellingsruimte ziet de bezoeker werk dat van de machines gerold is. Daarna kan de bezoeker zelf met materialen en technieken experimenteren. De bezoeker neemt via de semipermanente tentoonstelling kennis van de maatschappelijke historische en actuele verhalen met betrekking tot textiel. In de ruimte voor wisseltentoonstellingen zijn ieder jaar wisselende spraakmakende exposities te zien. De bezoekers kunnen tot slot gebruik maken van het museumcafé en de winkel. In de winkel zijn textielproducten te koop die gemaakt zijn in het museum en de campus.
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 2 7
I NHOU D SOP GAV E
8
EEN NIEUWE TEXTIELCAMPUS
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 2 8
I NHOU D SOP GAV E
8. EEN NIEUWE TEXTIELCAMPUS Het Drögepand in Tilburg zal herontwikkeld worden tot een
dustrie, bijvoorbeeld bij het ontwerpen en produceren van
nieuwe TextielCampus, in samenwerking met het Textiel-
kleding op maat. Innovaties dragen niet alleen bij aan het
Museum, het TextielLab, Midpoint Brabant en de Provincie
succes van individuele bedrijven, maar zijn ook cruciaal om
Noord-Brabant.
de textielindustrie als geheel te laten floreren.
WERKEN AAN DE TOEKOMST VAN TEXTIEL
ONTWIKKELING VAN DE CAMPUS
De textiel- en mode-industrie staat voor grote vraagstukken
Het TextielMuseum en het TextielLab houden zich al jaren
op het gebied van verduurzaming, circulariteit en arbeids-
succesvol bezig met voornoemde thema’s. Nu wordt het
omstandigheden. De textielindustrie is al eeuwenlang een
museum en het lab uitgebreid met een TextielCampus, zodat
belangrijke economische sector, maar heeft de afgelopen
er ook plaats is voor onderwijsinstellingen en bedrijven die
decennia te maken gehad met grote veranderingen en
zich inzetten voor de verduurzaming van textiel. Dit wordt op
uitdagingen. Door de globalisering is de productie naar
termijn een plek van circa 4.000 m2, waar opleidingen,
lagelonenlanden verplaatst en heeft de sector te maken met
studenten, (young) professionals, start-ups, textiel-
grote concurrentie. Om te blijven concurreren, zijn innovaties
ondernemers, maatschappelijke organisaties, branche-
in de textielproductie essentieel. Denk bijvoorbeeld aan de
verenigingen en ‘textiel -enthousiastelingen’ hun bijdrage
ontwikkeling van duurzame textielmaterialen, slimme textiel-
kunnen leveren aan deze vraagstukken. De campus zal
toepassingen en geavanceerde productietechnologieën.
onderwijsinstellingen uit de regio, jonge talenten en start-up
Ook digitalisering speelt een steeds grotere rol in de textielin-
bedrijven de kans geven om zich er te vestigen. In de
'TEXTIELCAMPUS: FASHIONING A SUSTAINABLE FUTURE, ONE STITCH AT A TIME.' SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 2 9
I NHOU D SOP GAV E
8. EEN NIEUWE TEXTIELCAMPUS praktijk zal de campus een combinatie zijn van kweekvijver voor talent en een
en creatief centrum op het gebied van de hedendaagse textielcultuur. Met de
hoogwaardige vestigingslocatie voor textielbedrijven en daaraan gerelateerde
komst van de TextielCampus zal deze ontwikkeling voortgezet worden en zal
bedrijvigheid. Het gebouw zal hiervoor in de toekomst ateliers, klaslokalen,
de plek zich verder ontwikkelen tot een hotspot voor textiel. Daarbij zal
co-workingspaces, kantoren en een TextielMakerij, een TextielOntwikkellab,
vanzelfsprekend nauw samengewerkt worden met het TextielMuseum en
een repaircafe en workshopruimtes bieden.
het TextielLab.
STARTEN MET PLACEMAKING
BROEDPLAATS VOOR INNOVATIE
Voordat het pand definitief herontwikkeld wordt zal er gewerkt moeten
Waar het succesvolle TextielLab zich vooral richt op professionals zal de
worden aan de uitplaatsing van de functies die er nu nog in ondergebracht zijn,
TextielCampus vooral een broedplaats worden voor bedrijven, jonge talenten
zoals een werkplaats en depot van het TextielMuseum en een depot van het
en start-ups. Samen met het museum, waar werken gepresenteerd worden,
Stadsmuseum. Tot die tijd krijgt het dankzij placemaking al een ander karakter.
vormen lab en campus een sterk geheel.
