02 Bijlage 1 - Kader Uitvoeringsplan Ateliers en Broedplaatsen 2023-2026

Kader Uitvoeringsplan Ateliers en Broedplaatsen 2023-2026 Toelichting Tilburg wil een inclusieve stad zijn met gezonde en gelukkige Tilburgers. Een Stad van en voor Makers, waarin alle Tilburgers zich kunnen ontplooien, hun eigen identiteit kunnen versterken en kennis kunnen nemen van de identiteit van de ander. Makers vormen een belangrijke schakel in de culturele infrastructuur van Tilburg. We willen ze graag binden aan de stad en het fundament #stadvanmakers verstevigen. Makers moeten de mogelijkheid krijgen om in Tilburg hun vak uit te oefenen en hun talent verder te ontwikkelen. Een goed productieklimaat is onlosmakelijk verbonden met de beschikbaarheid van voldoende, adequate atelier-, oefenruimtes en creatieve broedplaatsen voor makers. Zonder deze voorzieningen valt er een gat in de productie van kunst en cultuur in Tilburg. Met het vaststellen van Cultuur raakt ons: cultuurplan Tilburg 2021-2024 heeft de gemeenteraad de (flankerende) opdracht gegeven om te zorgen voor een groter structureel aanbod aan werkruimtes, broedplaatsen, ateliers, oefenruimtes en ‘regelloze’ ruimtes voor makers. Dit streven werd door de raad inhoudelijk onderstreept en financieel ondersteund met het vaststellen van Meer voor elkaar: akkoord gemeente Tilburg 2022-2026: “Daarnaast investeren we in het makersklimaat door het aantal fysieke broedplaatsen, atelier- en oefenruimtes te vergroten.

Naast extra structurele middelen stellen we hiervoor € 1 miljoen extra beschikbaar”. Het College heeft op 18 oktober 2022 besloten om de aanvullende structurele € 100.000,- uit het akkoord ‘meer voor elkaar’ toe te voegen aan de jaarlijkse subsidie aan SAT voor je jaren 2023-2024. In onderstaand bestedingsplan bestemmen we hiervoor ook voor de jaren 2025-2026 structureel € 100.000,-. Om de incidentele € 1 miljoen op de juiste manier in te zetten is een inventarisatie gedaan naar de behoefte van het veld. Er is een behoefte-onderzoek bij makers uitgezet, daarnaast is op 10 mei 2023 een bijeenkomst georganiseerd met het thema ‘Ruimte voor makers’ met CAST (Centrum Architectuur en Stedenbouw Tilburg) en er zijn meerdere gesprekken gevoerd met stakeholders en experts op het gebied van huisvesting voor makers. Uit de inventarisatie van bovengenoemde (beleids-)activiteiten zijn de volgende doelstellingen naar voren gekomen die het kader vormen voor het uitvoeringsplan dat door het College wordt opgesteld.

Doelstellingen 1.

Ruimte voor creativiteit: het realiseren van structureel en betaalbaar aanbod van minimaal 250 ateliers 1 en een streefcijfer van 300 ateliers

Uit het behoefte-onderzoek is gebleken dat zowel de beschikbaarheid van voldoende ateliers als de betaalbaarheid de belangrijkste factoren voor makers zijn. De meeste Tilburgse makers geven aan maximaal € 400,- per maand te kunnen betalen voor een atelier en qua ruimteoppervlak gemiddeld 40 m2 nodig hebben.2 De afgelopen jaren is een aanbod van minimaal 200 betaalbare ateliers gehanteerd. Met de inzet van de huidige middelen breiden we dit aanbod uit naar minimaal 250 ateliers en een streefcijfer van 300 ateliers. We gaan samen met Stichting Ateliers Tilburg (hierna: SAT) op zoek naar geschikte panden. Hierbij kijken we naar zowel particulier als maatschappelijk vastgoed en gemeentelijk eigendom. Zo is SAT aan het onderzoeken of ze leegstand voor particulier, maatschappelijk en mogelijk gemeentelijk vastgoed kan beheren. Daarnaast zetten we in op het ondersteunen van makers en gezelschappen in het vinden van structurele 1

‘Ateliers’ wordt in dit kader gehanteerd als verzamelterm voor ateliers, oefenruimtes, (muziek)studio’s, werkruimtes en broedplaatsen voor makers. 2 Bijlage: Behoefte-onderzoek makers Tilburg 2022

huisvesting. Zo realiseren we meer eigenaarschap bij makers zelf. Dit doen we door makers tegemoet te komen middels het instrument Kennisvouchers. Deze Kennisvouchers kunnen makers gebruiken voor het doen van marktonderzoek en het opstellen van een businessplan. Met een goed businessplan voor een geschikt pand kunnen de instellingen zélf een beroep doen op financiële ondersteuning bij het op te richten Atelierfonds.

