02 Bijlage 1 Advies sociale raad

Sociale Raad Tilburg Spoorlaan 444 5038 CH Tilburg Gemeente Tilburg College van burgemeester en wethouders Tav. wethouder mevr. M. Hendrickx Postbus 90155 5000 LH Tilburg Tilburg, 24 maart 2021 Betreft: SRT-advies Concept Raadsvoorstel "Het nieuwe normaal" Kenmerk: 21/006

Geachte wethouder Hendrickx, Hierbij ontvangt u van de Sociale Raad Tilburg (SRT) het door u gevraagde advies over het concept raadsvoorstel “Het nieuwe normaal”. De SRT spreekt zijn waardering uit dat wij in een vroeg stadium betrokken zijn bij dit onderwerp en daardoor ook onze inbreng kunnen hebben in deze zoektocht.

Algemeen De gemeente heeft een beweging ingezet waarbij we een verschuiving zien van (specialistische) zorg naar meer oplossen binnen het eigen netwerk en collectieve voorzieningen; van individueel specialistische zorg naar het versterken van de sociale veerkracht in het gewone leven. Aan deze beweging van “normaliseren” liggen een aantal motieven ten grondslag: • Inhoudelijk: de ambitie om anders te willen kijken naar en anders te willen omgaan met problemen: minder problematiseren en minder medicaliseren en meer oplossen in het normale leven. Het gewone, alledaagse leven van inwoners staat centraal en het begrip “normaal” wordt breder ingevuld. • Maatschappelijk: werken aan een inclusieve samenleving. • Financieel: de kosten voor jeugdzorg, Wmo en Participatiewet moeten omlaag en meer beheersbaar worden. Bij de inkoop van Jeugdhulp en Wmo worden deze uitgangspunten dit jaar al meegenomen en daarmee wordt hier nu al invulling aangegeven. De SRT begrijpt de beweging die de gemeente wil maken en snapt de financiële urgentie. Het is terecht om met regelmaat kritisch te kijken naar het huidige systeem en te onderzoeken waar het beter kan. Daarbij zien wij zeker kansen om het voor inwoners te verbeteren, maatschappelijke effecten te bereiken en meer welzijn. Tegelijkertijd zien wij ook risico’s.

In dit advies kijken wij naar het grote kader waarbinnen deze beweging van normalisering zich afspeelt en benoemen we aantal zaken die hier een rol bijspelen. Tevens gaan we in op een aantal punten uit de raadsnota. Een nieuwe visie en werkwijze Dit raadsvoorstel is de aanzet voor een langer lopend proces waarbij de beweging naar de sociale basis gemaakt wordt. Normaliseren wil minder (specialistische) zorg en meer “gewoon” maken: meer gewone problemen oplossen in het gewone leven, in de sociale basis, in het eigen netwerk en met collectieve voorzieningen. Tevens wil ze preventie versterken. Dit is een fundamentele wijziging in de visie van de gemeente hoe zij kijkt naar inwoners, zorg en ondersteuning, hoe zij de dienstverlening aan inwoners wil inrichten en wat de overheid verwacht van inwoners. Dit is meer dan een wens dat gemeente en inwoners het net even wat anders aan gaan pakken. Het is dan ook een grote opdracht die ze zichzelf stelt en waarvan de voorwaarden en gevolgen op de korte en langere termijn nu nog niet helemaal duidelijk zijn.