Placemaking is een manier van stadsontwikkeling waarbij de ruimte wordt ingevuld door tijdelijke, creatieve initiatieven die de locatie nieuw leven
TEXTIELCAMPUS BELANGRIJKE STAP VOOR TILBURG EN TEXTIELSECTOR
inblazen. Zo zal het Drögepand alvast een plek worden waar jonge creatieve
Kortom, de herontwikkeling van het Drögepand tot TextielCampus is een
talenten en start-up bedrijven hun ideeën en innovaties kunnen ontwikkelen.
belangrijke stap voor Tilburg. Dit zal niet alleen de stad zelf versterken, maar ook de innovatie in de textielsector.
BIJDRAGEN AAN AANTREKKELIJK ONDERNEMINGSKLIMAAT Voor bedrijven en start-ups biedt de nieuwe ontwikkeling een interessante locatie. De TextielCampus zal een belangrijke rol spelen in het versterken van Tilburg als complete textielstad. Het TextielMuseum was al een belangrijke trekpleister en laat zien hoe Tilburg zich ontwikkeld heeft tot een innovatief
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 3 0
I NHOU D SOP GAV E
9
UNIEK RIJKSMONUMENTAAL ERFGOED TEXTIELINDUSTRIE
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 3 1
I NHOU D SOP GAV E
9. UNIEK RIJKSMONUMENTAAL ERFGOED TEXTIELINDUSTRIE Het te verduurzamen en te herontwikkelen gebouwencluster is uniek Tilburgs
Sinds 1986 is het Textielmuseum Tilburg gevestigd in deze voormalige textiel-
erfgoed. Het rijksmonumentale Mommers-Drögecomplex (Rijksmonument ID:
fabriek. Dit bijzondere complex omvat diverse rijksmonumenten die in 2008 zijn
46925) ligt aan de Goirkestraat. Deze licht gebogen straat met platanen is
aangevuld met een nieuw entreegebouw van cepezed en een archiefgebouw
rijksbeschermd dorps- en stadsgezicht en weerspiegelt de ontwikkeling van
voor het Regionale Archief Tilburg.
Tilburg tot grote industriestad. Dit is nu vooral nog te zien aan de vrijstaande fabrikantenvilla’s die vooral halverwege de straat staan en het
Vrijwel alle oude gebouwen van het complex hebben een hoge cultuur-
Mommers-Drögecomplex waar nog twee fabrieksschoorstenen staan.
historische waarde. Het is bijzonder dat op één plek het hele verhaal van start, opkomst en neergang van een bepaalde industrie nog af te lezen en te
Oorspronkelijk was de Goirkestraat een relatief onbelangrijk pad tussen de
vertellen is. De gebouwen zijn op verschillende momenten in de tijd gebouwd.
nederzettingen De Veldhoven (nu Wilhelminapark) en Het Goirke (nu Julianapark).
Ze bevatten bovendien elementen uit meerdere bouwfases. Het
In de loop van de negentiende eeuw dijde de bebouwing uit. In de tweede helft
Mommerscomplex is op hoofdlijnen eind 19e-eeuws van karakter, terwijl
van negentiende eeuw volgde de bouw van uitgestrekte fabriekscomplexen en
het Drögecomplex in hoofdzaak stamt uit het begin van de 20e eeuw. In een
luxueuze fabrikantenvilla’s langs de straat. Met name deze bebouwing heeft het
transformatiekader voor het Mommers-Drögecomplex zijn de kernwaarden
aanzien van de straat bepaald. Na de ineenstorting van de Nederlandse textiel-
van het complex benoemd.
industrie in de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw werden veel Tilburgse fabrieken een voor een gesloten. De meeste gebouwen werden na een periode van leegstand afgebroken. Het monumentale Mommers-Drögecomplex is, in tegenstelling tot andere textielfabriekscomplexen, grotendeels bewaard gebleven.
'IN DE LOOP DER TIJD ONTSTOND HET UNIEKE MOMMERS-DRÖGECOMPLEX.'
