01 Wijziging Raadsvoorstel commissie digitale ethiek

Voorblad Wijziging Raadsvoorstel commissie digitale ethiek Datum college: Portefeuillehouder: Afdeling: Behandelend ambtenaar:

12 december 2023 Maarten van Asten Data, Informatie & Technologie Z. Acun

Toelichting wijziging Op 4 december 2023 is een expertmeeting georganiseerd en daaraan aansluitend een informatiebijeenkomst waarbij het raadsvoorstel commissie digitale ethiek is toegelicht. Tijdens de toelichting van het raadsvoorstel is naar voren gekomen dat er verwarring ontstond over de betekenis van scenario 1 als eerste stap in het proces, i.p.v. een op zichzelf staand scenario. Uit het voorstel kon namelijk opgemaakt worden dat er geen commissie Digitale Ethiek zou komen, terwijl het vooral de vraag is of we een dergelijke commissie zelf (intern) moeten vormgeven of extern bijvoorbeeld in samenwerking met andere gemeenten. Concreet betekent de aanpassing dat scenario 1 is omgezet naar een eerste stap, waarin we de benodigde kennis opbouwen, daarna volgt stap 2 waarbij we een besluit moeten maken of we een interne commissie (scenario 1) of een externe commissie (scenario 2) gaan formeren. Om deze lijn in het hele raadsvoorstel helder naar voren te laten komen zijn aanpassingen doorgevoerd aan een aantal onderdelen: ▪ Beide beslispunten zijn tekstueel gewijzigd. ▪ Bij kopje ‘Samenvatting’ zijn twee zinnen aangepast, in eerste en laatste alinea. ▪ Bij kopje ‘Ontwerpbesluit’ scenario 1 aangepast naar stap 1. ▪ Aanpassing bij argument 2.2, waarbij een zin is verwijderd. ▪ Aanpassing bij argument 2.3, waarbij een zin is verwijderd.

▪ Bij kopje ‘Evaluatie’ is een tekstuele wijziging aangebracht. ▪ De tabel met de scenario uitwerkingen is gewijzigd, door scenario 1 (oude tabel) te wijzigen naar stap 1. Scenario 2 en 3 (oude tabel), zijn gewijzigd naar scenario 1 en 2 en gedefinieerd als stap 2. Voor de rest blijft het raadsvoorstel ongewijzigd. De gewijzigde (schone) versie van het raadsvoorstel is hierna opgenomen. Een versie waarin de wijzigingen zijn gemarkeerd, is als separate bijlage toegevoegd.

Collegebesluit Het college zendt de raad een gewijzigde Raadsvoorstel commissie digitale ethiek.

raad 2023_1515 definitief.docx

1

Raadsvoorstel commissie digitale ethiek Aanleiding Op 1 juli 2021 is door de raad de motie vreemd aan de orde van de dag (zie bijlage 1) ingediend. Hierin heeft de raad vastgesteld dat het digitaliseren van de samenleving nieuwe vraagstukken en dillema’s met zich meebrengt die vragen om een ethische afweging. In de motie heeft de raad zijn mening geuit rondom het instellen van een commissie digitale ethiek, waarin het volgende verzoek richting college is gedaan: ▪ ▪ ▪ ▪

Actief de ervaringen en best practices van (buur)steden die al een commissie digitale ethiek instelden te volgen; Te inventariseren wat een mogelijk takenpakket zou kunnen zijn van een dergelijke commissie; Te inventariseren hoe een dergelijke commissie inclusiviteit, expertise en onafhankelijkheid kan waarborgen; Dit mee te nemen in een discussienota over een Tilburgse commissie digitale ethiek en deze aan te bieden aan de gemeenteraad.

Het college heeft de motie overgenomen en is gekomen tot een inventarisatie (zie bijlage 2) en mogelijke scenario’s, waarbij een voorkeursscenario wordt voorgesteld voor gemeente Tilburg. In deze nota stellen wij een scenario voor. Dit is richtinggevend voor de verdere ontwikkeling van beleid, en waar we op inzetten voor de implementatie van (digitale) ethiek binnen gemeente Tilburg. Voorgeschiedenis Om invulling te kunnen geven aan de motie is gekeken naar de huidige situatie zowel intern als extern. Uit de interne inventarisatie is naar voren gekomen dat in de huidige praktijk ethische keuzes veelal impliciet worden gemaakt. Vervolgens heeft er een inventarisatie plaatsgevonden bij een aantal gemeenten zoals gemeente Enschede, Eindhoven en Nijmegen kijkend naar het doel, de reikwijdte, het takenpakket en hoe de betreffende gemeente inclusiviteit, expertise en onafhankelijkheid heeft geborgd binnen de geformeerde commissie (zie bijlage 2). Naast de gesprekken met deze gemeenten zijn gesprekken gevoerd met specialisten rondom het onderwerp ethiek en hoe (digitale) ethiek binnen een organisatie goed geborgd kan worden.

Beoogd effect Beoogd effect Het doel is om voorafgaand aan het gebruik van nieuwe digitale technologieën deze te onderwerpen aan een ethische analyse. Tevens biedt het de mogelijkheid voor inwoners en andere belanghebbenden om kennis te nemen op welke wijze data, digitale diensten en technologieën worden ingezet. Het beoogde effect van de ontwikkeling naar een hogere ethische kompas is het versterken van de gemeente Tilburg als transparante, betrouwbare en ethisch bewuste overheid. Wij zien belang van het borgen van ethische afwegingen in de organisatie en wij verwachten dit terug te zien in het toenemende vertrouwen en betrokkenheid van onze inwoners, ondernemers en andere belanghebbenden bij gemeentelijke activiteiten. Wij kunnen hiermee de waarden die belangrijk zijn voor onze stad beter borgen. Dit kan bijvoorbeeld de privacy zijn van onze inwoners, de autonomie van onze ondernemers of de veiligheid in de stad. Bestuurlijk kader - Programmabegroting 2023 bedrijfsvoering - paragraaf Digitalisering - Coalitieakkoord Meer voor elkaar - paragraaf Digitalisering en klantgedreven dienstverlening

raad 2023_1515 definitief.docx

2

Voorstel 1. 2.

akkoord gaan met de voorgestelde stap 1: versterken interne ethische kompas en toewerken naar een commissie, voor de implementatie van digitale ethiek binnen de gemeente Tilburg. begin 2025, op basis van de uitkomsten van de evaluatie naar de groei van het ethische kompas in de organisatie, beslissen over de voor Tilburg best passende vorm van de commissie digitale ethiek, namelijk een eigen Tilburgse commissie of aansluiten bij een bestaande regionale commissie.

Argumenten 1.1 Agenda Digitale Grondrechten en Ethiek (VNG) heeft de ambitie vastgelegd waarin zowel het versterken op ethische reflecties alsook het borgen van publieke waarden bij inzet van technologie is opgenomen. Met de Agenda Digitale Grondrechten en Ethiek 2022-2026 vanuit VNG leggen gemeenten gezamenlijk hun ambities vast voor wat betreft het beschermen van grondrechten en het borgen van publieke waarden in de informatiesamenleving. Deze agenda vormt het fundament om de komende jaren te werken aan het beschermen van grondrechten en het borgen van publieke waarden bij de inzet van digitale technologieën. De Agenda DGE kent drie voornaamste doelstellingen: 1. Het versterken van kennis en kunde in de gemeentelijke organisatie op het gebied van ethische reflecties en afwegingen bij het gebruik van digitale technologieën; 2. Het stimuleren van en het regie geven aan de inspanningen die worden verricht om (digitale) grondrechten en publieke waarden te borgen bij de inzet van digitale technologieën; 3. Het ontwikkelen van een hernieuwde, brede interpretatie van privacyvraagstukken. Van privacy als het te borgen grondrecht bij het gebruik van digitale technologieën naar één van de te borgen grondrechten. 1.2 Ethische afwegingen worden niet of nauwelijks toegepast en indien van toepassing wordt het niet gecommuniceerd en vastgelegd.

Daarom starten met het opnemen van een ethische kader in adviesnota’s. Als wij kijken naar de huidige situatie binnen gemeente Tilburg rondom het maken van een ethische afwegingen, constateren wij dat dit gefragmenteerd georganiseerd is binnen de organisatie. De ambtelijke afwegingen die gemaakt zijn, worden in de huidige situatie niet opgenomen in de adviesnota’s en zijn dus daarmee niet transparant. 1.3 In de digitaliseringsopgave die volgt uit het Tilburgse akkoord is er aandacht voor ethiek. Bij inzet van data, digitale diensten en technologieën is het gewenst dit ethisch verantwoord te doen. In het akkoord ‘Meer voor elkaar’ is digitalisering opgenomen als belangrijke veranderopgave. Het meer datagedreven werken en de ethische aspecten worden in de uitvoering samen opgepakt. Het is de bedoeling om digitale ethiek binnen gemeente Tilburg expliciet te borgen. 2.1 In het integriteitsbeleid van gemeente Tilburg 2021 is opgenomen om de morele oordeelskracht van medewerkers te bevorderen. Daarom is het voorstel om na een jaar te evalueren of het ethische kompas verhoogd is. In het integriteitsbeleid van gemeente Tilburg is opgenomen dat de kaders met betrekking tot integriteit vastgesteld dienen te worden.

Concreet gaat het dan om: a) het bevorderen van het integriteitbewustzijn en morele oordeelskracht van medewerkers evenals medewerkers beschermen tegen misstappen door onnodige risico’s en verleidingen weg te nemen; b) het versterken van het vertrouwen van medewerkers in elkaar; c) het versterken van het vertrouwen van de burgers en bedrijven in de gemeente Tilburg; d) het borgen van integriteit binnen de gemeente Tilburg; e) zorgen voor een balans tussen het zelfstandig oordelen en handelen van medewerkers, en het voorkomen en zorgvuldig aanpakken van integriteitschendingen.

raad 2023_1515 definitief.docx

3

2.2 Effecten van de interne maatregelen meewegen in de besluitvorming over het instellen van een commissie In de voorgestelde aanpak zal gestart worden met een intern maatregelenpakket voor het verhogen van het ethische kompas van de medewerkers in de organisatie. Na een periode van een jaar kan gemeten worden welk effect dit heeft. 2.3 In de toekomst is eventueel regionale samenwerking mogelijk. Op basis van verkennende gesprekken met andere Brabantse steden is het in de toekomst wellicht mogelijk om samen te werken op het gebied van digitale ethiek. De voor- en nadelen hiervan moeten nog nader worden verkend.

Kanttekeningen en gewogen alternatieven De opgehaalde informatie (intern en extern) heeft ertoe geleid dat een aantal scenario’s die toepasbaar kunnen zijn voor gemeente Tilburg zijn vergeleken. In de tabel hieronder zijn deze schematisch weergegeven. Kijkend naar de huidige situatie is scenario één de meest voor de hand liggende route om te volgen, namelijk actief inzetten op verhoging van het interne ethische kompas en niet direct een ethische commissie formeren. De realisatie van scenario één is mogelijk door het: ▪ ▪ ▪

Vaststellen van een waardenkader, zodat hiermee de morele wenselijkheid in beeld gebracht kan worden als handvat bij het maken van een ethische afweging. Opnemen van een ethische kader in (formele)stukken, zodat inzichtelijk en transparant wordt welke afwegingen gemaakt worden bij diverse vraagstukken, initiatieven en toepassingen. Opbouwen van moresprudentie, zodat doorlopend historisch verslag wordt gemaakt van morele besluitvorming o.b.v. de afgewogen invalshoeken, perspectieven en weging van belangen.

Naast de interventies om het interne ethische kompas te verhogen wordt geadviseerd de samenwerking met MindLabs op te zoeken op het gebied van ethische analyses, zodat bij mogelijke inzet van nieuwe digitale technologieën gemeente Tilburg de mogelijkheid heeft deze voor te kunnen leggen bij een onafhankelijke partij. Zonder een formele commissie ingesteld te hebben. Ook wordt geadviseerd de ontwikkelingen binnen de gemeente Eindhoven te volgen. We stellen voor om deze gemeente te volgen, omdat zij kiezen voor een aanpak gericht op zowel de bewustwording van de interne organisatie als het regionaal instellen van een externe commissie digitale ethiek. Deze aanpak spreekt Tilburg aan en past goed bij onze behoefte om binnen Brabant waar mogelijk de samenwerking op te zoeken. Zie tabel 1 bij de bijlagen.

