01 Raadsvoorstel beschermd stadsgezicht Hasseltplein

raad 2023_1428 definitief

1

Raadsvoorstel Beschermd stadsgezicht Hasseltplein Aanleiding De Stichting tot Beheer van de Hasseltse Kapel, de Stichting Behoud Frankische Driehoek en de Vereniging Leefbaarheid Hasseltplein hebben een verzoek ingediend om het Hasseltplein aan te wijzen als gemeentelijk beschermd stadsgezicht. Men zet zich in voor bescherming van het Hasseltplein zelf. Dat initiatief gaat gepaard met zorgen over de effecten die nieuwe ontwikkelingen op en rondom het plein zullen hebben op het historische karakter, de beleving en de sfeer. De grote cultuurhistorische betekenis en de bijzondere sfeer van het plein en omgeving rechtvaardigen bescherming. Op 1 februari 2021 heeft de raad de motie ‘11 Motie vreemd aan de orde van de dag, Bescherm het Hasseltplein’ (ingediend door CDA, 50PLUS, SP, LST, GL, OT en LT) aanvaard. In de brief aan de raad is toegezegd om op basis van een onderzoek het unieke karakter van het plein te behoeden voor ingrijpende veranderingen en aan te wijzen als beschermd stadsgezicht. De aanwijzing van gemeentelijk beschermde stadsen dorpsgezichten is een raadsbevoegdheid en vastgelegd in de Monumentenverordening gemeente Tilburg 2010 (artikel 17). Op 6 december 2022 heeft het college besloten het ontwerpbesluit Hasseltplein Tilburg, gemeentelijk beschermd stadsgezicht 2023 ter inzage te leggen. Er zijn geen zienswijzen ingediend.

Om dit proces af te ronden is nog eens advies gevraagd bij de Omgevingscommissie. Omdat deze acties geen nieuwe inzichten opleverden wordt het nu aan de raad aangeboden voor definitieve besluitvorming.

Beoogd effect/ bestuurlijk kader In het akkoord ‘Meer voor elkaar’ onderstrepen we de waarde van ons erfgoed. Erfgoed maakt de geschiedenis van onze stad zichtbaar. Het draagt bij aan de kwaliteit van onze dagelijkse woon- en leefomgeving en versterkt de herkenbaarheid en aantrekkelijkheid van de stad. Bij de grote opgaven op het gebied van stedelijke ontwikkeling is het beschermen van ons erfgoed daarom belangrijk en actueel. We onderzoeken hoe we ons erfgoed beter kunnen beschermen en het verhaal hierover beter kunnen vertellen. Op die wijze draagt het erfgoed bij aan de opgaven in relatie tot ‘Tilburg Groeit, Bloeit en Bruist’.

Voorstel Het Hasseltplein op grond van de Monumentenverordening Tilburg 2010, artikel 17, lid 1, aanwijzen als beschermd gemeentelijk stadsgezicht conform het bijgevoegde rapport “Hasseltplein in Tilburg, redengevende omschrijving beschermd stadsgezicht Hasseltplein”.

Argumenten 1. Het Hasseltplein heeft ruim voldoende cultuurhistorische waarden om het te beschermen. Op iedere kaart zijn de voor Tilburg zo kenmerkende driehoekige 'plaatsen' nog steeds te herkennen. Denk aan de Heuvel, het Korvelplein, het Wilhelminapark of het Hasseltplein. Deze pleinen zijn de restanten van de herdgangen: agrarische nederzettingen die al in de middeleeuwen ontstonden die onderling verbonden zijn door linten. Die oude structuur typeerde tot in de 20e eeuw de Tilburgse plattegrond en is vrij uniek. Het stelsel van kernen en wegen vormde een netwerk: het dorp en later de stad Tilburg. Het Hasseltplein is daarvan een uitstekend voorbeeld en, hoewel in vorige eeuw gewijzigd, nog zeer goed herkenbaar. Op het plein staat de voor Tilburg iconische Hasseltse kapel, die dateert uit het eerste kwart van de 16 e eeuw. Aan de noordzijde staat een aantal rijksmonumenten. In het voorstel wordt verder uitgebreid ingegaan op de geschiedenis en de aanwezige waarden. De herkenbaarheid van de herdgangenstructuur, de voor Tilburg kenmerkende en hier zichtbare ontwikkelingsgeschiedenis, de gave kleinschalige ensembles en bebouwing met enkele diepe tuinen, de kapel (als gebouw, maar ook als spirituele kern) en de besloten sfeer van een verstilde groene plek vormen samengevat de kernwaarden. Voor de verdere inhoudelijke onderbouwing wordt verwezen naar Bijlage 01.