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 3 2
I NHOU D SOP GAV E
9. UNIEK RIJKSMONUMENTAAL ERFGOED TEXTIELINDUSTRIE Samengevat luiden deze kernwaarden als volgt:
•D e steeg tussen Dröge en Mommers zal worden overkapt en zal zo beter worden benut. Dankzij de overkapping zullen bezoekers van het complex het
KERNWAARDE 1: EXPONENT NEDERLANDSE TEXTIELINDUSTRIE
industrieel erfgoed beter kunnen ‘beleven’ en wordt de veiligheid van het
Doorvertaling hiervan naar het ontwerpproces met Mecanoo:
gebied verbeterd. • E en nieuwe entree aan de straatzijde zal een uithangbord zijn voor het gehele
Er worden geen gebouwen gesloopt.
industriële cluster en uitnodigend werken. KERNWAARDE 2: FUNCTIONELE LAPPENDEKEN
KERNWAARDE 4: ELEMENT IN COLLECTIEF GEHEUGEN VAN TILBURGERS
Doorvertaling hiervan naar het ontwerpproces met Mecanoo:
Doorvertaling hiervan naar het ontwerpproces met Mecanoo:
De nieuwbouwdelen worden bescheiden gehouden en zullen aansluiten op
•D e sporen van het verleden blijven goed afleesbaar en worden door de
de specifieke karakteristieken van het betreffende complex.
nieuwe museale routing beter ‘beleefbaar’ gemaakt. • Nieuwe volumes zullen dienend zijn aan het monumentale karakter van het
KERNWAARDE 3 DOORWAADBAAR INDUSTRIEEL LANDSCHAP IN DE STAD
complex en zullen een eigentijds en functioneel ontworpen worden.
Doorvertaling hiervan naar het ontwerpproces met Mecanoo: •D e voormalige fabrieksstraat zal worden omgevormd tot een openbaar
KERNWAARDE 5: BAKEN IN TILBURGSE SKYLINE
toegankelijke binnentuin, zodat deze ruimte weer betekenis krijgt, ook voor
Doorvertaling hiervan naar het ontwerpproces met Mecanoo:
buurtbewoners. Het terrein is niet opnieuw (geheel) doorwaadbaar, maar
• E r worden geen hoge volumes toegevoegd die de concurrentie aangaan met
dit sluit aan bij het verleden, waarbij de binnenstraat in de praktijk vooral als
de monumentale hoogbouw en de schoorstenen.
binnenterrein voor zaken als opslag en dergelijk fungeerde.
'DOOR NIEUWE INGREPEN KOMT DE HISTORIE VAN HET GEBOUWENCOMPLEX BETER TOT ZIJN RECHT.' SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 3 3
I NHOU D SOP GAV E
Monument
9. UNIEK RIJKSMONUMENTAAL ERFGOED TEXTIELINDUSTRIE
Voorgevel Spinnerij
Van oorsprong vond de ontwikkeling van de textielindustrie plaats op de groene terreinen die zich achter de woningen aan de Goirkestraat bevonden. Ook bij het Mommerscomplex is het gestart met een fabrieksvilla en in de tijd uitgebreid naar achter op de kavel. Dit is nog steeds duidelijk zichtbaar in de lengte van het huidige ensemble. De nieuwe bouwvolumes werden steeds groter en hoger aansluitend op de nieuwe productieprocessen. Het Mommerscomplex bestaat uit volumes van verschillende tijden. Het Drögepand is vrijwel in een keer gebouwd in de jaren 60 en is een industrieel betonskelet oude verbinding Ketelhuis en voordeur villa met bakstenen huidige gevelindelingen. steeg tussen Dröge en entreegebouw gebouw Het pand is door zijn opzet eenduidiger en flexibeler in te delen. Ook hier is duidelijk zichtbaar gebruik gemaakt van de diepte van de kavel.