Het is van belang om over de beschikbaarheid van voldoende ateliers en de betaalbaarheid de komende periode het goede gesprek te blijven voeren met makers en benchmarks te blijven uitvoeren op lokaal, regionaal en nationaal niveau. 2.

Platform en kennisdeling: Gemeente Tilburg en SAT als een kennisinstituut voor makers

SAT vervult in onze stad een belangrijke rol in de facilitering van goede en betaalbare werkruimtes voor makers en kunstenaars. De organisatie verzorgt een ‘basisvoorraad’ aan betaalbare ateliers, oefenruimtes en broedplaatsen waarin kunstenaars kunnen werken. De laatste jaren is SAT steeds meer uitgegroeid tot een organisatie die niet alleen ateliers beheert, maar ook een platform én community biedt aan haar huurders. Een plek waar huurders niet enkel komen voor werkzaamheden in hun eigen atelier, maar ook om andere makers te ontmoeten, elkaar te inspireren, kennis op te doen en samen te werken. Met de inzet van de aanvullende structurele atelier-middelen breiden we de rol van SAT uit tot een kennisinstituut voor makers. Met deze rol zorgt SAT lokaal voor advisering over de huisvesting van Tilburgse makers en lokaal, regionaal en (inter-)nationaal voor afstemming en samenwerking met andere beheerorganisaties. Deze functie van Gemeente Tilburg en SAT kennisinstituut wordt uitgevoerd via de volgende taken: • SAT organiseert samen met Gemeente Tilburg kennisbijeenkomsten en creëert een netwerk én kennisinstituut voor zowel huurders als niet-huurders. • Als kennisinstituut deelt SAT haar kennis en netwerk met andere Tilburgse (particuliere) beheerorganisaties en makers. Daarbij valt o.a.

te denken aan (gemeenschappelijke inkoop van) energie, onderhoud en andere aspecten van het beheren van vastgoed. • Gemeente Tilburg onderzoekt samen met SAT innovatieve mogelijkheden voor het verwerven van ateliers én het beheren van ateliers. Zo is SAT aan het onderzoeken of ze leegstand voor particulier, maatschappelijk en mogelijk gemeentelijk vastgoed kan beheren. • Gemeente Tilburg zet in op kennisdeling via de Kennisvoucher-regeling voor makers voor het inhuren van expertise op het gebied van (financiering van) structurele en betaalbare huisvesting. Ook verbindt de gemeente de beleidsvraag vanuit cultuur aan het aanbod van vastgoed in de stad en vormt de schakel tussen nu nog losstaande werelden. • Gemeente Tilburg is daarnaast partner in een nationaal onderzoek van Hanzehogeschool Groningen, Hogeschool Fontys en de Hogeschool Rotterdam.

3.

Focus op disciplines en aansluiting op educatieve instellingen: ruimte voor muziek en circus

Tilburg heeft een rijk aanbod aan cultuureducatieve instellingen en kunstvakopleidingen. De aantrekkingskracht op studenten in de creatieve sector is groot. Zo staan de Rockacademie, het Conservatorium, de dansopleidingen en de opleiding Fontys Academy of Circus and Performance Art (hierna: ACaPA) hoog aangeschreven. Vanuit het hele land en van ver buiten de landsgrenzen komen nieuwe studenten naar Tilburg om opgeleid te worden tot professioneel artiest. Deze studenten en jonge makers vormen een belangrijke schakel in de culturele infrastructuur van Tilburg. Om hen te binden aan de stad en het vestigingsklimaat te verbeteren en het huidige gebrek aan werkruimte op te lossen focussen we de komende periode daarom op het realiseren van aanbod voor de disciplines muziek en circus. Echter, voor alumni van deze opleidingen is op dit moment geen plek om te repeteren, te experimenteren en nieuwe voorstellingen te produceren. Hierdoor zijn zij genoodzaakt uit te wijken naar oefenlocaties in andere steden, zoals Rotterdam. Dat heeft tot gevolg dat een deel van de alumni Tilburg direct na de studie verlaat. Aan een oefenruimte voor circusartiesten en muzikanten worden bepaalde randvoorwaarden gesteld, bijvoorbeeld op het gebied van hoogte, indeling van de ruimte, beveiligingsinstallaties en geluidsisolatie. Door

deze randvoorwaarden blijken maar weinig panden geschikt voor de huisvesting. Door ons de komende periode te richten op het vinden en/of creëren van adequate oefenruimtes voor deze disciplines verbeteren we het vestigingsklimaat en behouden we getalenteerde artiesten in de stad. 4.

Kunst in de wijk en gebiedsontwikkelingen: ateliers, broedplaatsen en regelloze ruimtes als aanjager en belangrijk onderdeel van gebiedsontwikkelingen

Meer dan in het verleden is een integrale gebiedsgerichte manier van werken nodig. Daarbij past een intensieve samenwerking met inwoners, maatschappelijke partners, bedrijfsleven en onderwijs- en kennisinstellingen. De opgave van een gebied, verwoord in wijk- en dorpsagenda’s, is niet overal hetzelfde. We houden bij de uitwerking van opgaven en het benutten van kansen rekening met het karakter, het schaalniveau en de specifieke behoefte van een gebied. We staan daarbij aan de vooravond van een grootschalige Tilburgse verstedelijkingsopgave. In de Update Stedelijke Ontwikkelingsstrategie Wonen is vastgelegd dat er 25.000 extra woningen worden gebouwd in de periode tot 2040. Deze opgave wordt grotendeels via een verdichting van de bestaande stad en dorpen gerealiseerd. We beschouwen dit als een kans om verder te bouwen aan aantrekkelijke en toekomstbestendige gemeente. Dit gaat verder dan woningbouw. Kunst en cultuur maakt een integraal onderdeel uit van het invulling geven aan het samenleven in de toekomst. Kunst en cultuur draagt bij aan een aantrekkelijke en leefbare openbare ruimte en aan ruimtelijke kwaliteit in de breedste zin van het woord. Ook draagt kunst en cultuur bij aan onderlinge verbondenheid en het bieden van een plek aan diversiteit aan culturen.

We onderzoeken de mogelijkheid van het realiseren van atelierwoningen binnen de woningopgaven en gebiedsontwikkelingen en zoeken daarbij de samenwerking met relevante partners. De afgelopen jaren is regelmatig in de praktijk gebleken dat het kunstenaars zijn die een gebied ‘maken’. Waar verschillende kunstzinnige initiatieven, regelloze ruimtes en culturele broedplaatsen ontstaan wordt een wijk levendig, krijgt de wijk herkenbaarheid en een identiteit. De komende periode zetten we in op het borgen van bestaande plekken en ondersteunen van nieuwe initiatieven. We zetten daarbij specifiek in op het voorkomen van gentrificatie; makers en maakplekken blijven structureel en permanent onderdeel van onze gebieden en wijken. 5.

Eerlijke verdeling en actief gebruik van ruimte: aandacht voor transparantie en doorstroming

Gelet op de grote vraag naar ateliers is het van belang rekening te houden met een eerlijke en transparante toekenning van ateliers aan makers. Jaarlijks studeren een groot aantal studenten van Tilburgse cultuureducatieve instellingen en vakopleidingen af en komen er meer makers (terug) naar Tilburg. Hierdoor wordt de vraag naar ateliers steeds groter. Een goede doorstroming is hiervoor van belang. Dit behoeft een kritische blik op het gebruik van de ruimte; waaraan moet een huurder voldoen en waarvoor wordt de ruimte ingezet? Wij vragen aan SAT een systematiek te ontwikkelen waarin toekenning van huurders aan ruimte én evaluatie van gebruik van ruimte transparant en eerlijk wordt georganiseerd.

2. Instrumenten Om de bovengenoemde doelstellingen te realiseren gaan we verschillende (beleids)instrumenten uitwerken. Hieronder volgt een beschrijving van het inhoudelijke kader van deze instrumenten, die door het College uitgewerkt zullen worden. 2.1 Investeringsbudget Ateliers Tilburg Om het aanbod van ateliers en werkruimte structureel te vergroten en betaalbaarheid te borgen bestemmen we investeringsbudget voor SAT. SAT kan een beroep doen op de gemeente om deze middelen in te zetten via het aanvragen van eenmalige subsidies. De middelen dienen te worden ingezet voor aankoop of het langdurig huren van panden voor realiseren van werkruimten, ateliers en broedplaatsen. 2.2 Atelierfonds Daarnaast willen we makers en kunstenaarsinitiatieven ook direct ondersteunen in het creëren van structurele huisvesting voor de maakpraktijk. Daarom richten we het ‘Atelierfonds’ op; een fonds waar makers en organisaties een beroep op kunnen doen voor gemeentelijke ondersteuning. Makers kunnen een aanvraag

indienen voor het aankopen van een pand of voor investeringen om een huurpand gereed te maken als atelier of werkruimte. Op basis van een gedegen businessplan kan de gemeente via het Ateliersfonds voorzien in een deel van de financiering. Om makers te ondersteunen in het opstellen van een businessplan en het doen markt- en bouwonderzoek richten we de ‘Kennisvouchers’ op (zie 2.3). 2.3 Kennisvouchers Om makers te helpen in het vinden van geschikte huisvesting en het opstellen van een bijbehorend businessplan richten we de ‘Kennisvouchers’ op. We gaan hiervoor samenwerken met een expert op het gebied van financiën en huisvesting voor makers. Makers kunnen direct door de gemeente of via doorverwijzing van SAT een beroep doen op de kennisvouchers. Makers kunnen de Kennisvouchers aanvragen voor het inkopen van financiële expertise voor het opstellen van een businessplan en het doen van markt- en bouwonderzoek. 2.4 Broedplaatsen & Regelloze ruimtes Naast het reserveren van middelen voor SAT en individuele makers in kunstenaarsinitiatieven bestemmen we budget voor eenmalige investeringen in nieuwe (particuliere) initiatieven, broedplaatsen en regelloze ruimtes. 2.5 Ateliers Tilburg als Kennisinstituut We breiden de rol uit van SAT naar een kennisinstituut voor makers. We vragen SAT om een systematiek te ontwikkelen voor het toekennen van ateliers die transparant en eerlijk is.

Daarnaast vragen we SAT om op lokaal, regionaal en nationaal niveau samen te werken met andere atelierstichtingen, en benchmarks op prijs en gebruik van ruimte te (blijven) voeren. Als kennisinstituut deelt SAT haar kennis en netwerk met andere Tilburgse (particuliere) beheerorganisaties en makers. Daarbij valt o.a. te denken aan (gemeenschappelijke inkoop van) energie, onderhoud en andere aspecten van het beheren van vastgoed. 2.6 Landelijk Onderzoek RAAK (Tilburg, Rotterdam, Groningen) Gemeente Tilburg heeft zich als partner ingeschreven voor het onderzoeksproject ‘Kennis/onderzoeksprogramma Broedplaatsen & Overheid’ van de Hogeschool Fontys, Hanzehogeschool Groningen en de Hogeschool Rotterdam. Zij zijn voornemens om eind 2023 te starten met een nieuw kennis-/onderzoekersprogramma over de positie van broedplaatsen in Nederlandse steden en hebben hiervoor in juni 2023 bij het Rijk een onderzoekfinanciering aangevraagd. In het onderzoek wordt een relatie gelegd tussen de functie van broedplaatsen als werklocatie voor de creatieve, ambachtelijke en innovatieve maaksector enerzijds en hun rol als aanjager van maatschappelijke waardencreatie in stedelijke ontwikkelingsprocessen anderzijds.

Het kennis-/onderzoeksprogramma heeft als inzet om (o.a.) gemeenten te ondersteunen bij het formuleren, implementeren en uitvoeren van effectief broedplaatsenbeleid op basis van een integrale visie op de economische en maatschappelijke waarde van broedplaatsen voor het stedelijke ecosysteem. Het programma is daarmee complementair aan en onderscheidend ten opzichte van onze reguliere beleidsvoorbereidende onderzoeken en verkenningen die hebben plaatsgevonden en heeft als aanvullend doel om een integraal kader te scheppen dat sector-overstijgend is en duidelijkheid biedt voor de lange termijn. Tevens biedt het programma de mogelijkheid om in landelijk verband kennis te delen en lokaal opgedane ervaringen op te werken tot breed inzetbare aanpakken en instrumenten.

3. Financiën In de Programmabegroting 2023 is voor handgeld ateliers €1 mln. gereserveerd binnen de reserve incidentele opgaven (pagina 113) voor de jaarschijf 2025. Het College heeft op 18 oktober 2022 besloten om de aanvullende structurele € 100.000,- uit het akkoord ‘meer voor elkaar’ toe te voegen aan de jaarlijkse subsidie aan SAT voor je jaren 2023-2024. De kosten van het voorstel bedragen €1 mln. waarbij de verdeling over de jaren 2023-2026 als volgt wordt:

2023 Handgeld Ateliers (PB23) Bestedingsplan Incidenteel € 1mln Investeringsbudget SAT Atelierfonds Kennisvouchers Broedplaatsen en regelloze ruimte Totaal Bestedingsplan aanvullend structureel Aanvullende subsidie SAT

€ € € € €

2024

200.000 € € € € 200.000 €

100.000 200.000 20.000 50.000 370.000

€ 100.000

€ 100.000

2025

€ € € € €

100.000 100.000 20.000 50.000 270.000

€ 100.000

€ € € € €

2026

Totaal

50.000 100.000 10.000 160.000

€ 450.000 € 400.000 € 50.000 € 100.000 € 1.000.000

€ 100.000

€ 400.000