Niet beïnvloedbare risico’s Het inrichten van een werkwijze kan onnodige bureaucratie tot gevolg hebben en een rem op innovaties of oplossingen die meerwaarde bieden voor de stad. Om dit te voorkomen wordt voorgesteld te gaan werken met een quickscan die binnen projecten eenvoudig uitgevoerd kan worden en enkel de ingewikkelde casussen worden uitgebreid getoetst aan de hand van een afwegingskader.

Kosten en dekking Het ontwikkelen van een ethisch afwegingskader met deskundigen, de opleiding van de medewerkers, het opstarten van een awareness programma rondom ethiek en het centraal opbouwen en vastleggen van moresprudentie hebben financiële consequenties. Deze financiële consequenties worden gedekt uit de incidentele middelen die opgenomen zijn in de programmabegroting voor digitalisering. De verwachting is dat het blijvend borgen van de ethische afwegingen ook structurele financiële consequenties zullen hebben, deze worden in beeld gebracht tijdens de evaluatie.

raad 2023_1515 definitief.docx

4

Vervolg ▪

Na besluitvorming starten wij met het ontwikkelen van een ethisch afwegingskader met deskundigen, het in kaart brengen wie en hoe onze medewerkers opgeleid kunnen worden, het opstarten van een awareness programma en het centraal opbouwen en vastleggen van moresprudentie.

▪

U wordt als raad via de reguliere planning en control cyclus op de hoogte gehouden over de voortgang.

Participatie Dit voorstel is tot stand gekomen in overleg met diverse gemeenten en externe deskundigen op het gebied van ethische vraagstukken. Het benodigde ethische afwegingskader zal samen met kennisinstellingen en praktijkdeskundigen worden opgesteld.

Communicatie Na het gereedkomen van het ethisch afwegingskader is het de bedoeling een consultatieronde te openen. De inrichting van dit participatieproces wordt samen met adviseurs van communicatie bepaald.

Evaluatie Begin 2025 wordt geëvalueerd waar de organisatie staat in de ontwikkeling. In welke mate het ethische kompas van de organisatie zich heeft ontwikkeld wordt in beeld gebracht. De stand van zaken in relatie tot de ontwikkeling van de werkwijze/processen rondom ethiek wordt beoordeeld. Specifiek wordt gekeken naar de vastlegging van ethische vraagstukken en de bewustwording onder medewerkers. Op basis van deze evaluatie zal met uw raad besloten worden of de te formeren commissie een Tilburgse commissie gaat zijn of dat er gekozen wordt voor een regionale variant.

raad 2023_1515 definitief.docx

Bijlagen 1 – Motie 29: Commissie Digitale Ethiek. 2 – Inventarisatie diverse gemeenten commissie (digitale) ethiek. Tabel 1:

Ter inzage gelegde stukken Geen.

Tilburg, 12 december 2023 Het college van burgemeester en wethouders van Tilburg, secretaris burgemeester

5

raad 2023_1515 definitief.docx

6

Raadsbesluit De raad van de gemeente Tilburg; -

gezien het voorstel van het college van burgemeester en wethouders;

Besluit 1. 2.

akkoord te gaan met de voorgestelde stap 1: versterken interne ethische kompas en toewerken naar een commissie, voor de implementatie van digitale ethiek binnen de gemeente Tilburg. begin 2025, op basis van de uitkomsten van de evaluatie naar de groei van het ethische kompas in de organisatie, te beslissen over de voor Tilburg best passende vorm van de commissie digitale ethiek, namelijk een eigen Tilburgse commissie of aansluiten bij een bestaande regionale commissie.

Aldus vastgesteld in de openbare vergadering van 18 december 2023. de griffier,

de plaatsvervangend voorzitter