1880
1907
1930
De gebieden tussen de fabriekspanden waren privé terrein en dienden als logistieke route voor de fabrieken waar tijdelijke gebouwen als bergingen werden geplaatst wanneer dit nodig was voor de productie. Hekken en villa’s sloten de fabrieksterrein aan de Goirkestraat af. De bezoeker kwam indertijd waarschijnlijk niet verder dan de kantoorvilla. Voorgevel villa Ontwerpend Onderzoek TextielMuseum e.o. (Mommerskwartier)
voormalige buitentoiletten
huidige steeg tussen Dröge en entreegebouw
In het huidige situatie sluit de glazen gang het voor en 1960 achtergebied. Het achtergebied wordt door gebrek Mecanoo -aan ABT | 23 programma niet gebruikt. groei van de Mommers en Dröge fabrieken vanaf 1985 is het TextielMuseum in Mommers gevestigd
1990
2020
VERVOLGSTAPPEN IN RELATIE TOT DE MONUMENTALE STATUS In de hiernavolgende ontwerpfases zullen de plannen voorgelegd worden aan
restauraties en verduurzaming van de monumenten. Ook zal een restauratie-
de Rijksdienst Cultureel Erfgoed en de Omgevingscommissie van de gemeente
visie en restauratieplan voor het rijksmonumentale complex worden uitgewerkt.
Tilburg voor adviezen over de voorgestelde aanpassingen, uitbreidingen, 8 | Mecanoo - ABT
Ontwerpend Onderzoek TextielMuseum e.o. (Mommerskwartier)
'H E T M O O I S T E E R F G O E D VAN HET TEXTIELCLUSTER IS DE UNIEKE MONUMENTALE ‘ STAALKAART’ DI E HET MOMME R S -D R Ö G E K WA RT I E R B I E D T EN WAARAAN DE GESCHIEDENIS VAN DE TI LBURGS TEXTI ELI NDUSTRI E I S AF TE LEZEN. ' SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 3 4
I NHOU D SOP GAV E
10
ONTWERPEND ONDERZOEK: EEN PROCES IN CO-CREATIE
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 3 5
I NHOU D SOP GAV E
10. ONTWERPEND ONDERZOEK: EEN PROCES IN CO-CREATIE ONTWERPEND ONDERZOEK
VOLGGROEP GEMEENTERAAD EN BIJEENKOMSTEN OMWONENDEN
Tussen 2022 en 2023 heeft architectenbureau Mecanoo, samen met ingenieurs-
Er is tijdens het proces afgestemd met de volggroep Museumkwartier
bureau ABT en de projectgroep, een Ontwerpend Onderzoek uitgevoerd voor
(gemeenteraadsleden) en er zijn drie goedbezochte interactieve bijeenkomsten
het Mommers-Drögecomplex.
geweest met omwonenden en andere belangstellenden. Tijdens de eerste twee bijeenkomsten werden omwonenden gevraagd om zelf actief input te leveren,
CO-CREATIE ALS BELANGRIJK UITGANGSPUNT
onder meer met behulp van de Mentimeter. In een derde bijeenkomst konden
Co-creatie was (en is) een belangrijk uitgangspunt voor het Ontwerpend
de uitkomsten van het Ontwerpend Onderzoek bekeken worden en was er
Onderzoek. Gemeenteraad en college van B&W hechten er veel waarde aan
gelegenheid om vragen te stellen. Ook waren er op diezelfde bijeenkomst stands
dat plannen samen met inwoners en ondernemers ontwikkeld worden.
met informatie over culturele organisaties en alle andere lopende projecten in het Museumkwartier. In het algemeen gesproken was de opkomst goed en
SAMENWERKING MET DE BETROKKEN PARTIJEN
het enthousiasme van de omwonenden groot. Uit de bijeenkomsten met
Het Ontwerpend Onderzoek is uitgevoerd in nauwe samenwerking met de
omwonenden kwam vooral naar voren dat het voor de buurt van belang is dat
gemeente Tilburg, Stichting Mommerskwartier, de kwartiermaker van de
het terrein rondom het complex veilig is, ook in de avonduren. Er werd positief
TextielCampus en Midpoint Brabant. Tijdens het Ontwerpend Onderzoek is er
gereageerd op de ideeën voor het weghalen van de hekken en het creëren van
gewerkt met een projectgroep die bestond uit vertegenwoordigers van de
een groen park, waarvan de buurt ook gebruik kan maken. Daarbij hadden
gemeente, Mecanoo, ABT en het TextielMuseum. De TextielCampus werd
enkelen wel de zorg of dit niet (opnieuw) zou leiden tot onveiligheid ’s avonds
vertegenwoordigd door de gemeentelijke kwartiermaker. Ook Midpoint Brabant
en ‘s nachts. Meer levendigheid in het gebied zou door omwonenden zeker
was intensief betrokken namens de TextielCampus.
worden gewaardeerd, maar dat zou niet ten koste moeten gaan van de
'NIEUWE AMBITIES ONTWIKKEL JE IN TILBURG SAMEN MET DE STAD.'
