01 Raadsvoorstel Beschermde bijzondere status graven oud-KNIL-militairen en hun echtgenoten 7 mei 2024

Voorblad Raadsvoorstel Beschermde bijzondere status graven van oud-militairen van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL) in Tilburg Datum college: Portefeuillehouder: Afdeling: Behandelend ambtenaar:

14 mei 2024 Burgemeester Betrokken portefeuillehouder: Evelien Kostermans Sociaal K. Blackburn en H. Timisela

Samenvatting Het college van de gemeente Tilburg is bereid de graven van de 1e generatie Molukse oud-militairen van het Koninklijk Nederlands-Indonesisch Leger (KNIL), hun echtgenoten en mariniers in Tilburg de status beschermd bijzonder graf te geven. Hiermee kunnen deze graven behouden worden en worden nabestaanden vrijgesteld van grafrechtkosten voor onbepaalde tijd. Door het toekennen van een beschermde bijzondere status aan deze graven erkent de gemeente Tilburg het leed dat de Molukse gemeenschap van overheidswege is aangedaan. In beeld zijn op dit moment 56 graven, waarvan 55 graven zich bevinden op de gemeentelijke Centrale begraafplaats West en 1 op de protestantse begraafplaats Vredehof.

Collegebesluit Het college stelt de raad voor om vast te stellen dat er een beschermde bijzondere status verleend wordt aan de graven van in gemeente Tilburg begraven 1e generatie Molukse oud-militairen van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL), hun echtgenoten en marinemensen. Deze beschermde bijzondere status houdt in dat: a. met ingang van de nieuwe jaarlijkse verordening begraafplaatsrechten in november 2024 e.v. het grafrecht voor een graf met deze beschermde bijzondere status voor onbepaalde tijd verkregen dan wel voor onbepaalde tijd verlengd wordt, dit graf niet zonder de expliciete toestemming van de nabestaanden geruimd mag worden en deze bepalingen als zodanig in de lokale verordening begraafplaatsrechten 2024 e.v. opgenomen worden; b. bij vaststelling van de jaarlijkse verordening begraafplaatsrechten in november 2024 e.v. de kosten voor het grafrecht voor onbepaalde tijd inclusief het groot onderhoud voor graven op de gemeentelijke begraafplaats met deze beschermde bijzondere status op nihil (€ 0,00) worden gesteld; c. de gemeente de grafrechtkosten voor onbepaalde tijd overneemt van nabestaanden voor het grafrecht, verlenging en het groot onderhoud van graven in de gemeente Tilburg die deze beschermde bijzondere status genieten maar niet begraven liggen op de gemeentelijke begraafplaats; d.

vooruitbetaalde kosten voor grafrechten en het groot onderhoud, gerekend vanaf 1 januari 2023 tot de nieuwe verordening vanaf november 2024, incidenteel aan de nabestaanden gerestitueerd worden; e. het college de bevoegdheid krijgt om de graven met deze beschermde bijzondere status vast te stellen op verzoek en met instemming van nabestaanden, en na controle bij het landelijk veteranen instituut.

raad 2024_1571 definitief.docx

Raadsvoorstel Beschermde bijzondere status graven van oud-militairen van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL) in Tilburg Aanleiding Nabestaanden van oud-militairen van het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL) ontvingen begin oktober 2022 een erepenning van de burgemeester, die zij als teken van erkenning voor de inzet van hun voorouders hebben ontvangen. Naar aanleiding van deze erepenningen is in goede gesprekken tussen de burgemeester en een initiatiefgroep nabestaanden van oud-KNIL-militairen uit de Molukse gemeenschap in Tilburg daarbij de wens naar voren gekomen om de graven van Molukse oud-KNIL-militairen en hun echtgenoten vrijstelling te geven van de grafrechtkosten voor onbepaalde tijd. Eind oktober 2022 ontving het college een vraag uit de raad of “[...] de gemeente Tilburg bereid is om de graven van de ex-KNIL-militairen in Tilburg de status bijzonder graf te geven, waarmee deze graven behouden worden en hiermee de grafrechten niet door de nabestaanden betaald hoeven worden.” (Artikel 41-vraag, 31 oktober 2022, F. Schellekens, Groen-Links). Om antwoord op deze vraag te kunnen geven is een verkenning door het college toegezegd (raadsinformatiebrief 29 november 2022) en uitgevoerd. De opbrengsten van deze verkenning leiden tot dit raadsvoorstel. De eerste generatie Molukkers heeft er niet voor gekozen om te leven in Nederland en hier te sterven.

Het verzoek om een bijzondere status voor deze graven en een vrijstelling van de kosten voor grafrechten voor de 1e generatie Molukkers die hier desondanks begraven liggen, moet mede in dat licht worden gezien. Om de gevoelens van de Molukse gemeenschap en hun verzoek om kwijtschelding te duiden moeten we terug naar het verleden en de redenen van hun aanwezigheid in Nederland. Komst van Molukkers in Nederland: door dienstbevel in Nederland

De geschiedenis van Molukkers in Tilburg begint bij de onafhankelijkheid van Indonesië. Op basis van eerder gemaakte afspraken tussen Nederland en Indonesië, rekenden de Molukkers op onafhankelijkheid in een federaal Indonesië. Al snel bleek dat toenmalig president Soekarno van Indonesië een eenheidsstaat maakte. Op 18 september 1950 landde het Indonesisch leger op Ambon, de hoofdstad van de Indonesische eilandengroep de Molukken. Omdat de Nederlandse regering de prille betrekkingen met de voormalige kolonie niet wilde schaden, stond men de Molukkers die zich op Java bevonden niet toe om naar de Molukken te gaan en zich te voegen bij de strijd voor onafhankelijkheid. Om dit te voorkomen werden op basis van een dienstbevel in 1951 bijna 4.000 voornamelijk Molukse KNILmilitairen met hun gezinnen naar Nederland gehaald (ongeveer 12.500 personen in totaal). Onderweg en bij aankomst werden de KNIL-militairen ontslagen uit het leger. Door het woningtekort na de Tweede Wereldoorlog (WO2) werden zij met hun gezinnen opgevangen in zogenaamde woonoorden waar de woonomstandigheden verre van optimaal waren. Onder deze woonoorden vielen ook voormalige WO2 concentratie- en doorvoerkampen zoals Kamp Westerbork (Schattenberg) en Kamp Vught (Lunetten). In eerste aanleg was dit bedoeld als een tijdelijk verblijf. Naarmate de tijd verstreek werd duidelijk dat terugkeer niet meer mogelijk was.

De teleurstelling van het gedwongen verblijf in Nederland en niet terug naar het thuisland kunnen, de omstandigheden waarin de Molukse gezinnen hun weg hebben moeten vinden, de onverwerkte trauma’s van de oorlog en de periode erna heeft veel verdriet en psychisch leed veroorzaakt. De doorwerking daarvan is nog steeds zichtbaar bij de tweede en derde generatie Molukkers en het heden. Ook bij monde van Molukse Tilburgers is dit leven zwaar geweest.

1

raad 2024_1571 definitief.docx

Molukkers in Tilburg In 1964 kwamen de eerste Molukse oud-KNIL-militairen en hun gezinnen naar Tilburg. De grootste groep kwam in december van dat jaar uit woonoord ‘Kamp Vught’ (Lunetten). Een kleinere groep kwam uit de woonoorden Venray, Winterswijk en Moordrecht. Deze gezinnen kregen woningen in de Kornalijnhof en de Azuurweg. Later zijn inwoners uit woonoord Balk (Friesland) ook in de Tartinistraat komen wonen. Zowel in Tilburg-West als in Tilburg-Noord is de Molukse gemeenschap nog steeds geworteld. De aanwezigheid van de Molukse gemeenschap in Tilburg kenmerkt zich door betrokkenheid bij de omgeving en inzet ten behoeve van de hele Tilburgse samenleving, waarvan stukken in het Regionaal Archief getuigen. Richting uit de verkenning Het college heeft 2023-begin 2024 onderzocht of en hoe er een bijzondere status aan de graven van de eerste generatie Molukkers van oud-KNIL-militairen en hun echtgenoten gegeven kan worden. Onderzocht is hoe andere gemeenten zijn omgegaan met vergelijkbare verzoeken aangaande de grafrust voor deze 1ste generatie Molukkers en de vrijstelling van grafrechtkosten. Inzichtelijk is gemaakt om hoeveel graven het gaat en wat de incidentele en structurele kosten zijn.

Andere gemeenten in Nederland: behoud graven door vrijstelling van grafrechtkosten voor onbepaalde tijd Tilburg is niet de eerste gemeente die een dergelijk verzoek van de Molukse gemeenschap dan wel vanuit de raad heeft ontvangen. Tenminste 45 andere gemeenten in Nederland hebben zich gebogen over verzoeken tot eeuwige grafrust en kwijtschelding van grafrechtkosten of soortgelijke verzoeken voor het behoud van de graven (zie bijlage Overzicht gemeenten in Nederland: besluiten over grafrechten 1 e generatie Molukkers, peildatum 2 mei 2024). Hiervan hebben 39 gemeenten besloten tot behoud van de graven door vrijstelling dan wel overname van de grafrechtkosten voor onbepaalde tijd. Eén gemeente evalueert iedere 10 jaar, twee gemeenten hebben vrijstelling voor een bepaalde tijd vastgesteld. Slechts één gemeente is helemaal niet tegemoetgekomen aan het verzoek van de Molukse gemeenschap de grafrechtkosten kwijt te schelden. Twee gemeenten verkennen de mogelijkheden nog. Aantal graven: 56 In afstemming met de gemeente heeft de initiatiefgroep nabestaanden een zo volledig mogelijke lijst van graven in Tilburg van 1e generatie Molukse oud-KNIL-militairen, marinemensen en hun toenmalige echtgenotes inzichtelijk gemaakt. In beeld zijn 56 graven, waarvan 55 graven zich begeven op de gemeentelijke begraafplaats Centrale begraafplaats West en 1 op de protestantse begraafplaats Vredehof.

Een enkel graf is van een marinier. In Den Helder zijn de grafrechtkosten in casus van mariniers van deze 1e generatie Molukkers in Nederland ook overgenomen voor onbepaalde tijd.

Beoogd effect Met het toekennen van een beschermde bijzondere status aan de graven van 1 e generatie Molukse oudKNIL-militairen, hun echtgenoten en marinemensen voor onbepaalde tijd erkennen wij het leed dat de Molukse gemeenschap van overheidswege is aangedaan.

Voorstel Vaststellen dat er een beschermde bijzondere status verleend wordt aan de graven van in gemeente Tilburg begraven 1e generatie Molukse oud-militairen van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL), hun echtgenoten en marinemensen. Deze beschermde bijzondere status houdt in dat: a. met ingang van de nieuwe jaarlijkse verordening begraafplaatsrechten in november 2024 e.v. het grafrecht voor een graf met deze beschermde bijzondere status voor onbepaalde tijd verkregen dan wel voor onbepaalde tijd verlengd wordt, dit graf niet zonder de expliciete toestemming van de nabestaanden geruimd mag worden en deze bepalingen als zodanig in de lokale verordening begraafplaatsrechten 2024 e.v. opgenomen worden;

2

raad 2024_1571 definitief.docx

b.

c.

d.

e.

bij vaststelling van de jaarlijkse verordening begraafplaatsrechten in november 2024 e.v. de kosten voor het grafrecht voor onbepaalde tijd inclusief het groot onderhoud voor graven op de gemeentelijke begraafplaats met deze beschermde bijzondere status op nihil (€ 0,00) worden gesteld; e gemeente de grafrechtkosten voor onbepaalde tijd overneemt van nabestaanden voor het grafrecht, verlenging en het groot onderhoud van graven in de gemeente Tilburg die deze beschermde bijzondere status genieten maar niet begraven liggen op de gemeentelijke begraafplaats; vooruitbetaalde kosten voor grafrechten en het groot onderhoud, gerekend vanaf 1 januari 2023 tot de nieuwe verordening vanaf november 2024, incidenteel aan de nabestaanden gerestitueerd worden; het college de bevoegdheid krijgt om de graven met deze bijzondere status vast te stellen op verzoek en met instemming van nabestaanden, en na controle bij het landelijk veteranen instituut.

Argumenten 1. Door een beschermde bijzondere status aan de graven te geven en nabestaanden vrij te waren van de grafrechtkosten voor onbepaalde tijd wordt het leed dat de Molukse gemeenschap in de jaren na de komst naar Nederland is aangedaan erkend.

De algemene trend onder gemeenten is de graven van de eerste generatie Molukse oud-KNIL-militairen en hun echtgenoten een (beschermde) bijzondere, monumentale of (cultuur)historische status te geven voor onbepaalde tijd. Van de 45 onderzochte gemeenten hebben 39 besloten tot behoud van deze graven voor onbepaalde tijd. Het college ziet geen zwaarwegende redenen om in de Tilburgse situatie van deze richting af te wijken. De graven van 1e generatie Molukse mariniers en hun echtgenoten worden meegenomen in deze beschermde bijzondere status conform casus Den Helder. a.

b.

c.

Door een beschermde bijzondere status aan deze graven te geven kunnen deze graven voor onbepaalde tijd behouden worden, mogen zij niet geruimd worden en kan er grafrecht voor onbepaalde tijd gegeven worden.

Conform de Wet op de lijkbezorging, artikel 28, lid 1, staat het gemeenten vrij een grafrecht voor onbepaalde tijd vast te stellen. De gemeente kan dit met een beschermde bijzondere status doen. Deze beschermde bijzondere status dient in de lokale verordening begraafplaatsrechten in november 2024 e.v. voor onbepaalde tijd opgenomen te worden. Vrijstelling van grafrechtkosten voor onbepaalde tijd is een blijvend gebaar naar latere generaties Molukkers in Tilburg. Sinds de komst van de eerste Molukse gezinnen naar Tilburg zijn opeenvolgende generaties Molukkers deel geworden van de Tilburgse samenleving. De verhalen van de Molukse Tilburgers behoren tot het gedeeld verleden van Tilburgse erfgoed. Deze verhalen beginnen met een moeilijke start voor de eerste generatie Molukkers. Door het verzoek van de Molukse gemeenschap in te willigen, erkent de stad de doorwerking van het leed van de eerste generatie Molukkers in het leven van hun nabestaanden; toont de stad zich ter wille om het verdriet dat hierdoor nog steeds in die gemeenschap leeft, te verzachten Door de kosten voor het grafrecht voor onbepaalde tijd voor beschermde bijzondere graven van de gemeentelijke begraafplaats op nihil (€ 0,00) te stellen voorkomt de gemeente administratieve druk bij zichzelf en nabestaanden. De kosten voor de grafrechten van de gemeentelijke begraafplaats worden door de gemeente zelf geïnd.

Door de kosten van de grafrechten voor beschermde bijzondere graven voor onbepaalde tijd op nihil (€ 0,00) te stellen voorkomt de gemeente de administratieve druk op de ambtelijke capaciteit door het factureren van kosten die vervolgens op verzoek van grafrechthebbenden weer moeten worden kwijtgescholden. De jaarlijkse misgelopen grafrecht-baten worden op basis van de huidige in beeld gebrachte graven geschat op gemiddeld € 3000 voor een verlenging van 10 jaar. De kosten voor de grafrechten van graven die niet op de gemeentelijke begraafplaats liggen kunnen niet door de gemeente op nihil worden gesteld. In Tilburg gaat het vooralsnog om 1 graf op de protestantse begraafplaats Vredehof. De gemeente wil voor dit graf afspraken maken met de begraafplaats en de grafrechthebbende nabestaande. Mogelijk moet hiervoor het grafrecht aan de gemeente door de nabestaande worden overgedragen. Een indicatie van de geschatte kosten: voor een 1e klasse graf bedragen de kosten gemiddeld € 174 per jaar voor een verlenging van 10 jaar.

3

raad 2024_1571 definitief.docx

d.

e.

De verkenning en besluitvorming over de beschermde bijzondere status van deze graven en kwijtschelding van grafrechtkosten loopt sinds oktober 2022.

De besluitvorming heeft sinds het verzoek eind 2022 relatief lang geduurd. Door de vooruitbetaalde kosten voor de grafrechten en het groot onderhoud te dekken per 1 januari 2023 toont de gemeente zich begripvol en welwillend naar de nabestaanden. Deze eenmalige kosten worden gedekt uit het werkbudget Inclusie. Mogelijk zijn nog niet alle graven in beeld gebracht De initiatiefgroep heeft een zo compleet mogelijke lijst aangeleverd. Het is mogelijk dat er nog enkele graven bijkomen. Door het college de bevoegdheid te geven de graven met deze beschermde status vast te stellen, kan de lijst geactualiseerd worden waar nodig. Naar verwachting zal dit hoogstens om enkele graven en niet om tientallen graven gaan. Nabestaanden worden in de gelegenheid gesteld om een graf bij de gemeente aan te melden voor deze beschermde bijzondere status.

Kanttekeningen en gewogen alternatieven 1. Onderzocht en genoemd zijn alternatieven zoals ‘eeuwige grafrust’ en vrijstelling voor bepaalde tijd. De term

eeuwig grafrust lijkt juridisch niet dekkend te zijn. Wel kan er grafrecht voor onbepaalde tijd worden afgegeven. In enkele gemeenten waar oorspronkelijk een bepaalde tijd werd voorgesteld is door interventie van onder meer de raad en lokale gemeenschappen alsnog gekozen voor vrijstelling van grafrechtkosten voor onbepaalde tijd.

Niet beïnvloedbare risico’s Er zijn geen risico’s gesignaleerd die op dit moment niet of niet volledig beïnvloedbaar zijn.

Kosten en dekking Op basis van de tot nu toe in kaart gebrachte graven bedragen de kosten van dit voorstel incidenteel € 29.360 (maximaal) en structureel jaarlijks gemiddeld € 3.174, bestaande uit: 1. maximaal € 29.360 incidentele gerestitueerde betaalde grafrechtkosten aan rechthebbende nabestaanden van al vooruitbetaalde grafrechten met ingang van 1 januari 2023; 2. structureel misgelopen baten aan grafrechten en kosten voor groot onderhoud van de gemeentelijke begraafplaats voor gemiddeld € 3.000 per jaar voor een verlenging van 10 jaar; 3. de structurele jaarlijkse kosten voor het dekken van de kosten van het grafrecht in Vredehof voor onbepaalde tijd worden geschat op gemiddeld € 174 per jaar voor een verlenging van 10 jaar. De structurele kosten kunnen worden gedekt uit het werkbudget inclusie en de incidentele kosten uit het budget voor inclusie. Na dit voorstel resteert er voor 2024 € 41.117 binnen het werkbudget en € 213.315 binnen het budget voor inclusie (peildatum 6 mei 2024).