raad 2023_1428 definitief

2

2. Het voorstel wordt gedragen door betrokken erfgoedorganisaties en is goed ontvangen tijdens de bewonersavond. Met andere partijen werken wij samen om instandhouding van ons ruimtelijke erfgoed te realiseren. In dit geval hebben de volgende organisaties een bijdrage geleverd: Stichting tot Beheer van de Hasseltse Kapel, Stichting Behoud Frankische Driehoek, Vereniging Leefbaarheid Hasseltplein en Heemkundekring Tilborch. Met de vertegenwoordigers van de organisaties is overleg geweest over inhoud en gevolgen van aanwijzing. Daarnaast is een petitie die oproept tot de aanwijzing van het Hasseltplein als beschermd stadsgezicht ondertekend door ruim 2.600 inwoners. Op 24 oktober 2022 heeft een informele bewonersavond plaatsgevonden in de Hasseltse kapel. De gemeente heeft een presentatie gegeven op basis van de inhoud van het voorstel. De reacties waren overwegend positief. Daar hoort wel de kanttekening bij dat in de ogen van enkele partijen de omvang van het voorstel als te beperkt wordt gezien. Sommige betrokkenen willen namelijk ook het omliggende gebied op een of andere wijze deel laten zijn van het stadsgezicht. Dit om te voorkomen dat zich daar ontwikkelingen voordoen die een negatief effect hebben op het plein. Omdat de cultuurhistorische waarden in en aan het plein liggen en niet er omheen, beperken we de begrenzing tot de historische kern.

De aanwijzing als stadsgezicht is geen instrument om gebieden buiten het stadsgezicht en zonder bijzondere cultuurhistorische waarden te beschermen of om daarvoor regels op te stellen. 3. Het aanwijzen tot stadsgezicht past in onze visie over het omgaan met waardevol erfgoed. Aandacht voor erfgoed vinden we belangrijk. Formele bescherming is een instrument om de instandhouding van erfgoed mogelijk en concreet te maken; dat gaat dan over objecten (monumenten) of gebieden (stadsgezichten). Het is belangrijk dat een gebied dat we met de aanwijzing willen beschermen verbonden is met ons collectieve geheugen. Het Hasseltplein voldoet aan die visie en de aanwijzing als gemeentelijk beschermd stadsgezicht is de meest geschikte beschermingsvorm om voor de lange termijn instandhouding planologisch te borgen. Het belangrijkste gevolg is namelijk dat de aanwijzing als stadsgezicht leidt tot een specifiek planologisch regime (bestemmings- of omgevingsplan). De cultuurhistorische waarden worden op structuurniveau geborgd door bouwvolumes en -oppervlakten, goothoogten, rooilijnen, structuur e.d. vast te leggen. Regels voor bebouwing en transformatie worden dan vastgelegd. De uitwerking en gevolgen komen verder aan bod in hoofdstuk 11 en 12 van de bijlage.

Omdat de ruimtelijke dynamiek óp het plein, behalve rondom de Postelse Hoeve, relatief laag is, is de aanwijzing deels symbolisch, maar heeft het voor de lange termijn (meer oog voor bestaande kwaliteit) natuurlijk wel effect. De aanwijzing zorgt namelijk voor een ander afwegingskader. Om de historische sfeer en fysieke uitstraling en vooral de waardevolle rust en sereniteit op het Hasseltplein te borgen is het belangrijk dat bij ontwikkelingen op het plein, maar ook rondom en in de directe omgeving van het beschermd stadsgezicht rekening wordt gehouden met de kernwaarden. Hoewel die kenwaarden op en aan het plein liggen, ligt er een opdracht voor allen om zorg te dragen voor passende, nieuwe ontwikkelingen rondom het stadsgezicht waarbij rekening gehouden wordt met aanwezige waarden. Voor de verdere uitwerking wordt verwezen naar hoofdstuk 11 van de bijlage. Nieuwe ontwikkelingen zullen zich dus op positieve wijze moeten verhouden tot het plein. De eerste stap is de aanwijzing van het plein als stadsgezicht op basis van de cultuurhistorische waarden die het plein juist binnen de gegeven grenzen intrinsiek heeft. 4. Op het ontwerpvoorstel zijn geen zienswijzen binnengekomen. Het ontwerpbesluit ‘beschermd stadsgezicht Hasseltplein 2023’ (voorstel tot aanwijzing) is gepubliceerd via overheid.nl zodat eenieder daar kennis van kon nemen en zienswijzen kon indienen.

Het heeft van 12 december 2022 tot en met 23 januari 2023 ter inzage gelegen. Zienswijzen konden worden meegenomen in het verdere proces. Er zijn geen zienswijzen binnengekomen en er is daarom geen reden het ontwerpbesluit aan te passen. Het wordt nu in de definitieve vorm aangeboden aan de raad.

5. De waarden van de cultuurhistorisch waardevolle panden worden nu vastgelegd in het stadsgezicht.

raad 2023_1428 definitief

3

In het besluit wordt ook aandacht geschonken aan vooroorlogse, waardevolle bebouwing die nog niet beschermd is: het betreft 14 panden, namelijk Hasseltplein 8 t/m 15, 32 t/m 36 en de toren aan de Dr. Deelenlaan. De Omgevingscommissie merkt in het advies van oktober 2022 op dat zij de bebouwing aan het plein van zodanig belang acht dat het college in overweging wordt gegeven de nog niet beschermde vooroorlogse bebouwing aan te wijzen als beschermde gemeentelijke monumenten. Het college staat in beginsel positief tegenover dit advies tot aanwijzing. De aanwijzing van nieuwe monumenten is de bevoegdheid van het college en vergt nader bouwhistorisch onderzoek en een andere procedure. Er is contact met de Vereniging Leefbaarheid Hasseltplein om de vervolgstappen van een eventuele aanwijzing als gemeentelijk monument toe te lichten en in gesprek te komen met de eigenaren. Op 2 maart 2023 is tijdens de vergadering van deze vereniging een eerste presentatie over dit onderwerp gegeven. In het kader van het stadsgezicht worden deze panden nu aangeduid als cultuurhistorisch waardevolle bebouwing. Dit betekent dat dan ook de Subsidieregeling Restauratie Monumenten van toepassing is en men in aanmerking kan komen voor subsidie voor herstel van gevels. In het nog op te stellen planologische regime zullen regels worden opgenomen over bebouwing en sloop. Naar verwachting kan dit in 2024.

In het vervolgtraject zullen in het Omgevingsplan nadere regels worden opgesteld voor het gehele gebied. 6. De Omgevingscommissie heeft op 12 oktober 2022 en op 15 februari 2023 positief geadviseerd over de aanwijzing. De commissie onderschrijft het aanwijzingsvoorstel en is verheugd dat het gebied een beschermde status zal krijgen. De status van beschermd stadsgezicht kan, volgens de commissie, verder betekenis krijgen bij ontwikkelingen in aangrenzende gebieden en zal een afwegingsfactor zijn bij toekomstige ontwikkelingen in of bij het gebied.

Risico’s N.v.t.

Kosten en dekking De aanwijzing van beschermd stadsgezicht kent geen directe financiële gevolgen. Omdat eigenaren van door de raad aan te wijzen cultuurhistorisch waardevolle panden een beroep kunnen doen op de Subsidieregeling Restauratie Monumenten kan de vraag om subsidie toenemen. De verwachting is dat dit binnen het bestaande budget kan worden opgelost.

Vervolg Nadat de raad heeft ingestemd met het voorstel is het Hasseltplein op grond van de Monumentenverordening Tilburg een gemeentelijk beschermd stadsgezicht. Op grond van diezelfde verordening stelt de gemeenteraad ter bescherming van een beschermd stads- of dorpsgezicht later een bestemmingsplan vast. Ná een raadsbesluit wordt dus een nieuw traject gestart. Het gaat dan om het vaststellen van een planologisch regime (bestemmings- of omgevingsplan) waarin de cultuurhistorische waarden zijn geborgd en gekoppeld aan regels. Dat komt ook aan bod in hoofdstuk 12 van de bijlage. Vanwege de aanwezige waarden wordt er vanaf het moment van aanwijzing rekening mee gehouden. Welke formele vorm dit krijgt (bestemmingsplan of deel van omgevingsplan) is op dit moment nog onduidelijk en zal op zijn vroegst in 2024 vorm krijgen. Het is belangrijk die borging en omgevingskwaliteit op een zorgvuldige wijze vast te leggen. Eigenaren van de in de bijlage genoemde cultuurhistorisch waardevolle panden kunnen vanaf het datum van de aanwijzing gebruik maken van de regeling in de Subsidieregeling Restauratie Monumenten. We onderzoeken nog welke panden aan te wijzen als gemeentelijk monument.

Bijlagen -

Hasseltplein in Tilburg, redengevende omschrijving beschermd stadsgezicht Hasseltplein.

raad 2023_1428 definitief

Tilburg, 16 mei 2023 Het college van burgemeester en wethouders van Tilburg, de secretaris, de burgemeester,

4

raad 2023_1428 definitief

5

Raadsbesluit De raad van de gemeente Tilburg; -

gezien het voorstel van het college van burgemeester en wethouders;

Besluit Het Hasseltplein op grond van de Monumentenverordening Tilburg 2010, artikel 17, lid 1, aan te wijzen als beschermd gemeentelijk stadsgezicht conform het bijgevoegde rapport “Hasseltplein in Tilburg, redengevende omschrijving beschermd stadsgezicht Hasseltplein”.

Aldus vastgesteld in de openbare vergadering van 1 juni 2023.

de griffier,

voorzitter,