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 3 6
I NHOU D SOP GAV E
10. ONTWERPEND ONDERZOEK: EEN PROCES IN CO-CREATIE avondrust of parkeerproblemen moeten veroorzaken. Tot slot werden voorstellen gedaan voor het ‘opvrolijken’ van fabriekswanden aan de zijkanten van het complex, die nu een gesloten karakter hebben.
DIVERSE CONTACTEN Tijdens het proces is (informeel) contact geweest met De Pont en de Goirkese Kerk ten behoeve van het verstevigen van de onderlinge samenwerking. Mecanoo heeft daarnaast gesproken met WonenBreburg, vanuit de gedachte dat investeringen in het omliggende gebied en de vernieuwing van het Mommers-Drögecomplex elkaar zouden kunnen versterken.
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 3 7
I NHOU D SOP GAV E
11
ONTWERPEND ONDERZOEK MECANOO EN ABT
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 3 8
I NHOU D SOP GAV E
11. ONTWERPEND ONDERZOEK MECANOO EN ABT INTEGRAAL PROCES: ONTWERP EN TECHNISCHE ASPECTEN
museum en de campus beoordeeld en vertaald naar een relatieschema
Het ontwerpproces voor een belangrijk rijksmonument als het Mommers-
en gewenste toekomstige routing door het complex. Vervolgens zijn er
Drögecomplex begint niet met een ‘leeg canvas’. Het is essentieel om inzicht
verschillende mogelijkheden gepresenteerd om de gewenste functies
te hebben in de huidige technische staat van de gebouwen. Tegelijkertijd moet
ruimtelijk te positioneren en enkele ruimtelijke uitbreidingen te doen
er kennis beschikbaar zijn van de technische ingrepen die nodig zijn om de
(zie volgende paragraaf). Dit heeft geleid tot een eerste vlekkenplan en een
gebouwen te verduurzamen, moderniseren en te renoveren, zonder het
voorontwerp op enkele onderdelen, zoals de nieuwe entree.
monumentale karakter aan te tasten. Dit vraagt om vraagt om een integraal ontwerpproces. Mecanoo Architecten heeft voor het Ontwerpend Onderzoek daarom intensief samengewerkt met ABT Ingenieursbureau.
HET DOEL: MEER DAN DE SOM DER DELEN (1 + 1 = 3) Het Ontwerpend Onderzoek is uitgevoerd met het doel voor ogen een goed functionerend cluster te creëren, waarin het TextielMuseum (inclusief het TextielLab) en de nieuwe invulling van het Drögepand met een TextielCampus tot hun recht zouden komen en elkaar zouden versterken.
Ontwerpend Onderzoek Architectenbureau Mecanoo heeft het concept-programma van eisen van het
'DOOR DE GEBOUWEN MET ELKAAR TE VERBINDEN KUN JE HET ERFGOED BETER ERVAREN.'
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 3 9
I NHOU D SOP GAV E
11. ONTWERPEND ONDERZOEK MECANOO EN ABT VOORGESTELDE RUIMTELIJKE INGREPEN Om het hele complex beter te laten functioneren in de omgeving, de routing
Dröge
door de gebouwen te verbeteren én de gebouwen functioneler te maken, zijn er enkele ruimtelijk-functionele ingrepen door Mecanoo voorgesteld: 1. INGREPEN IN DE BUITENRUIMTE
4 entreegebouw
2. INGREPEN IN DE VORM VAN NIEUWBOUW EN DOORGANGEN waardoor er meer ruimte ontstaat om bezoekers en publiek te ontvangen én de historische bouwlagen onderdeel uit te laten maken van de museale beleving.
villa
1
bergplaats 2
3
spinnerij
ketelhuis weverij
De door Mecanoo voorgestelde ingrepen in de BUITENRUIMTE zijn: • Een sterkere ruimtelijke en visuele verbinding tussen het complex en de directe omgeving, waardoor het Tilburgse erfgoed beter tot zijn recht komt. • Het voormalige fabrieksterrein uitnodigend en gebruiksvriendelijk maken voor
De voorgestelde NIEUWBOUW in het vlekkenplan bestaat uit drie delen:
de buurt en bezoekers, zodat het benut kan worden als plek voor ontmoeting
• Een nieuwe entreehal (1): De nieuwe entreehal maakt een functionele verbinding tussen het bestaande glazen entreegebouw, het Mommersgebouw
en verpozing. • Bijdrage aan klimaatadaptatie in de buurt, door het vergroenen van het voormalige fabrieksterrein.