Uitvoering • Na vaststelling wordt de jaarlijkse lokale verordening begraafplaatsrechten in november 2024 e.v. conform besluit aangepast; • Rechthebbende nabestaanden van graven waarvan door het college is vastgesteld is dat zij in aanmerking komen voor deze beschermde bijzondere status ontvangen individueel bericht van de gemeente waarbij zij op de hoogte worden gesteld van dit besluit, de gevolgen en hoe zij deze status en het grafrecht voor onbepaalde tijd kunnen aanvragen.

4

raad 2024_1571 definitief.docx

5

Vervolg • In samenwerking met de Molukse gemeenschap in Tilburg is er een bredere verkenning gestart voor een monument ter nagedachtenis aan de eerste generatie Molukkers die onderdeel waren van de Tilburgse samenleving; • Er wordt nagedacht over een breder educatief programma over Moluks cultureel erfgoed in Tilburg in context van het gedeeld verleden.

Participatie Dit raadsvoorstel is tot stand gekomen in nauwe samenwerking en afstemming met de initiatiefgroep nabestaanden van de 1e generatie oud-KNIL-militairen van de Molukse gemeenschap in Tilburg. De initiatiefgroep buigt zich uitsluitend over de grafrechten. Verkenningen naar het monument en een educatief programma worden breder uitgezet onder de Molukse gemeenschap in Tilburg.

Communicatie 1. 2. 3.

Nabestaanden van graven die in beeld zijn worden geïnformeerd over het raadsbesluit. Na openbaarheid van dit besluit verzoekt de gemeente nabestaanden van graven die in aanmerking komen voor de beschermde bijzondere status zich te melden bij de gemeente. Gelijktijdig met de openbaarheid van dit besluit wordt er een nieuwsbericht vanuit de gemeente verzonden.

Evaluatie Niet van toepassing.

Bijlagen Overzicht gemeenten in Nederland: besluiten over grafrechten 1 e generatie Molukkers .

Ter inzage gelegde stukken Geen.

Tilburg, 14 mei 2024 Het college van burgemeester en wethouders van Tilburg, de secretaris,

de burgemeester,

raad 2024_1571 definitief.docx

Raadsbesluit De raad van de gemeente Tilburg -

gezien het voorstel van het college van burgemeester en wethouders;

Besluit Stelt vast dat er een beschermde bijzondere status verleend wordt aan de graven van in gemeente Tilburg begraven 1e generatie Molukse oud-militairen van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL), hun echtgenoten en marinemensen. Deze beschermde bijzondere status houdt in dat: a. met ingang van de nieuwe jaarlijkse verordening begraafplaatsrechten in november 2024 e.v. het grafrecht voor een graf met deze beschermde bijzondere status voor onbepaalde tijd verkregen dan wel voor onbepaalde tijd verlengd wordt, dit graf niet zonder de expliciete toestemming van de nabestaanden geruimd mag worden en deze bepalingen als zodanig in de lokale verordening begraafplaatsrechten 2024 e.v. opgenomen worden; b. bij vaststelling van de jaarlijkse verordening begraafplaatsrechten in november 2024 e.v. de kosten voor het grafrecht voor onbepaalde tijd inclusief het groot onderhoud voor graven op de gemeentelijke begraafplaats met deze beschermde bijzondere status op nihil (€ 0,00) worden gesteld; c. de gemeente de grafrechtkosten voor onbepaalde tijd overneemt van nabestaanden voor het grafrecht, verlenging en het groot onderhoud van graven in de gemeente Tilburg die deze beschermde bijzondere status genieten maar niet begraven liggen op de gemeentelijke begraafplaats; d.

vooruitbetaalde kosten voor grafrechten en het groot onderhoud, gerekend vanaf 1 januari 2023 tot de nieuwe verordening vanaf november 2024, incidenteel aan de nabestaanden gerestitueerd worden; e. het college de bevoegdheid krijgt om de graven met deze bijzondere status vast te stellen op verzoek en met instemming van nabestaanden, en na controle bij het landelijk veteranen instituut.

Aldus vastgesteld in de openbare vergadering van 27 mei 2024. de griffier, voorzitter,

6