De SRT onderschrijft dat inwoners kleine en grote problemen tegenkomen en dat een gedeelte daarvan door henzelf, eventueel met hulp van hun omgeving, opgelost kan worden. Wij denken dat dat nu ook al heel vaak gebeurt. Het is zinvol om te onderzoeken of dat nog meer en beter kan waarbij altijd het uitgangspunt moet zijn dat het tot een oplossing moet leiden die de burger en diens omgeving verder helpt. - De vraag van de SRT is hoe de gemeente dit gaat implementeren en faciliteren. Het gaat immers om een andere zienswijze, andere werkwijze en andere inzet van voorzieningen. De inzet is om organisaties meer samen verantwoordelijkheid te geven voor een opgave. De SRT pleit er voor om de knippen tussen de 0de, 1ste en 2de lijn langzamerhand te laten vervagen om meer flexibiliteit en meer samenwerking te bewerkstelligen. - De SRT adviseert dringend om vanaf het begin organisaties uit de 0 de, 1ste en 2de lijn te betrekken bij de ontwikkeling van deze plannen en met hen invulling te geven aan deze ambitie. Hun ervaringen en deskundigheid zijn van essentieel belang om te komen tot beleid en uitvoering dat aansluit bij wat er in de stad leeft, om mogelijkheden die er zijn te kennen en om te weten wat de voorwaarden zijn om dit voor inwoners op een goede en adequate manier uit te kunnen voeren. Toegang De Toegang krijgt een andere opdracht en werkwijze.

De Toegangsmedewerkers gaan (nog steeds) het gesprek aan met de inwoner. Zij stellen echter andere vragen met een andere oplossing voor ogen, namelijk: wat wil jij bereiken? En wat heb je daarbij nodig? De oplossingen worden allereerst in de eigen omgeving van de inwoner gezocht en in collectieve voorzieningen. De Toegangsmedewerkers (inclusief huisartsen) moeten gefaciliteerd worden om het goede gesprek te kunnen voeren zodat zij een gewogen besluit kunnen nemen over hoe problemen opgepakt moeten worden. Dit vraagt om een heldere opdracht en duidelijke instructies aan de Toegang en om de middelen om zo te kunnen werken. Medewerkers hebben meer tijd nodig om dat goede gesprek te kunnen voeren. Dit betekent ook dat de Toegangsmedewerkers een goed en actueel overzicht moeten hebben van de mogelijkheden die een buurt of wijk te bieden heeft. Dus misschien moeten zij wel veel meer gebiedsgebonden gaan werken zodat ze gevoel hebben bij die buurt of wijk en weten welke oplossingen er mogelijk zijn. In de raadsnota wordt aangegeven dat inwoners die professionele/specialistische ondersteuning nodig hebben die ook krijgen. Toegangsmedewerker en inwoner zullen hier niet altijd dezelfde mening over hebben. Daarnaast moet gezorgd worden dat terechte vragen om specialistische hulp die naar de sociale basis verwezen worden, snel terug terug opgepakt worden met de juiste verwijzing.

De SRT adviseert om het mogelijk te maken dat een inwoner die het niet eens is met het besluit in een kort en direct traject gehoord wordt en dat het eerdere besluit heroverwogen wordt. De grootste uitdaging zal zijn om tot een andere mindset te komen: om het oude af te leggen en een nieuwe blik en werkhouding eigen te maken. Dit vraagt een actieve inzet om met medewerkers hierover in gesprek te gaan, dit met hen te verkennen en eigen te maken en een daarbij aansluitende scholing. Alleen als zij deze omslag in denken en werkhouding kunnen maken, kan het ook zorgvuldig en efficiënt uitgevoerd worden. - De SRT adviseert dan ook om de Toegangsmedewerkers mee te nemen in dit proces en hen zorgvuldig te scholen in deze nieuwe visie en werkwijze. Tevens adviseren wij dat Toegangsmedewerkers inwoners niet loslaten voordat deze de volgende stap hebben gezet. Elke inwoner heeft immers recht op een oplossing, zo schrijft u. De Toegang zoekt naar een nieuwe invulling van het meten van klanttevredenheid. De SRT onderschrijft dit. Wij vinden het van belang dat klanttevredenheid onderzocht wordt vanaf het eerste contact totdat er een oplossing geboden wordt. Daarbij gaat het ons vooral om de eigen beleving en ervaringen van inwoners. - De SRT adviseert op deze wijze de klanttevredenheid over de Toegang te meten.

Daar moeten ook de inwoners die geen hulp of ondersteuning krijgen maar verwezen worden naar hun eigen netwerk en de sociale basis in meegenomen worden. Het nieuwe normaal Wat als normaal beschouwd wordt, is context-gebonden. Tijd en plaats bepalen de inhoud, zoals we ook nu zien gebeuren bij het invullen van het nieuwe normaal. Ook nu bepalen de omstandigheden hoe we inhoud geven aan het begrip. 2

Een nieuwe betekenis en inhoud willen geven aan het woord normaal is een ingewikkeld proces dat veel gesprekken en vooral veel tijd zal vragen. Een begrip dat al jaren een bepaalde betekenis en associatie heeft, verandert niet van inhoud door een besluit te nemen. Dit vraagt tijd en het vraagt het doorleven van de betekenis en waarde. Dan pas wordt het iets eigens van mensen. Dit leidt tot de vraag hoe de gemeente Tilburg dit wil laten landen bij de inwoners. Zoals ook wordt aangegeven in de raadsnota vraagt beeldvorming en bewustwording van wat het nieuwe normaal zou moeten worden om een maatschappelijk debat, zowel landelijk, regionaal als lokaal. Het zou logischer zijn geweest om eerst het debat met de burgers aan te gaan voordat er besluiten (inkoop Jeugdhulp en Wmo) genomen worden die hier al invulling aan geven. De SRT realiseert zich dat de financiële situatie vraagt om maatregelen maar had graag een andere volgorde gezien. De vraag is natuurlijk wat die termen “normaal” en “het nieuwe normaal” nu oproepen. Dit leidt bij inwoners die wij gesproken hebben tot hele verschillende reacties: • Maatwerk is het nieuwe normaal. • Normaal is dat je je eigen problemen oplost. • Normaal is dat mensen in eigen kring hun problemen oplossen. • Gewoon is dat iedereen mee kan doen. • Normaal is dat mensen een hulpvraag hebben. • Normaal is dat ik op mijn buren let.

• Normaal is dat mensen levenslang ondersteuning en/of zorg nodig hebben. • Normaal is dat een overheid geld kost. Een divers beeld dus maar het biedt zeker voldoende aanknopingspunten om over in gesprek te gaan. Hoe we iets benoemen, doet er toe. Taal, inhoud geven aan woorden, de woorden die we gebruiken: dit alles speelt een rol. Zo staat tegenover het woord normaal het woord abnormaal of niet-normaal. Hoe we de term normaal ook invulling geven, het zal altijd begrenzingen geven en bepaalde zaken uitsluiten. Daarnaast is er het risico dat we het “bijzondere” gaan bagatelliseren, dat we kwetsbaarheid gaan benoemen als “normaal”, dat we teveel “insluiten” in het woord. Het is van belang om ons steeds weer te realiseren welke inhoud we eraan (willen) geven en welke grenzen dit heeft. Het vraagt om een continue alertheid of de genomen besluiten en de uitvoering nog waarmaken wat beoogd wordt. - De SRT adviseert met regelmaat dit te onderzoeken en zo nodig bij te sturen. Met inwoners in gesprek Het is van groot belang om met inwoners het gesprek aan te gaan over “normaliseren” en “het nieuwe normaal”. Er wordt iets nieuws van burgers verwacht en dat zal gevolgen hebben in hun dagelijks leven. Voorkomen moet worden dat dit voelt als iets wat gewoon opgelegd wordt door de overheid.

Door met burgers samen aan tafel te gaan zitten en het gesprek aan te gaan over enerzijds de hoge kosten en financiële problemen wat betreft jeugdhulp en Wmo en anderzijds de ambitie om meer te regelen in het gewone leven en in wijken, kan er een gezamenlijk draagvlak ontstaan voor gewenste veranderingen. Burgers moeten zich hierover uit kunnen spreken en hun ideeën, zorgen en mogelijkheden kunnen delen. Zij zijn hierin de terechte gesprekspartner van de gemeente: zij hebben belang bij het voorgestelde beleid en uitvoering, hebben veel ervaring op dit gebied en het gezamenlijke gesprek hierover kan leiden tot voorstellen die (beter) aansluiten op mogelijkheden en onmogelijkheden van inwoners en hun directe omgeving. Zoals we al zeiden, liever hadden we gezien dat deze gesprekken gestart waren voordat de gemeente hier al in stappen in heeft gezet. Daardoor is bij sommige inwoners die wij hierover gesproken hebben nu de eerste indruk dat het vooral gaat om bezuinigen. - De SRT adviseert dan ook om op allerlei plaatsen in de stad met inwoners de dialoog aan te gaan over “het nieuwe normaal”, “normaliseren” en hoe burgers en gemeente hier samen vorm aan kunnen geven. Daarbij is van belang om precies te omschrijven wat het gespreksonderwerp is. Het begrip normaliseren betreft in dit raadsvoorstel een andere zienswijze en werkwijze wat betreft problemen en passende oplossingen.

Het concept normaal is fundamenteler en breder en hoort bij het gesprek over de inclusieve samenleving (Werkagenda Inclusie) die de gemeente graag vorm willen geven. Deze begrippen zijn met elkaar verbonden maar vallen niet samen. Systeemwereld en leefwereld Systeemwereld en leefwereld: twee termen die we met enige regelmaat tegenkomen. De strekking is vaak dat ze niet op elkaar aansluiten en dat we op zoek moeten naar de verbinding tussen deze twee. 3

Met het “empoweren” van mensen wordt hierin eigenlijk een keuze gemaakt, namelijk we moeten burgers leren hoe zij met het systeem om moeten gaan, wat het systeem vraagt van die individuele persoon. Daarnaast wordt er gesproken over te veel bureaucratie, te veel regels, procedures en formulieren. Mensen raken hierin het spoor bijster. De gevolgen daarvan zijn recentelijk nog goed zichtbaar geworden bij de toeslagenaffaire. Een actueel en urgent vraagstuk dus. En de vraag is hoe we deze twee werelden beter op elkaar aan kunnen sluiten en wat daarvoor nodig is. Wat er vaak gebeurt: er ontstaat een nieuw probleem(pje) en er wordt een stukje systeem aangebouwd om het op te lossen. Dit leidt niet tot een simpeler systeem, het wordt er alleen maar ingewikkelder op. Juist de mensen in de meest kwetsbare positie en de grootste afhankelijkheid van het systeem moeten zich hier een weg in zien te banen. Mensen empoweren is waardevol: het zoeken naar en het ontwikkelen van talenten en het stimuleren van personen om zich persoonlijk te ontwikkelen is buitengewoon belangrijk en geeft mogelijkheden en perspectief voor die persoon. Daar hoort ook bij dat mensen zich zouden moeten kunnen redden in ons systeem. De werkelijkheid van veel mensen in een kwetsbare positie laat iets anders zien. Dit leidt voor ons tot een aantal aandachtspunten en vragen.

Als de overheid van burgers (veelal in een kwetsbare positie) verwacht dat zij meer vragen en problemen zelf oplossen, dan kunnen zij daarbij geholpen worden door systemen in te richten vanuit het perspectief van de gebruiker en het zo simpel mogelijk te maken. Daardoor worden ze niet van anderen afhankelijk gemaakt om iets aan te vragen, in te vullen of te verantwoorden. Dus heldere, korte procedures met een éénmalige uitvraag van gegevens, in de buurt een plek waar zij met vragen terecht kunnen, laagdrempelig, toegankelijk en deskundig. Als de ambitie is dat burgers zelfredzamer worden dan moeten de condities zo gemaakt worden dat zij dat ook kunnen zijn. - De SRT adviseert om meer te werken vanuit vertrouwen en dat vorm te geven in de uitvoering. - De SRT adviseert om regelgeving en procedures zo in te richten dat burgers veel meer zelf kunnen doen doordat systemen aangepast worden aan die burger, en niet andersom: de burger aanpassen aan het systeem en ondersteuning inzetten als het niet lukt. Alleen dan kunnen meer inwoners eigenaar worden van de oplossing van hun vraag of probleem. Wij realiseren ons dat een gedeelte van de procedures en formulieren landelijk vastgesteld zijn.

Het zou zeer te waarderen zijn als de gemeente Tilburg daar waar zij wel keuzes kan maken ook actief en met lef systemen anders inricht zodat inwoners meer zelf regie kunnen nemen en zo minder afhankelijk worden van anderen. Rol gemeente: visie en faciliteren De gemeente speelt een cruciale rol in het stand brengen van deze veranderingen. Onze vraag is welke visie de gemeente heeft wat betreft haar eigen rol in deze en hoe zij de relatie en het delen van verantwoordelijkheden met organisaties en burgers invult. Op welke manier gaat de gemeente deze beweging faciliteren? De Toegangsmedewerkers krijgen een andere opdracht. Zij moeten zich meer gaan richten op “het helpen van mensen zichzelf en elkaar te helpen in plaats van direct een voorziening of ondersteuning te regelen”. Het vraagt meer tijd en middelen om met inwoners het goede gesprek te kunnen voeren. Het vraagt ook dat medewerkers bekend zijn met wijken en wat deze aan bekende en minder bekende voorzieningen te bieden hebben aan inwoners. - De SRT adviseert een heldere opdracht aan de Toegang te formuleren en voorwaarden te scheppen zodat medewerkers het goede gesprek met inwoners kunnen voeren en oplossingen bieden die aansluiten. Er wordt meer, veel meer gevraagd van de sociale basis in de stad.

Inwoners worden geacht meer zelf op te lossen, er wordt meer beroep gedaan op hun directe omgeving en op collectieve voorzieningen in wijken. We gaan hier dadelijk nog wat uitgebreider op in. Er moeten dus voldoende collectieve mogelijkheden zijn of opgezet kunnen worden, laagdrempelig en dichtbij inwoners die ondersteuning kunnen bieden en een stut en steun zijn. Inwoners moeten de ruimte en middelen krijgen om in die eigen wijk zelf aan de slag te kunnen zodat zij zoveel mogelijk zelf verantwoordelijkheid kunnen nemen en als inwoners mede-eigenaar worden van dit kleine stukje samenleving waarin zij leven. Dan ontstaan er initiatieven die aansluiten bij wat deze specifieke wijk nodig heeft. Jongeren die behoefte hebben aan ontmoetingsplekken, ouderen die gezelligheid zoeken, sportmogelijkheden, inwoners die iets voor hun wijk willen betekenen. Dit is ook een hele mooie mogelijkheid om (kleine) burgerinitiatieven te laten ontstaan en toekomst te geven. Vertrouw op die burgers, faciliteer het als gemeente en laat het los. - De SRT adviseert dan ook deze sociale basis voldoende te faciliteren om inwoners mogelijkheden te bieden zelf initiatieven te ontwikkelen die van betekenis zijn voor hun wijk. 4

De grenzen van de sociale basis De afgelopen jaren zijn er vanzelfsprekendheden ontstaan waardoor er bij het zoeken naar oplossingen eerder (specialistische) zorg voorgeschreven werd dan dat er gezocht werd naar een oplossing in de sociale basis. Het grote beroep dat hierop gedaan wordt, leidt tot hoge kosten en tot de huidige financiële tekorten. Om deze terug te dringen, wordt er nu in toenemende mate doorverwezen naar die sociale basis. Hierdoor loopt de sociale basis in zijn huidige vorm tegen grenzen aan, zo wordt langs meerdere kanten aangegeven. Er zijn veel vrijwilligers die zich inzetten en bereid zijn om te helpen. Om dat werk goed te kunnen doen, is begeleiding en scholing noodzakelijk. Sociaal werkers zijn vaak zeer gemotiveerd en betrokken maar ervaren een hoge werkdruk. Van kansrijke projecten met veel potentie wordt soms de subsidiekraan dicht gedraaid. Zo wordt er op de Meedenkers gekort waardoor het de vraag is hoe dit waardevolle werk met dezelfde kwaliteit voortgezet kan worden. De SRT vindt dat er stevig en duurzaam geïnvesteerd moet worden in de sociale basis. Als er meer opdrachten weggelegd worden bij de sociale basis, dan zullen ook de middelen daarvoor gegeven moeten worden zoals voldoende professionals, middelen voor vrijwilligers, ruimtes die gebruikt kunnen worden.

Alleen dan heeft deze ambitie om meer op te vangen in de sociale basis kans van slagen. - De SRT adviseert dan ook om evenredig met de opdracht te investeren in de sociale basis. Ervaringsdeskundigen Juist in deze beweging naar meer oplossen in het gewone leven kunnen ervaringsdeskundigen een rol van betekenis spelen. Zij weten uit eigen ervaring hoe moeilijk het soms is om zelf met problemen aan de slag te gaan. Tegelijkertijd weten zij ook dat herstellen iets is dat iemand zelf moet doen, wel in de juiste omgeving en met deskundige ondersteuning. De inzet van ervaringsdeskundigen heeft een grote toegevoegde waarde. Zij kunnen immers vanuit eigen ervaring meedenken met inwoners die vaak vertrouwen hebben in ervaringsdeskundigen omdat zij zich herkennen in het verhaal van de ander. Dit kan zorgen voor snellere stappen in het proces en beter passende zorg en ondersteuning. Als SRT zien wij de toegevoegde waarde en deskundigheid van ervaringsdeskundigen en we hebben dan ook meerdere malen geadviseerd om hen een structurele plaats in de organisatie te geven. In 2018 hebben wij hier het ongevraagde advies “Het cement tussen de tegels. Advies over inzet van ervaringsdeskundigheid” over uitgebracht.

- De SRT adviseert ervaringsdeskundigen een structurele plaats in de gemeentelijke organisatie te geven en dit beleid ook op te nemen bij aanbestedingen en bij inkoopcontracten in het sociaal domein. Burgerparticipatie Eerder in dit advies hebben we al aangegeven dat we het van belang vinden dat burgers gefaciliteerd worden bij het opzetten en uitvoeren van eigen initiatieven in de wijk. Daarnaast willen wij uitereraad ook aan de orde stellen hoe burgers betrokken worden en inbreng hebben bij het ontwikkelen van deze plannen. Zoals in de raadsnota al aangegeven wordt, is het de bedoeling om met inwoners het debat te voeren over normalisering om zo te werken aan beeldvorming en bewustwording. Het staat er niet letterlijk in maar wij gaan er vanuit dat dit een wederkerig proces is: zowel gemeente als inwoners kunnen leren van wat de ander zegt. - De SRT adviseert inwoners een structurele plaats in dit hele proces te geven. Maak gebruik van de collectieve intelligentie (SRT-advies: “Burgerparticipatie. Op z’n Tilburgs Meej-áánderen”, juli 2019). Burgers zijn prima in staat om mee te denken over zo’n belangrijke ambitie van de stad en zij geven vanuit een hele andere plaats in dat proces aan hoe beleid uitwerkt in de praktijk en hoe uitvoering verloopt. Samen zijn we slimmer.

Inwoners: kansen en zorgen Voorafgaand aan dit advies hebben we op een aantal momenten en bij diverse gelegenheden met inwoners gesproken over normalisering. Twee van deze gesprekken hebben we samen met de gemeente georganiseerd. Zij hebben daarbij diverse kansen en zorgen benoemd. 1. Er zijn zorgen van en over mensen met lage inkomens en de betaalbaarheid van zorg en ondersteuning. Eigen bijdragen en hulp zelf moeten betalen is voor mensen met een laag inkomen niet mogelijk. 2. Er worden nu al ervaringen gedeeld over het afschalen en ontbreken van zorg en ondersteuning. Wat zijn de gevolgen als er genormaliseerd wordt? Wordt er dan nog minder hulp geboden? 5

3. Het onderschatten van de GGZ-problematiek: dit vraagt professionele ondersteuning die in de sociale basis onvoldoende aanwezig is. 4. Maatwerk is het tegenovergestelde van normaliseren. 5. Maatwerk is het nieuwe normaal. Er is wel een groter kader nodig waarbinnen dat maatwerk uitgevoerd wordt. 6. Belang van diversiteit: onderscheid maken tussen inwoners. Er wordt teveel uitgegaan van één mensbeeld. 7. Kortstondige en simpele hulp kan misschien wel in de eigen omgeving gevonden worden. Langdurige zorg zou door professionals gegeven moeten worden. 8. Normaliseren: iedereen moet zo normaal mogelijk mee kunnen doen. 9. Wederkerigheid: het gaat om hulp vragen en hulp bieden. Mensen vinden vaak wat ze zelf doen voor een ander vanzelfsprekend terwijl de ander dit echt waardeert en het hen steun biedt. 10. Empowerment: wat kun je zelf? Nadenken over wat je wilt en hoe je dat zelf kunt regelen. 11. Sociaal netwerk en verbinden zijn van groot belang. Maar hoe bouw je dat buurtnetwerk op? Met welke opdracht gaan professionals aan de slag? Rol van de burger, wijk, professionals en overheid. SRT: aandachtspunten Als SRT willen wij een aantal aandachtspunten nog een keer uitdrukkelijk benoemen en wij adviseren u hier aandacht aan te besteden in uw beleid en bij de uitvoering.

• Draagkracht – draaglast inwoners Uit diverse onderzoeken is gebleken dat de draagkracht van veel inwoners minder groot is dan gewenst door de overheid. • Personen met beperkte energie Mensen met een beperking (lichamelijk, psychisch, psychiatrisch, verstandelijk beperkt) hebben vaak minder energie en draagkracht. De SRT vindt het van belang dat ook zij volwaardig mee kunnen doen aan de samenleving door betaald werk of vrijwilligerswerk. Huishoudelijk hulp en ondersteuning kunnen een voorwaarde hiervoor zijn. • Preventie Om preventie gerichter in te zetten, is het zinvol om onderscheid te maken tussen vroegsignalering, gerichte preventie en universele preventie. Daardoor ontstaat er meer samenhang en efficiëntie. • Mantelzorg Mensen die mantelzorg verrichten zijn nu al vaak zwaar belast en doen meer dan wat ‘normaal’ is. Het is van belang dat zij juist ontlast worden. Aandacht hiervoor is noodzakelijk. • Vrouwen en mannen Meer thuis opvangen en in de eigen omgeving: van oudsher wordt het merendeel van deze (mantel)zorgtaken opgepakt en uitgevoerd door vrouwen. Dit kan ten koste gaan van betaalde arbeid en economische zelfstandigheid. Aandacht voor deze werkverdeling en voor de dubbele vraag die soms aan vrouwen gesteld wordt, is van belang. • Bestaanszekerheid Inwoners maken zich zorgen over de betaalbaarheid van zorg, hulp en ondersteuning.

De gemeente wil inwoners bestaanszekerheid bieden en dan is dit een belangrijk agendapunt. • Zorgmijders Voorkomen moet worden dat er een nieuwe groep ‘zorgmijders’ ontstaat doordat mensen mogelijke kosten niet kunnen betalen. • Maatwerk moet de norm blijven bij het oplossen van vragen en problemen. Voorbereiding op dit advies Gezien het belang van deze andere koers die de gemeente wil inzetten, hebben we diverse gesprekken georganiseerd om een breder en beter beeld op te bouwen en onze deskundigheid op dit terrein te vergroten. • Kennisbijeenkomst met medewerkers van Karakter, academisch centrum voor kinder- en jeugdpsychiatrie • Twee groepsgesprekken met inwoners, georganiseerd samen met de gemeente Tilburg • Diverse gesprekken met individuele inwoners • Gesprek met twee Tilburgse organisaties die werkzaam zijn binnen de 0 de, 1ste en 2de lijn • In een aantal recente overleggen met organisaties als extra agendapunt ‘normalisering’ 6

Tot slot Zoals we in het begin al aangaven, normalisering met al zijn facetten is een grote opdracht. En uiteindelijke gaat het om de vraag in wat voor samenleving wij samen willen leven. Het ideaal dat we voor ogen hebben is een inclusieve samenleving waarin voor iedereen ruimte is, waar hulp en ondersteuning voorhanden zijn, soms in het gewone dagelijkse leven, soms door (gespecialiseerde) zorg, soms een leven lang. Het is een lange weg die afgelegd moet worden, maar wel heel zinvol om gezamenlijk aan te werken.

Wij zijn benieuwd naar uw reactie. Mocht u nog vragen hebben dan horen wij die graag. Hoogachtend, Namens de Sociale Raad Tilburg,

Dion van den Berg, Voorzitter Sociale Raad Tilburg.

7