(waarin het museum is gevestigd) en de villa, die nu niet fysiek aan het complex verbonden is. Deze ingreep levert een goed vindbare, uitnodigende en beter zichtbare entree van het complex op.
'INGREPEN ME T RESPECT VOOR DE MONUMENTALE STATUS VAN DE GEBOUWEN.'
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 4 0
I NHOU D SOP GAV E
11. ONTWERPEND ONDERZOEK MECANOO EN ABT • Glazen verbinding (2): Een fysieke, glazen verbinding tussen het
De nieuwbouwtoevoegingen zijn in lijn met de in het bouwhistorisch onderzoek
Mommersgebouw en de voormalige damastweverij zorgt voor een
gestelde kernwaarden voor nieuwbouw. Zie voor een toelichting hierop het
betere routing voor bezoekers van het complex.
hoofdstuk ‘Uniek rijksmonumentaal erfgoed textielindustrie’.
• Overkapping tussen Drögepand en de rest van het complex (3): • Door een overkapping te maken tussen het Drögepand (4) en de rest van het gebouwencomplex wordt dit bouwdeel eindelijk bij het gehele complex getrokken. Door deze ingreep kunnen bezoekers het Drögepand als onderdeel van het voormalige fabriekscomplex gaan ervaren. Bovendien heeft de overkapping ook isolatietechnische voordelen, zoals uitgewerkt door ingenieursbureau ABT.
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 4 1
I NHOU D SOP GAV E
11. ONTWERPEND ONDERZOEK MECANOO EN ABT
'DOOR DE GEBOUWEN MET ELKAAR TE VERBINDEN GA JE HET CLUSTER ERVAREN ALS ÉÉN STERK GEHEEL.' SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 4 2
I NHOU D SOP GAV E
12
TECHNISCHE ASPECTEN ONTWERPEND ONDERZOEK
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 4 3
I NHOU D SOP GAV E
12. TECHNISCHE ASPECTEN ONTWERPEND ONDERZOEK NOODZAAK VOOR VERDUURZAMING EN RENOVATIE
bouwfysisch). De uitkomsten zijn vastgelegd in het document Ontwerpend
Een van de aanleidingen om het Ontwerpend Onderzoek uit te voeren is het
Onderzoek Analyse bestaande bouwdelen (ABT, 26 april 2023);
feit dat de panden in het Mommers-Drögecomplex hard aan renovatie en verduurzaming toe zijn. Daarnaast voldoen de panden en installaties in
• Wensen en eisen van de gebruikers (museum en campus), waaronder klimaateisen voor de verschillende onderdelen.
functioneel opzicht niet meer, zeker waar het gaat om de klimaatbeheersing in het museale deel en de interne depots. Ook voor publiek en de vele mensen
Het technisch onderzoek heeft geleid tot een beschrijving van de technische
die werken in het museum en het lab is het binnenklimaat niet optimaal.
ontwerpuitgangspunten. Deze zijn uitvoerig toegelicht in het document
Verder voldoen de panden niet aan het beleid op het gebied van duurzaamheid
Ontwerpend Onderzoek Technische Ontwerpuitgangspunten
(zie toelichting verderop in dit hoofdstuk). Ook constructief en bouwfysisch
(ABT, 26 april 2023).
zijn er veel knelpunten in het gebouw die om een structurele oplossing vragen. Als onderdeel van het Ontwerpend Onderzoek zijn deze aspecten door ABT
Vervolgens heeft ABT gekeken wat het betekent om deze technische
in kaart gebracht. Het technisch onderzoek maakte deel uit van de integrale
uitgangpunten te realiseren in de monumentale gebouwen:
aanpak van ingenieursbureau ABT en Mecanoo. ABT was verantwoordelijk
• Bouwfysische ingrepen.
voor de technische aspecten van het Ontwerpend Onderzoek.
• Toevoeging van klimaattechniek en de daarvoor benodigde fysieke ruimte.
TECHNISCHE ASPECTEN ONTWERPEND ONDERZOEK
ABT heeft de bouwkosten van de bouwkundige aanpassingen en ingrepen
De volgende technische zaken zijn door ABT onderzocht:
berekend. Tevens zijn er door ABT risico’s ten aanzien van het verdere
• Globale visuele inspectie van de verschillende bouwdelen (constructief en
ontwerpproces en de bouw benoemd en vertaald in een financiële risicoparagraaf.
'VERDUURZAMEN TERWIJL HET MONUMENTALE KARAKTER BEHOUDEN BLIJFT.'
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 4 4
I NHOU D SOP GAV E
12. TECHNISCHE ASPECTEN ONTWERPEND ONDERZOEK UITGANGSPUNTEN GEMEENTELIJK BELEID VERDUURZAMING Een belangrijk doel van de renovatie en verbouwing is de verduurzaming van
• klimaatbuffer (overkapping tussen het Drögepand en het de Damastweverij en -wasserij; de zogenaamde ‘makersstraat’);
de panden. Bij het bepalen van de uitgangspunten voor verduurzaming is het
• CO2 gestuurd ventileren (slim meet- en regelsysteem);
gemeentelijk beleid leidend. In 2016 heeft de gemeente Tilburg de Roadmap
• Natuurlijke ventilatie;
duurzame gebouwexploitatie vastgesteld. In 2020 is deze herijkt met een
• Energiezuinige installaties;
verdieping op de subthema’s:
• WKO (warmte-koudeopslag) in de bodem;
A. ENERGIE;
• Zonwering;
B. CIRCULARITEIT (MATERIAALGEBRUIK);
• LED-verlichting;
C. KLIMAATADAPTATIE.
• PV-panelen (zonnepanelen).
Het doel van de Roadmap is dat de gemeente in 2045 energieneutraal is.
DUURZAAMHEID VANUIT MATERIAALGEBRUIK
Dit is een hoge ambitie waaraan de herontwikkeling van het Mommers-
Verduurzaming vanuit materiaalgebruik zal worden bereikt middels:
Drögecomplex bij zou moeten dragen. Daarbij moeten de ingrepen toekomst-
• Circulair ontwerpen (bij het ontwerp reeds keuzes maken voor
bestendig zijn en wordt ernaar gestreefd dat met integrale ontwerpoplossingen
materiaalstromen):
op een slimme manier gebruik wordt gemaakt van bestaande technische
o te behouden materialen;
kenmerken en gebouwkwaliteiten, waarbij het rijksmonumentale karakter
o uitstromende materialen controleren op hergebruik;
van het complex gerespecteerd wordt.
o kiezen voor duurzame instromende materialen (waar mogelijk van biologische oorsprong).
DUURZAAMHEID VANUIT ENERGIE Verduurzaming van de energievoorziening zal worden bereikt middels:
DUURZAAMHEID VANUIT HET TERREIN (KLIMAATADAPTATIE)
• na-isoleren bestaande gebouwenschil;
Een klimaatadaptief ontwerp voor het terrein houdt onder meer beschaduwing
SA M ENVAT TING ONTWERP E ND D O CU ME NT | T E X T I E L C L U S T E R T I L B U R G | 4 5
I NHOU D SOP GAV E
12. TECHNISCHE ASPECTEN ONTWERPEND ONDERZOEK (mede door het toevoegen van groen) en het creëren van een waterbuffering in.
RELATIE MET HET RIJKSMONUMENTALE KARAKTER Er is tijdens het onderzoek gekeken naar hoe de ingrepen in het gebouw zich
OPLOSSINGEN DIE VERDER UITGEWERKT ZULLEN WORDEN
verhouden tot het rijksmonumentale karakter van het complex. Een belangrijk
Tijdens de analyse van de gebouwen bleken deze niet te voldoen: het binnen-
uitgangspunt daarbij is dat (nieuwe) functies het monument volgen, rekening
klimaat is onvoldoende voor bezoekers, medewerkers en collectie en de draag-
houdend met zaken als capaciteit van bestaande vloeren, bestaande gevel-
kracht van vloeren is beperkt, terwijl er met zware machines gewerkt wordt.
openingen, indeling en dergelijke. Het materiaal waaruit het gebouw is opgebouwd is duurzaam en wordt zoveel mogelijk behouden. Nieuwe
De volgende oplossingen zullen in de vervolgfase verder worden uitgewerkt: