TVWTeylingen_1 - TVW -incl. aanpassing college.pdf

TVW Teylingen Transitievisie Warmte

Colofon Dit is een product van Royal HaskoningDHV, gemaakt in opdracht van de gemeente Hillegom, Teylingen en Lisse. Opdrachtgever: HLT Samen (contactpersoon Marijke Waterreus) Status: Concept 2.0 Datum: 23 augustus 2021 Uitgevoerd door: Royal HaskoningDHV Nederland B.V. In samenwerking met: EMMA Projectreferentie: BH2793 Auteurs: Margit Heine, Christiaan Hoetz, Marin Epema, Nienke van der Smissen, Anja Boekenoogen Beelden en iReport: Stéphane Pulles, Anja Boekenoogen, Maarten Wansink, Marthe Grotenhuis, Rick van Nielen, Mark van Rotterdam Projectleider: Marco Plantema

2

| TVW Teylingen

Colofon

Inhoudsopgave Voorwoord

5

Samenvatting

6

De warmteoplossingen De route naar 2050

6 7

Inleiding

8

Waarom we van het aardgas af willen Wat is een Transitievisie Warmte? Hoe hangt het samen met andere processen

9 11 13

De route naar een aardgasvrij Teylingen

15

Onze uitgangspunten De opgave Onze ambitie Hoe we er nu voor staan Hoe we dit voor elkaar krijgen Waar gaat gemeente Teylingen mee beginnen Visie op communicatie en participatie

16 17 18 19 20 26 29

Oplossingen om gebouwen zonder aardgas te verwarmen

30

Belangrijke aandachtspunten bij de oplossingen Hoe is de WAT-kaart bepaald? WAT-kaart: Wat zijn kansrijke oplossingen voor onze gemeente De oplossingen per gebied

33 35 37 39

Wie heeft over deze Transitievisie Warmte meegedacht?

45

Wie heeft wanneer meegedacht? Wat vinden onze inwoners?

45 47

Wat kan ik nu al doen?

51

Geen-spijt-maatregelen Energieloket van de gemeente Teylingen Meer informatie Duurzaamheidslening Energiecoach Leren van voorbeeldwoningen

51 53 53 53 53 54

Bijlage

55

Bijlage: Verdieping en achtergrond

56 Colofon

TVW Teylingen |

3

Uitleg van de warmte-oplossingen De besparing bij het isoleren van alle woningen Achtergrondinformatie platform SETuP Toelichting op het participatietraject Onze uitgangspunten voor de Transitievisie Warmte

4

| TVW Teylingen

Colofon

56 67 68 69 71

Voorwoord Ga naar http://energietransitiehlt.ireporting.nl/tvw-teylingen/voorwoord/ voor een filmpje met het voorwoord van de wethouder of begin direct met het lezen van de transitievisie warmte via onderstaande links. De bijlagen zijn ook op de site te vinden onder 'Downloads'. De Transitievisie Warmte van de gemeente Lisse bestaat uit zeven onderdelen. Samenvatting - Lees hier de samenvatting van de Transitievisie Warmte. Inleiding - Hier wordt uitgelegd wat een Transitievisie Warmte is en waarom dit belangrijk is. De route naar een aardgasvrij Teylingen – Hier beschrijven we de opgave, ons doel en welke stappen we gaan zetten naar een duurzaam verwarmde gebouwde omgeving. Oplossingen om gebouwen zonder aardgas te verwarmen - Hier beschrijven we de verschillende duurzame warmteoplossingen die in onze gemeente in beeld zijn. Op een kaart zijn de mogelijkheden per buurt te zien. Ook leggen we hierbij uit waarom juist deze mogelijkheden interessant/kansrijk zijn. Wie heeft over deze Transitievisie Warmte meegedacht? - Hier beschrijven we wie er meegedacht heeft over deze Transitievisie Warmte, wat hun rol is geweest en hoe zij betrokken zijn. Wat kan ik nu al doen? - Hier beschrijven we wat inwoners en gebouweigenaren nu al kunnen doen om de CO2-uitstoot kleiner te maken, zonder dat zij daar later spijt van krijgen.

Verdieping en achtergrond – In deze bijlage is meer informatie te vinden over de verschillende technieken, hoe dit onderzoek is uitgevoerd, het participatieproces en wat de (door de gemeenteraad vastgestelde) uitgangspunten zijn voor de warmtetransitie.

Voorwoord

TVW Teylingen |

5

Samenvatting Net als alle gemeenten in Nederland staan we in Teylingen voor de opgave om in 2050 klimaatneutraal 1 te zijn. Om dat doel te halen, moeten in 2050 alle gebouwen op een duurzame manier worden verwarmd. Nu gebruiken we hiervoor nog aardgas. Dat is niet duurzaam. Daarom gaan we stap voor stap aan de slag met het aardgasvrij maken van alle gebouwen in de gemeente Teylingen. In de Transitievisie Warmte geven we aan wat we komende jaren doen om dat voor elkaar te krijgen. We kiezen voor duurzame warmteoplossingen die betaalbaar zijn voor onze inwoners. De gemeente Teylingen wil in de komende jaren nog geen wijken helemaal aardgasvrij maken. Er zijn daarvoor te veel dingen onzeker. Dat betekent niet dat we afwachten: we beginnen nu al met de voorbereidingen. Zo starten we met een aantal verdiepende onderzoeken. Op die manier weten we straks beter hoe en wanneer wij gebouwen aardgasvrij kunnen maken. Wat we nu al zeker weten is dat we energie moeten besparen. Welke oplossing het ook wordt: aardgas dat je niet gebruikt hoef je ook niet te vervangen door een ander duurzaam alternatief. Daarom hebben we grote plannen op het gebied van energiebesparing: • In 2025: 12% energiebesparing in de gebouwde omgeving 2 ten opzichte van 2014; • In 2030: 15% energiebesparing in de gebouwde omgeving ten opzichte van 2014. Met energiebesparing alleen wordt Teylingen niet aardgasvrij.

Daarom hebben we ook onderzocht hoe de huizen en andere gebouwen in onze gemeente zonder aardgas verwarmd kunnen worden. Daarbij hebben we gekeken naar verschillende technieken. Voorbeelden zijn een warmtenet met verschillende warmtebronnen, elektrische warmtepompen en groen gas. Een warmtenet noemen we een collectieve oplossing. In dat geval kan een hele straat, buurt of wijk gebruik maken van dezelfde oplossing. Dat gebeurt door de gebouwen aan te sluiten op een warmtebron via een leidingnetwerk. Hier stroomt warm water doorheen. Dit verwarmt weer het water dat door het (centrale) verwarmingssysteem (bijvoorbeeld de radiatoren) van de aangesloten gebouwen stroomt. Behalve warmtenetten bestaan er ook individuele oplossingen. De warmte wordt dan in of bij het gebouw zelf opgewekt. Voorbeelden zijn een elektrische warmtepomp en een CV-ketel die gebruik maakt van groen gas of waterstof. Een tussenvorm, met zowel een warmtepomp als een CV-ketel met gasaansluiting, noemen we een hybride oplossing. Meer informatie over de oplossingen en de warmtebronnen leest u in Verdieping en achtergrond.

De warmteoplossingen Uiteindelijk moet iedere gebouweigenaar zelf een keuze maken hoe hij of zij zijn woning verwarmt. Maar dit kan alleen binnen de mogelijkheden die de infrastructuur geeft. Die infrastructuur bestaat uit het elektriciteitsnetwerk, het gasnetwerk en mogelijk een warmtenet. De gemeente Teylingen kan worden verdeeld in twee typen gebieden: de bebouwde kom (de kernen van Sassenheim, Voorhout en Warmond) en het landelijk gebied. Ze hebben beide eigen kansrijke duurzame warmteoplossingen. We maken nu nog geen keuzes, maar geven wel een beeld wat zou kunnen, met de kennis van nu. De bebouwde kom - de kernen van Sassenheim, Voorhout en Warmond Voor de drie kernen van Teylingen denken we aan zowel collectieve warmtenetten als individuele oplossingen. De maatschappelijke kosten 1 van die twee oplossingen liggen dicht bij elkaar. Voor (delen van) Voorhout en Sassenheim lijkt een warmtenet met geothermie als belangrijkste warmtebron kansrijk. Voor Warmond lijkt een warmtenet met restwarmte uit Rotterdam een mogelijkheid. Bij individuele oplossingen gaat het in de basis om verwarmen met behulp van elektriciteit (zoals met warmtepompen). Dit soort oplossingen zijn alleen mogelijk als de gebouwen goed geïsoleerd zijn. Woningen moeten dan ten minste energielabel 2 B hebben.

Als veel gebouwen met behulp van elektriciteit gaan verwarmen moet ook het elektriciteitsnetwerk verzwaard of uitgebreid worden. Ook ruimtelijke (on)mogelijkheden, zoals bijvoorbeeld ruimte in de ondergrond, zullen net als kosten, beïnvloeden welke oplossingsrichtingen waar mogelijk zijn.

6

| TVW Teylingen

Samenvatting

Hybride warmtepompen zijn ook mogelijk. Een hybride warmtepomp is een warmtepomp die op elektriciteit werkt in combinatie met een CV-ketel op gas. Om hier gebruik van te kunnen maken, hoeven gebouwen minder goed geïsoleerd te zijn dan bij volledig elektrische verwarming met alleen warmtepompen. Ook wordt er minder elektriciteit verbruikt. Een hybride oplossing heeft ook nog gas nodig. Dat kan nu nog aardgas zijn. Uiteindelijk kan dit vervangen worden door groen gas of misschien zelfs waterstof. Op dit moment gaan we er van uit dat áls er hernieuwbare gassen komen, dat niet veel zal zijn. Niet iedereen kan hier dan gebruik van maken. Dat betekent dat we er zuinig mee om moeten gaan en het alleen moeten gebruiken samen met hybride warmtepompen en goede isolatie. Het landelijk gebied Het landelijk gebied is het gebied van de gemeente buiten de bebouwde kom van Teylingen. Het aantal gebouwen en de bebouwingsdichtheid zijn hier veel lager dan in de bebouwde kom. Daardoor is het erg duur om hier warmtenetten aan te leggen. We gaan er dan ook vanuit dat in het landelijk gebied geen warmtenetten komen. Dat betekent dat hier individuele oplossingen per gebouw nodig zijn, zoals hierboven beschreven.

De route naar 2050 Als gemeente dragen we bij aan de gezamenlijke opgave om de CO2-uitstoot te verlagen. We willen minder energie gebruiken en ervoor zorgen dat in 2050 alle gebouwen op een duurzame manier worden verwarmd. De gemeente Teylingen richt zich op vier verschillende sporen om dat voor elkaar te krijgen: Spoor 1 – Energie besparen We gaan aan de slag met energiebesparing. De gemeente Teylingen wil inwoners en ondernemers duidelijkheid geven over de warmtetransitie, bewust maken en stimuleren om in actie te komen. We geven zelf het goede voorbeeld en gaan aan de slag met onze eigen gebouwen. Daarnaast informeren en ondersteunen wij onze inwoners om hun huizen en gebouwen te isoleren en energie te besparen. Ook zetten we in op de aanschaf van (hybride) warmtepompen. In 2030 moet dit 15% energiebesparing opleveren vergeleken met 2014. Spoor 2 – Nader onderzoek warmtenetten De gemeente Teylingen wil voor 2025 weten hoe kansrijk en wenselijk een warmtenet is. Het gaat hier om (delen van) de bebouwde kom van Teylingen (de kernen van Sassenheim, Voorhout en Warmond). We willen beter weten welke warmtebronnen het meest geschikt zijn en wat de voor- en nadelen van een warmtenet zijn ten opzichte van individuele oplossingen per gebouw. We beoordelen dit onder andere op basis van de kosten voor onze inwoners. Dit onderzoeken we, waar mogelijk, samen met andere gemeenten.

Spoor 3 –Onderzoek naar duurzaam gasnet De gemeente Teylingen wil voor 2025 weten waar inwoners ook na 2050 gebruik kunnen blijven maken van het gasnet (voor het gebruik van duurzame gassen). Dit hangt zowel af van het verwachte aanbod van duurzame gassen als de betaalbaarheid van andere duurzame warmteoplossingen in het landelijk gebied. Zo wordt duidelijk waar we op termijn streven naar alternatieven zonder gasnet en is er ruim de tijd om daarop voor te bereiden. Spoor 4 – Denk vooruit! Om slimme keuzes te kunnen maken en de juiste dingen te kunnen doen, volgen we landelijke ontwikkelingen en innovaties. Zo kunnen we daar slim op inspelen. We wachten innovaties niet af, en passen onze strategie aan op basis van de laatste inzichten. Na vaststelling van de Transitievisie Warmte stelt de gemeente Teylingen een uitvoeringsprogramma op, waarin bovengenoemde sporen nader uitgewerkt worden in concrete activiteiten.

Samenvatting

TVW Teylingen |

7

Inleiding Voor u ligt de Transitievisie Warmte van de gemeente Teylingen. In de periode van nu tot en met 2050 gaan we in Teylingen over van verwarmen met aardgas op verwarmen met duurzame warmtebronnen. Deze verandering wordt ook wel de ‘warmtetransitie’ genoemd. In deze Transitievisie Warmte leggen we uit hoe we dit in onze gemeente voor elkaar willen krijgen. De Transitievisie Warmte is gemaakt in de periode augustus 2020 – juni 2021 samen met onder andere woningcorporatie Stek, netbeheerder Liander, drinkwaterbedrijf Dunea en het Hoogheemraadschap Rijnland. Ook onze inwoners, enkele bedrijven en maatschappelijke organisaties hebben meegedacht, advies gegeven en hun zorgen gedeeld. Zo hebben we samen de meeste logische route bedacht om al onze gebouwen -op langere termijn- te verwarmen zonder aardgas. Hierbij zijn we uitgegaan van de kennis van dit moment. Op deze manier komen we tot keuzes die passen bij onze inwoners, ondernemers en organisaties in het juiste tempo.

8

| TVW Teylingen

Inleiding

Waarom we van het aardgas af willen Het klimaat verandert 1 ; het wordt steeds warmer op de aarde. Dit komt doordat er steeds meer broeikasgassen – zoals CO2 – in de lucht komen. De uitstoot van broeikasgassen komt bijvoorbeeld door de industrie, energieproductie, het verkeer en het verwarmen van onze huizen. Opwarming van de aarde is een bedreiging voor mens en natuur. In sommige landen wordt het steeds droger, terwijl op andere plaatsen juist steeds meer overstromingen zijn door extremer weer en het stijgen van de zeespiegel. Droge en hete periodes kunnen ervoor zorgen dat de bollenvelden al in het voorjaar besproeid moeten worden. Dit was bijvoorbeeld nodig in 2020. Hevige buien en zware stormen hebben ook in onze gemeente al voor wateroverlast, schade en gevaarlijke situaties gezorgd.

Na hevige buien in oktober 2019 moest de brandweer uitrukken om een ondergelopen straten leeg te pompen. (Bron: de Teylinger)

Samen kunnen we ervoor zorgen dat de aarde niet nóg meer opwarmt. In de Klimaatwet is vastgelegd dat de CO2-uitstoot in 2030 49% minder moet zijn (vergeleken met 1990). In 2050 mag er bijna helemaal geen CO2-uitstoot meer zijn: 95% minder dan in 1990. Dit betekent dat we dingen anders moeten gaan doen; duurzaam. De overheid, bedrijven en inwoners: iedereen kan bijdragen. Als inwoners kunnen wij isoleren, de verwarming lager zetten of minder autorijden. Ondernemers kunnen bijvoorbeeld overstappen op zonne-energie en gebruik maken van deelauto’s. De gemeente geeft het goede voorbeeld: zo worden de eigen gebouwen energieneutraal en de auto’s van de gemeente elektrisch. De gemeente stimuleert haar inwoners om te isoleren en zonnepanelen aan te schaffen. We ondersteunen hierin door subsidieregelingen en duurzaamheidsleningen beschikbaar te stellen. Dit werken wij uit in een uitvoeringsprogramma (voor meer informatie zie ‘De route naar een aardgasvrij Teylingen’). Zo zorgen we er samen voor dat we minder energie gebruiken en dat we de energie die we nog wel gebruiken, duurzaam opwekken. We verwarmen onze woningen nu met aardgas. Dat is een fossiele brandstof en leidt tot CO2-uitstoot. Dit moeten we dus gaan vervangen. Het aardgas wordt niet zomaar afgesloten. We bereiden ons eerst goed voor en doen verdiepend onderzoek naar de duurzame alternatieven.

De Transitievisie Warmte is voor de gemeente Teylingen een eerste stap.

1

Zie onder andere ‘www.knmi.nl/producten-en-diensten/klimaatverandering’ en ‘www.ipcc.ch’

Inleiding

TVW Teylingen |

9

10

| TVW Teylingen

Inleiding

Wat is een Transitievisie Warmte? Om ervoor te zorgen dat de CO2-uitstoot steeds lager wordt, is een aanpak nodig op alle niveaus. Dus zowel landelijk, regionaal als lokaal. Het Rijk heeft aan elke gemeente gevraagd een visie op te stellen hoe zij een duurzaam verwarmde gebouwde omgeving 1 in 2050 wil bereiken. Dit betekent dat de huizen en gebouwen duurzaam worden verwarmd en duurzaam warm water krijgen in 2050.

1

De Transitievisie Warmte richt zich alleen op de warmtevraag van de gebouwde omgeving. Hiermee bedoelen we alle gebouwen, zoals woningen, kantoren en winkels. Daarbij gaat het om de energievraag om deze gebouwen te verwarmen en van warm water te voorzien. In de transitievisie warmte richten we ons niet op de elektriciteitsvraag, zoals voor verlichting of huishoudelijke apparaten. Ook de energievraag voor industriële processen, landbouw en transport is geen onderdeel van deze visie. Verduurzaming van andere sectoren heeft binnen het Nederlandse Klimaatakkoord een plek binnen andere Klimaattafels.

Inleiding

TVW Teylingen |

11

12

| TVW Teylingen

Inleiding

Een opmerking vooraf In de Klimaatwet is vastgelegd dat de uitstoot van CO2 teruggebracht moet worden. In de warmtetransitie voert de gemeente de regie over deze opgave. Hierbij is voor ons erg belangrijk dat het betaalbaar blijft voor iedereen. We weten uit de vele landelijke onderzoeken dat de kosten van de oplossingen zonder aardgas vaak hoger zijn dan het behouden van aardgas. Dit betekent dat we op zoek moeten naar oplossingen die voor iedereen realistisch en betaalbaar zijn, nu en in de toekomst. Hoe snel de overstap van aardgas naar duurzame warmteoplossingen plaats vindt is afhankelijk van de betaalbaarheid, de wet- en regelgeving en de snelheid van technologische ontwikkelingen. Zo kan er misschien wel warmte worden gewonnen uit de Kagerplassen of Klinkenbergerplas, maar is de techniek om dit te doen nog duur. De gemeente Teylingen kan de warmtetransitie/ energietransitie alleen voor elkaar krijgen onder de juiste omstandigheden. Daarvoor er is ook steun van het Rijk nodig. Zonder goede mogelijkheden en zonder financiële steun van het Rijk weten we niet of we ons doel op tijd gaan halen.

Hoe hangt het samen met andere processen De energietransitie is een grote opdracht en daarom doen we dit natuurlijk niet alleen. We sluiten ons aan bij de landelijke ontwikkelingen. Ook werken we samen met de andere gemeenten in de regio Holland Rijnland aan een Regionale Energiestrategie (RES). Daarnaast stellen we zelf deze Transitievisie Warmte (TVW) en de Lokale Energiestrategie (LES) op. Belangrijke bouwstenen voor de RES zijn de uitgangspunten voor de Lokale Energiestrategie en Transitievisie Warmte. Deze heeft de gemeenteraad van Teylingen op 11 maart 2021 vastgesteld. Het belangrijkste is dat we samen ontdekken hoe de energietransitie in de gemeente Teylingen mogelijk is en waar we rekening mee moeten houden in de uitvoering.

De Regionale Energiestrategie (RES) In het landelijke Klimaatakkoord is bepaald dat iedere energieregio een Regionale Energiestrategie (RES) opstelt. Holland Rijnland is de energieregio waar de gemeente Lisse onderdeel van uitmaakt. Elke regio geeft in de RES aan hoe zij meehelpt om de doelen uit het Klimaatakkoord te bereiken. Binnen elke RES is het opwekken van wind- en zonne-energie op land heel belangrijk. In de RES staat hoeveel duurzame elektriciteit de regio in 2030 denkt te kunnen opwekken. Wij als gemeente Teylingen willen hieraan voldoen maar wel op zo’n manier, dat het niet ten koste gaat van ons karakteristieke landschap. Want daar zijn we zuinig op. In de RES is ook gekeken naar onze warmtevraag en de beschikbaarheid van (duurzame) warmte in de regio in 2050. Dit onderdeel van de RES heet de Regionale Structuur Warmte (RSW). Het gaat hier vooral om de kansen en vragen voor de hele regio. Zo wordt er nagedacht over de ontwikkeling van een regionaal warmtenetwerk. In de Duin- en Bollenstreek zijn kansen voor geothermie (aardwarmte). Onderzocht wordt of – vooral in en rond Leiden en mogelijk ook in delen van Warmond - restwarmte uit de Rotterdamse haven gebruikt kan worden. De Transitievisie Warmte van Teylingen sluit aan bij deze regionale kansen en ontwikkelingen. Wij werken de RSW verder uit binnen/voor onze gemeente.

Tijdens de raadsvergadering van 3 juni 2021 heeft de gemeente Teylingen de eerste versie van de RES (de RES 1.0) vastgesteld.

Inleiding

TVW Teylingen |

13

De Lokale Energiestrategie (LES) De gemeente Teylingen werkt mee aan het bereiken van de landelijke en regionale doelen voor het besparen en duurzaam opwekken van energie. Hoe de gemeente die doelen kan bereiken, komt in de Lokale Energiestrategie (LES) te staan.

De LES gaat over de inzet van alle duurzame bronnen en het verlagen van de vraag naar alle energie (door besparing). De LES gaat dus niet alleen over warmte, maar ook over elektriciteit en mobiliteit. Zo weten we wat onze opgave voor duurzame opwekking en energiebesparing is en hoe we die kunnen bereiken. In de LES stellen we doelen voor de middellange termijn (tot 2030) en voor de lange termijn (2030-2050) vast. Er komt een ‘routekaart’, waarin staat hoe de doelen behaald kunnen worden. We laten zien welke instrumenten, technieken, projecten en activiteiten nodig zijn. En we geven aan welke rol we als gemeente willen en wat aan de markt overgelaten wordt.

14

| TVW Teylingen

Inleiding

De route naar een aardgasvrij Teylingen Dit hoofdstuk gaat over de ambities en doelen van de gemeente Teylingen. We geven aan wat er volgens ons belangrijk is bij de warmtetransitie en hoe we de eerste stappen gaan zetten in de overgang naar duurzame warmtebronnen. We zien de energietransitie als een reis. We kennen onze bestemming, maar weten nog niet precies hoe we er zullen komen. Deze Transitievisie Warmte is de eerste stap om hieraan te beginnen, ook al weten we nog niet alles zeker. Wel staat vast dat we onderweg nog veel gaan leren. We verwachten dan ook dat de doelen en uitgangspunten gaan veranderen in de jaren na vaststelling van de eerste versie van de Transitievisie Warmte. Bijvoorbeeld omdat er nieuwe technieken of ideeën komen. De mogelijke oplossingen voor het verwarmen van huizen zonder aardgas kunnen daardoor ook veranderen. Net als de periode waarbinnen dit gebeurt. Dit betekent dat we de Transitievisie Warmte minimaal elke 5 jaar opnieuw zullen bekijken en -als dat nodig is- aanpassen.

De route naar een aardgasvrij Teylingen

TVW Teylingen |

15

Onze uitgangspunten De gemeenteraad van Teylingen heeft de uitgangspunten voor de Transitievisie Warmte van Teylingen vastgesteld. Hieronder beschrijven we hoe we tot deze uitgangspunten zijn gekomen. Op 17 augustus 2020 hielden we een bijeenkomst met de beleidsafdelingen van de gemeente. Dit leverde een lijst op met eerste uitgangspunten. Deze sluiten aan bij de landelijke leidraad Transitievisie Warmte en zijn aangevuld met de uitgangspunten van de Regionale Energiestrategie Holland Rijnland en het bestaande gemeentelijke beleid. Vervolgens toetsten we de uitgangspunten bij netbeheerder Liander, drinkwaterbedrijf Dunea, Hoogheemraadschap van Rijnland en woningcorporatie Stek. Ook vroegen we een aantal inwoners en andere organisaties om te reageren op de uitgangspunten. We spraken met ondernemersverenigingen, bedrijven, cultuurhistorische verenigingen, duurzaamheidsstichtingen, belangenorganisaties, scholen en energiecoaches. In drie enquêtes deelden 838 inwoners van Teylingen hun voorkeuren, aandachtspunten en zorgen met ons. Op basis hiervan zijn met enkele inwoners diepte-interviews gehouden. Hoe dit gegaan is, leest u in ‘Wie heeft er over deze Transitievisie Warmte meegedacht’. De resultaten van dit participatietraject zijn verwerkt in de uitgangspunten. Zo gaven inwoners aan zorgen te hebben over de warmtetransitie.

Zij stelden vragen als: Wat moet ik er allemaal voor doen? Is het wel betaalbaar? Wordt mijn huis straks nog wel goed verwarmd? De uitgangspunten zijn op deze zorgen gebaseerd: onze plannen moeten betrouwbaar, betaalbaar en realistisch zijn. Ook moet warmte voor iedereen beschikbaar zijn. De uitgangspunten zijn voorgelegd aan de Gemeenteraad van Teylingen. De gemeenteraad heeft de onderstaande uitgangspunten vastgesteld op 11 maart 2021: • Willen samenwerken en samen kennis delen om de verduurzaming te versnellen • Zorgen dat de warmtetransitie realistisch en betaalbaar is voor iedereen; • Alle beschikbare en betrouwbare warmtebronnen onderzoeken en vervolgens een bronnenstrategie opstellen; • Aan de slag gaan met energiebesparing en gebouweigenaren stimuleren en ondersteunen om gebouwen “transitie gereed” te maken; • Aansluiten bij de regionale warmtevisie zoals deze in de RES 1.0 is opgenomen.

16

| TVW Teylingen

De route naar een aardgasvrij Teylingen

De opgave We hebben als gemeente Teylingen de opgave om in 2050 klimaatneutraal te zijn. In 2050 moeten dus ook alle huizen zonder aardgas of andere fossiele brandstoffen verwarmd worden. Het aardgas wordt niet zomaar afgesloten. In Teylingen willen we op korte termijn nog geen wijken aardgasvrij maken. We bereiden ons eerst goed voor en doen verdiepend onderzoek naar de alternatieve mogelijkheden. Zo voorkomen wij dat er te snel keuzes gemaakt worden. Keuzes waar we later misschien spijt van krijgen. We beginnen nu wel met de voorbereidingen. Daarom heeft de gemeente een flinke ambitie voor energiebesparing.

De route naar een aardgasvrij Teylingen

TVW Teylingen |

17

Onze ambitie De komende jaren willen we in onze gemeente veel energie besparen. Onze ambitie: • In 2025: 12% energiebesparing in de gebouwde omgeving ten opzichte van 2014 • In 2030: 15% energiebesparing in de gebouwde omgeving ten opzichte van 2014 Hoe ambitieus is 15% energiebesparing? 15% energiebesparing in 2030 is een grote uitdaging. Hiervoor moet flink geïsoleerd en energie bespaard worden. Onze ambitie gaat over de totale besparing op het energiegebruik in de gebouwde omgeving 1 . We sluiten hierbij zo veel mogelijk aan bij de doelstelling vanuit de RES Holland-Rijnland. Het energiegebruik moet teruggebracht worden door onze gebouwen te isoleren, zuiniger technologie/ installaties te gebruiken (zoals warmtepompen of hybride warmtepompen) en elektriciteit te besparen (door zuinige apparatuur en door ons gedrag te veranderen). Tot 2030 kan 15 % bespaard worden door bijvoorbeeld 20% van alle woningen en andere gebouwen te isoleren en bij 20% van de gebouwen hybride warmtepompen te plaatsen 2 . In de Lokale Energie Strategie wordt dit verder toegelicht.

18

| TVW Teylingen

De route naar een aardgasvrij Teylingen

Hoe we er nu voor staan De gemeente Teylingen is al langer bezig met de energietransitie. Veel mensen hebben al besparingsmaatregelen genomen en bij nieuwbouw wordt geen aardgas meer gebruikt. Tussen 2014 en 2019 is 7,7% van het 15% besparingsdoel in de gebouwde omgeving behaald 1 . Maar we zijn er nog niet. Er zijn ruim 12.400 huizen en appartementencomplexen en bijna 1.500 andere gebouwen in Teylingen die in dertig jaar aardgasvrij moeten worden gemaakt. Op dit moment is 30% van de gebouwen in onze gemeente goed geïsoleerd (label B of beter). De overgebleven 70% van de gebouwen heeft energielabel B nog niet bereikt. Dit zijn vooral gebouwen van voor 1993. We zien echter ook, dat 1.020 adressen 2 energielabel A of B bereikt hebben, waarvan we dat niet zouden verwachten op basis van het bouwjaar. Dat betekent dat minstens 8% van de eigenaren al maatregelen heeft genomen en een goed geïsoleerd gebouw heeft (energielabel A of B) 3 . Op dit moment heeft ongeveer 70% van de adressen energielabel C of lager. Daar is dus winst te behalen. In het hoofdstuk ‘Verdieping en achtergrond’ hebben we een bijlage opgenomen, waarin verder ingegaan wordt hoeveel energiebesparing er behaald kan worden met isolatiemaatregelen. Een deel van deze woningen is in het bezit van woningcorporatie Stek.

Zij hebben de ambitie dat nu al alle woningen (op enkele uitzonderingen na) minimaal tot label B geïsoleerd worden. Zo houden ze de energierekening betaalbaar voor de huurders (ook met eventueel stijgende gasprijzen).

Verdeling van de gebouwen in Teylingen in 2019.

Energielabels van de adressen in Teylingen in 2019.

Bouwjaren van de gebouwen in Teylingen in 2019.

2

Het gaat om minder gebouwen, omdat in één gebouw soms meerdere adressen kunnen zitten.

3

Hierin is niet meegenomen dat er ook gebouweigenaren zijn die geen nieuw energielabel hebben aangevraagd nadat ze hun woning verbeterd hebben. Er zijn dus meer mensen die besparingsmaatregelen hebben genomen dan dit percentage doet vermoeden.

De route naar een aardgasvrij Teylingen

TVW Teylingen |

19

Hoe we dit voor elkaar krijgen Dit onderdeel gaat over hoe we samen werken aan een aardgasvrij Teylingen. Er zijn vier hoofdrichtingen mogelijk: • Warmtenetten: een collectieve oplossing voor een gebied waarbij warm water, via een leidingnetwerk naar huizen en andere gebouwen gebracht wordt; • All electric warmtepompen: een individuele oplossing per gebouw met behulp van het elektriciteitsnet; • Gasnet: een individuele oplossing per bouw met behulp van het gasnet en een hernieuwbaar gas zoals groen gas of waterstof; • Hybride: een individuele oplossing die bestaat uit een combinatie van een elektrische warmtepomp en een CV-ketel op (aard)gas. In het hoofdstuk ‘Oplossingen om gebouwen zonder aardgas te verwarmen’ gaan we verder in op deze technieken. Hierna beschrijven we de strategie voor Teylingen (hoe we als gemeente werken aan de transitie naar een aardgasvrije gebouwde omgeving). De strategie bestaat uit 4 sporen.

20

| TVW Teylingen

De route naar een aardgasvrij Teylingen

De route naar een aardgasvrij Teylingen

TVW Teylingen |

21

22

| TVW Teylingen

De route naar een aardgasvrij Teylingen

Spoor 1 – Energie besparen Doelstelling: Bewoners en ondernemers duidelijkheid geven over de warmtetransitie, bewust maken en stimuleren om in actie te komen. In 2030 moet dit 15% energiebesparing opleveren vergeleken met 2014. Veel gebouwen moeten nog klaar worden gemaakt om aardgasvrij te kunnen worden. Hiermee bedoelen we het isoleren van gebouwen en energiebesparing. Onze gemeente geeft het goede voorbeeld door het eigen vastgoed te verduurzamen. Hiervoor starten we in 2021 met onderzoek naar de verduurzamingsmogelijkheden van een deel van de vastgoedportefeuille van de gemeente (panden die we zelf in gebruik hebben). De gemeente benut de juridische (prestatieafspraken met woningcorporaties) en financiële instrumenten (zoals bijvoorbeeld de RRE-regeling 1 ). Daarnaast gaan we de landelijke instrumenten ‘Routekaart maatschappelijk vastgoed’ en ‘Huurconvenant label verbetering’ beter inzetten. We gaan de communicatie verbeteren en inwoners en ondernemers intensiever ondersteunen om duurzame maatregelen te treffen Veel inwoners en andere gebouweigenaren willen weten hoe ze het beste aan de slag kunnen gaan met energiebesparing, afhankelijk van hun situatie (als huurder, eigenaar, of als onderdeel van een VVE). Hiervoor is objectieve informatie nodig (zie ook ‘Wat vinden onze inwoners’).

Wij informeren en ondersteunen onze inwoners om huizen en gebouwen te isoleren en energie te besparen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan workshops, inzet van energiecoaches, bewonersavonden en bezoeken aan wijken. Lees hier meer over ons isolatieprogramma en ‘wat u nu al kunt doen’. Stimuleren van de (hybride) warmtepomp Veel inwoners en andere gebouweigenaren zullen tussen nu en 2050 een nieuwe (zuinigere) CV-ketel aanschaffen. Als gemeente willen we stimuleren dat steeds meer mensen komende jaren in plaats daarvan een (hybride) warmtepomp aanschaffen. Daarmee kan veel energie bespaard worden. Voor zowel het landelijk gebied als de bebouwde kom is dit een goede stap. Alhoewel in de bebouwde kom van Teylingen mogelijk een warmtenet komt, zal dit nog jaren duren. Daarmee is ook in de bebouwde kom een hybride warmtepomp (voorlopig) een zinvolle tussenstap. We streven ernaar dat de inzet op isoleren, besparen en (hybride) warmtepompen leidt tot een afname van 15% in de energievraag van de gebouwde omgeving, ten opzichte van 2014. Dit is een forse opgave. Op het gebied van warmte betekent dit dat bijvoorbeeld 20% van alle woningen en andere gebouwen extra geïsoleerd moeten worden en 20% een hybride warmtepomp krijgt 2 .

1

Regeling Reductie Energiegebruik: www.rvo.nl/subsidie-en-financieringswijzer/rre

2

Uitgaande van gemiddeld 15% besparing op de warmtevraag per gebouw bij isolatiemaatregelen. Daarnaast is uitgegaan van 5% besparing op de elektriciteitsvraag voor woningen en 15% voor niet-woningen. In de Lokale Energie Strategie gaan we hier dieper op in en lichten we toe hoe dit voorbeeld is bepaald.

De route naar een aardgasvrij Teylingen

TVW Teylingen |

23

Spoor 2 – Nader onderzoek warmtenetten Doelstelling: In 2025 inzichtelijk hebben hoe kansrijk en wenselijk een warmtenet is in Teylingen. Het gaat hier om (delen van) de bebouwde kom van Teylingen. Voor 2025 willen we per gebied weten welke warmteoplossing (collectief of individueel) het meest logisch en ook echt uitvoerbaar. In de bebouwde kom van Teylingen zijn namelijk kansen voor de ontwikkeling van een of meerdere warmtenetten. We onderzoeken hierbij ook de ruimtelijke gevolgen voor de ondergrond en bovengrond. De gemeente richt zich voor met name Voorhout en Sassenheim vooral op de kansen voor geothermie (aardwarmte) als substantiële bron voor dit warmtenet. Voor delen van Warmond kan restwarmte uit Rotterdam een mogelijkheid zijn. Komende jaren moet duidelijk worden of er geothermie gewonnen kan worden in de regio. Én of restwarmte uit Rotterdam naar Warmond komt. Zo ja, dan moet worden bekeken of die warmte op een verantwoorde manier en tegen een betaalbare prijs gebruikt kan worden in Teylingen. Als er een haalbare oplossing is voor een wijk, bespreken we met de inwoners van deze wijk(en) hoe wenselijk zij deze oplossing vinden. Belangrijk is dat duidelijk wordt welke warmteoplossing uiteindelijk beschikbaar komt. Zo heeft iedereen ruim de tijd om zich hierop voor te bereiden en tot het juiste minimale niveau isolatiemaatregelen te treffen.

Spoor 3 – Onderzoek naar duurzaam gasnet Doelstelling: Inzichtelijk maken waar inwoners ook na 2050 gebruik kunnen blijven maken van het gasnet en waar op termijn wordt gestreefd naar warmteoplossingen zonder gasnet. Het staat vast dat buiten de bebouwde kom/in het landelijk gebied van Teylingen geen warmtenet komt, omdat de kosten hiervoor te hoog zijn. Hier is de bebouwingsdichtheid te laag. Gebouwen buiten de bebouwde kom/in het landelijk gebied zullen daarom in de toekomst moeten overstappen op individuele oplossingen als alternatief voor aardgas. All-electric warmtepompen en/of hybride warmtepompen met hernieuwbaar gas zijn kansrijke mogelijkheden (zie ‘Verdieping en achtergrond’). We bekijken samen met netbeheerder Liander waar het gasnet in de toekomst gebruik zou kunnen maken van hernieuwbare gassen. Voor 2025 willen we in kaart hebben voor welke gebieden het gasnet ook na 2050 te behouden blijft en waar we denken dat oplossingen zonder gasnet beter passen. Dit hangt sterk af van hoeveel hernieuwbaar gas (groen gas en/of waterstof) er op termijn beschikbaar zal komen om onze gebouwen mee te verwarmen. Op dit moment is dat nog onbekend. Het is belangrijk voor inwoners om te weten waar we uiteindelijk naartoe willen/gaan. Dit bepaalt namelijk ook tot hoever de gebouwen minimaal geïsoleerd moeten worden.

Dan kunnen we de gebouweigenaren laten weten waar zij zich op voor kunnen bereiden: Een (duurzaam) gasnet of individuele oplossingen zonder gasnet (zoals all electric warmtepompen, samen met uitgebreidere isolatiemaatregelen).

24

| TVW Teylingen

De route naar een aardgasvrij Teylingen

Spoor 4 – Denk vooruit! Doelstelling: Komende jaren slim in kunnen spelen op de nieuwste inzichten en technieken. Dit laatste spoor gaat over kennisontwikkeling. Uit de eerste drie sporen ontstaan veel nieuwe vragen. Om slimme keuzes te kunnen maken en de juiste dingen te doen, hebben we meer duidelijkheid en kennis nodig. Dit spoor richt zich op onderzoek en samenwerking om de belangrijkste onzekerheden weg te nemen. Dit doen we zoveel mogelijk samen met de andere gemeenten in de regio Holland Rijnland. Deze kennis delen wij met onze inwoners en partners. Hieronder benoemen wij de belangrijkste onzekerheden waar wij ons de komende jaren op richten. De gemeente Teylingen kent de volgende belangrijkste onzekerheden en ontwikkelingen. • De financiering van de transitie: Wie gaat welke kosten betalen? Dit is een onzekerheid die geldt voor heel Nederland en waar vooral het Rijk duidelijkheid over moet geven. Maar ook als gemeente denken wij hierover na. Het is erg belangrijk dat warmte voor gebouweigenaren en huurders betaalbaar blijft. Dit betekent dat we op zoek gaan naar oplossingen die realistisch en betaalbaar zijn, nu en in de toekomst. • De bijdrage en rol van diepe geothermie voor Teylingen. Geothermie kan benut worden om (het water in) een warmtenet te verwarmen. De potentie van geothermie lijkt groot voor de Duin- en Bollenstreek.

Dit blijkt onder andere uit gegevens die bekend zijn door de aanleg van de NAM-locatie genaamd Noordwijk-2 (aan de Leeweg in Noordwijk) en het rapport ‘Potentieel Geothermie van de Gemeentes Katwijk en Noordwijk 1 ’. Bovendien hebben meerdere commerciële partijen bij het ministerie van Economische Zaken en Klimaat opsporingsvergunningen aangevraagd, om de haalbaarheid van ontwikkeling van geothermie in de regio Holland Rijnland te onderzoeken. Die aanvragen ondersteunen de verwachting van winbare geothermie in de Duin- en Bollenstreek. Komende jaren moet duidelijk worden of er geothermie gewonnen kan worden en zo ja, of die warmte op een verantwoorde wijze en tegen een betaalbare prijs benut kan worden in Teylingen. • De mogelijkheden voor een regionaal warmtenetwerk. Bijvoorbeeld de plannen voor de ontwikkeling van een groot netwerk met warmte vanuit de haven in Rotterdam. Het kan ook gaan om een geothermisch warmtenetwerk in de Duin- en Bollenstreek (Hillegom, Katwijk, Lisse, Noordwijk en Teylingen). Of een combinatie van deze twee. • De ruimtelijke inpassing van de duurzame warmteoplossingen en nieuwe infrastructuur die hiervoor nodig is. Het is een grote uitdaging om hiervoor plek te vinden.

Dit geldt zowel voor de inpassing in de gebouwen (denk aan plaats voor een warmtepomp), inpassing in de publieke ruimte (zoals extra middenspanningsruimtes) en plek in de ondergrond voor warmtenetten en kabels. • Technologische ontwikkelingen en vernieuwende ideeën die tot nieuwe inzichten kunnen leiden. Dit zijn de belangrijkste onzekerheden die een grote rol kunnen spelen in onze keuzes en de snelheid naar aardgasvrij. De gemeente Teylingen zal de onzekerheden onderzoeken en hier actief in sturen.

1

Van 26 juli 2019, uitgevoerd door IF Technology in opdracht van genoemde gemeenten.

De route naar een aardgasvrij Teylingen

TVW Teylingen |

25

Waar gaat gemeente Teylingen mee beginnen Na het vaststellen van de Transitievisie Warmte stellen we een Uitvoeringsprogramma Warmte op. Hierna beschrijven we op hoofdlijnen welke activiteiten onderdeel worden van het uitvoeringsprogramma warmte en wat onze rol als gemeente in de warmtetransitie is.

Opzetten Energiebesparingsprogramma Het is een grote opgave om 15% energie te besparen tot 2030. We richten we ons vooral op de isolatie van gebouwen én op energiezuiniger installaties. 15% energiebesparing t.o.v. 2014 is in Teylingen bijvoorbeeld te behalen door 20% van de gebouwen te isoleren (met gemiddeld 15% besparing op de warmtevraag) en 20% te voorzien van hybride warmtepompen. Om dit te bereiken moet iedereen in de gemeente in actie komen. Om dat te stimuleren zetten we een Energiebesparingsprogramma op met een gemeentelijke voortgangsmonitor, waar we na vaststelling van de Transitievisie Warmte mee willen beginnen. Dat programma zal gericht zijn op particuliere huiseigenaren en andere gebouweigenaren (zoals VVE’s, bedrijfspanden en vastgoedbeheerders). We gaan eigenaren stimuleren en faciliteren om zoveel mogelijk op natuurlijke momenten (zoals bij een verbouwing of aanschaf van een bestaande woning) ook direct te isoleren. En we stimuleren om energiezuiniger installaties aan te schaffen. We willen hierbij ook (hybride) warmtepompen stimuleren. Zeker in het landelijk gebied, waar in ieder geval geen warmtenetten zullen komen. Als gemeente geven we het goede voorbeeld. Ons eigen vastgoed is in 2030 energiezuinig (Label A+). In het Energiebesparingsprogramma geven we aan:

26

| TVW Teylingen

De route naar een aardgasvrij Teylingen

• Op welke groepen vastgoed het programma gericht is (zoals particuliere woningen, VVE’s, corporatiebezit, particuliere huur, detailhandel, kantoren, bedrijfspanden). • Op welke doelgroepen het programma focust (denk aan onderscheid binnen woningen op leeftijd, inkomen en typen bewoners, etc.); • Wat nodig is om de verschillende doelgroepen stappen te laten zetten (denk aan informatie, advies, subsidie en financiering); • Hoe met de verschillende doelgroepen te communiceren, om te zorgen dat zij op natuurlijke momenten stappen zetten; • Wat de gemeente per doelgroep gaat doen; • Welke partijen we bij het Energiebesparingsprogramma betrekken en wat ieders rol is (denk aan een energieloket, energiecoaches, de omgevingsdienst, uitvoerende bedrijven (zoals isolatiebedrijven, aannemers en installateurs), makelaars en bouwmarkten); • Hoe aan te sluiten op landelijke programma’s; • Hoeveel budget, tijd en inzet nodig is voor het uitvoeren van het Energiebesparingsprogramma; • Hoeveel extern budget beschikbaar is.

Onderzoeken collectieve en individuele oplossingen Uiterlijk 2025 hebben we uitgebreider onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor collectieve en individuele oplossingen. Zo gaan we -als onderdeel van het Uitvoeringsprogramma warmte-: a. Binnen de bebouwde kom van Teylingen de haalbaarheid van warmtenetten verkennen. We vergelijken verschillende typen warmtenetten en individuele oplossingen. Dit doen we in samenwerking met waterbedrijf Dunea en de netbeheerder Liander, zodat we ook rekening houden met bestaande infrastructuur en de ruimte in de ondergrond. Zo weten we beter wat de mogelijkheden, kansen en kosten zijn om een bepaald gebied aardgasvrij te maken. b. Voor die gebieden waar warmtenetten niet kansrijk zijn, onderzoeken hoe groot de kans is dat de gasinfrastructuur daar (na 2050) aanwezig blijft. Het gaat hier om het landelijk gebied en (de delen van) de bebouwde kom waar warmtenetten afvallen. Zo weten eigenaren van woningen en andere gebouwen of zij in de toekomst over moeten stappen op volledig elektrische warmtepompen of ook in kunnen zetten op hybride warmtepompen. Zo is voor iedereen de richting duidelijk. Maar ook voordat de richting voor iedereen duidelijk is kunnen inwoners al veel dingen doen waar ze geen spijt van zullen krijgen (zie ‘Wat kan ik nu al doen?’)

De rol van de gemeente in de aanleg van warmtenetten De gemeente heeft een regierol gekregen voor de eventuele realisatie van warmtenetten. Dit betekent dat we onder andere bepalen waar partijen warmtenetten mogen realiseren en onder welke voorwaarden zij dat mogen doen. Om ons daarop voor te bereiden bouwen we kennis op en houden we (markt)ontwikkelingen in de gaten. Ook stemmen we werkzaamheden af met andere vervangingsopgaven zoals drinkwater, elektriciteitsnet en rioleering. Zo leren we waar de uitdagingen liggen en waar we als gemeente op moeten letten in het belang van onze inwoners. We trekken hierbij op met andere gemeenten in de regio Holland Rijnland. Afhankelijk van de ontwikkelingen bepaalt de gemeente op een later moment welke rol(len) zij inneemt en met welke partijen ze samenwerkt. Voor meer informatie over de mogelijke rollen in een warmtenet, zie de website van het Expertise Centrum Warmte.

Koppelkansen mogelijk maken en gebruiken De gemeente onderzoekt, daar waar zij een leidende rol heeft, samen met betrokkenen de kansen om werkzaamheden te combineren. Dit doen wij door netbeheerders, woningcorporaties, waterbedrijf en andere georganiseerde belanghebbenden met elkaar in contact te brengen over bepaalde vragen of gebieden. Denk aan het mogelijk maken van nieuwbouwlocaties, renovatie of vernieuwing van het maatschappelijk vastgoed of (her)inrichting van de openbare ruimte. Doel is om de efficiëntie van de warmtetransitie te vergroten. Daarnaast helpen wij deze sleutelpartijen waar mogelijk.

De route naar een aardgasvrij Teylingen

TVW Teylingen |

27

Afstemming op en aansluiting bij landelijke en regionale processen De gemeente zorgt voor afstemming op en aansluiting bij het landelijke Klimaatakkoord en de Regionale Energie Strategie. Dit doen we door onder meer de lokale voortgang in de gaten te houden en de transitievisie warmte tenminste elke 5 jaar bij te stellen (als dat nodig is).

Bepalen met/in welke wijken we starten We bepalen uiterlijk 2025 met welke gebied(en) we starten met het maken van een wijkuitvoeringsplan 1 , met als uiteindelijk doel dit gebied binnen 10 jaar aardgasvrij te maken. Als er met een wijk wordt gestart, zorgt de gemeente als regisseur van de warmtetransitie, dat de betrokken partijen en inwoners kunnen participeren (deelnemen) aan het opstellen van de plannen voor een wijk, buurt of straat. Doel is dat voldoende betrokkenen het eens zijn met de aanpak en maatregelen die genomen worden.

Voortgang monitoren Het is belangrijk dat de gemeente de voortgang en het effect van de maatregelen kan volgen. Daarom willen we de voortgang jaarlijks meten. Dit doen we door de genomen maatregelen en de energiebesparing bij te houden. Zo zien we of we op koers blijven en onze maatregelen voldoende effect hebben.

1

28

Na de transitievisie warmte worden de plannen voor het duurzame energiesysteem verder uitgewerkt. Dit noemt men (wijk)uitvoeringsplannen. Voor een gebied waar kansen zijn om te staren met de warmtetransitie wordt samen met inwoners en andere partijen een uitvoeringsplan opgesteld hoe en wanneer overgestapt wordt op een duurzaam alternatief voor aardgas.

| TVW Teylingen

De route naar een aardgasvrij Teylingen

Visie op communicatie en participatie De ambitie van de gemeente Teylingen is om in 2030 15% minder energie te verbruiken in de gebouwde omgeving dan in 2014. Hiervoor moet flink bespaard en geïsoleerd worden. De gemeente geeft het goede voorbeeld, door haar eigen gebouwen energiezuinig te maken. Maar de gemeente kan het niet alleen. Om de ambitie te halen is de inzet van iedereen nodig: inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties en de gemeente zelf. Een groep koplopers in Teylingen is al bezig met het besparen en duurzaam opwekken van energie. Maar een heleboel mensen moeten nog stappen zetten en daarbij wil de gemeente helpen met goede informatie en communicatie. Goede informatievoorziening en doorlopende communicatie tussen gemeente en inwoners zijn van groot belang. We gaan te werk langs drie pijlers; weten, willen en kunnen. Weten Mensen moeten ten eerste weten wat de ambitie is, hoe zij daaraan bij kunnen dragen en wat er van hen verwacht wordt. Anders kunnen zij niet in actie komen. Het is daarnaast belangrijk dat zij weten hoe zij hun woningen, bedrijfsgebouwen en andere panden kunnen isoleren. Zij moeten dus weten waar zij terecht kunnen voor informatie, inspiratie, advies en financiering. Denk aan informatie over subsidies, maar ook aan informatie over technische voorzieningen en mogelijkheden.

Willen Ten tweede moeten inwoners gemotiveerd zijn om te besparen en over te gaan op duurzame energie. Daarvoor moeten ze weten waarom we dat doen en wat het oplevert voor henzelf en voor de samenleving. Het is daarbij belangrijk dat zij zien dat iedereen een steentje bijdraagt, ieder naar eigen vermogen. De gemeente brengt daarom in beeld wat zij zelf doet, wat bedrijven doen en wat inwoners doen. Het helpt ook als mensen niet te veel belemmeringen tegenkomen. Het is bijvoorbeeld logisch om grote ingrepen in een huis of pand te combineren met een verhuizing of een verbouwing. Als we nu beginnen is er nog tijd om je huis of bedrijfspand te verduurzamen op een logisch moment. Communicatie op het juiste moment is daarbij belangrijk. Maar ook kleine ingrepen kunnen makkelijk en toegankelijk gemaakt worden o.a. door communicatie hierover. Kunnen Ten derde moeten mensen in staat zijn om te besparen en over te gaan op duurzame energie. De gemeente zorgt er daarom voor dat inwoners ondersteuning en advies kunnen krijgen en dat gebruik kunnen maken van subsidies. Daarnaast wil zij met zo veel mogelijk inwoners actief in gesprek blijven zodat de plannen en ondersteuning vanuit de gemeente goed aansluiten op wat mogelijk en nodig is voor inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisatie.

Daarbij is ruimte voor inwonersinitiatieven heel belangrijk en wil de gemeente die zo veel mogelijk ondersteunen. Zo kunnen inwoners mede-eigenaar worden van de plannen en trekken zij samen met de gemeente op in deze grote opgave.

De route naar een aardgasvrij Teylingen

TVW Teylingen |

29

Oplossingen om gebouwen zonder aardgas te verwarmen In dit hoofdstuk geven we aan welke oplossingen er in Teylingen zijn om buurten zonder aardgas te verwarmen. Belangrijk is dat we beginnen met energie besparen, om onze ambitie van 15% energiebesparing (t.o.v. 2014) te halen. Door de gebouwen te isoleren en zuinige apparaten te gebruiken hebben we minder duurzame energie nodig. In ‘Wat kan ik nu al doen?’ gaan we verder in op isoleren en energiebesparing. De hoeveelheid warmte die dan nog nodig is moet straks duurzaam ingevuld worden. Hoe goed een gebouw geïsoleerd is, bepaalt welke duurzame oplossingen gebruikt kunnen worden. Welke oplossingen in Teylingen kansrijk zijn, ziet u op de kaart. We maken nu nog geen keuzes, maar geven wel een beeld van hoe het zou kunnen worden, met de kennis van nu. Deze kaart noemen wij de ‘WAT-kaart’. Per buurt kunt u hierop zien wat de meest kansrijke mogelijkheden zijn (ook met het oog op de kosten).Er zijn in het algemeen vier verschillende manieren waarop huizen en gebouwen duurzaam verwarmd kunnen worden. Dit sluit aan bij de oplossingen uit de Startanalyse en het advies van het Planbureau voor de Leefomgeving. 1. Volledig elektrisch verwarmen met een warmtepomp (individueel) Voor het verwarmen van gebouwen en tapwater kan elektriciteit gebruikt worden. Dit wordt ook wel all electric genoemd.

De meest efficiënte manier om elektrisch te verwarmen is met een warmtepomp. Een warmtepomp haalt (met behulp van elektriciteit) warmte uit de bodem of de buitenlucht. All electric verwarmen met een warmtepomp wordt een individuele oplossing genoemd. Ieder gebouw wekt zijn eigen warmte op met behulp van een individuele installatie. Meer informatie over (elektrische) warmtepompen vindt u bij ‘Verdieping en achtergrond’ en op de website van het Expertise Centrum Warmte.

30

| TVW Teylingen

Oplossingen om gebouwen zonder aardgas te verwarmen

2. Hernieuwbare gassen (individueel) Bijna overal in Nederland ligt een gasnetwerk. Via dit netwerk wordt nu aardgas naar gebouwen gebracht. Wanneer het aardgas in het netwerk vervangen wordt door hernieuwbare gassen is dit een duurzame oplossing. Hernieuwbare gassen zijn groen gas (door planten te vergisten) of waterstof (te maken uit bijvoorbeeld elektriciteit). Gebruik van hernieuwbare gassen wordt een individuele oplossing genoemd. De opwekking van de warmte vindt per gebouw plaats, bijvoorbeeld met behulp van een CV-ketel.

Oplossingen om gebouwen zonder aardgas te verwarmen

TVW Teylingen |

31

3. Hybride (individueel) Wanneer zowel het elektriciteitsnetwerk (warmtepomp) als het gasnet (CV-ketel) wordt gebruikt, noemen we dit een hybride oplossing. Het is dus een combinatie van gas en elektrisch. Wanneer het gasnet nog gebruik maakt van aardgas is dit nog niet een volledig duurzame oplossing. Wel wordt er dan al veel minder CO2 uitgestoten dan met een gewone CV-ketel. Uiteindelijk kan dit aardgas vervangen worden door hernieuwbare gassen door het gasnet te laten stromen, zoals groen gas of misschien zelfs waterstof. Daarmee is het een goede tussenstap naar volledig aardgasvrij en voor veel woningen nu al een rendabele investering. Verwarmen met een warmtepomp en een CV-ketel wordt een individuele oplossing genoemd. Ieder gebouw wekt zijn eigen warmte op met behulp van een eigen installatie. Meer informatie over een hybride warmtepomp vindt u in ‘Verdieping en achtergrond’ en op de website van het Expertise Centrum Warmte.

32

| TVW Teylingen

Oplossingen om gebouwen zonder aardgas te verwarmen

4. Warmtenet (collectief) Een warmtenet bestaat uit buizen die onder de grond lopen tot aan de gebouwen. Warm water stroomt door deze buizen en levert zo de warmte. Warmtenetten worden ook wel stadsverwarming genoemd. Een warmtenet heeft wel een warmtebron nodig, zoals geothermie (aardwarmte uit de diepe ondergrond), restwarmte van een fabriek of water uit een kanaal of plas (zoals de Kagerplassen of de Klinkenbergerplas). Dit laatste noemen we ook wel aquathermie. Om warmtebronnen met een lage temperatuur te kunnen gebruiken is wel een warmtepomp nodig om de temperatuur te verhogen. Dit kost elektriciteit. De potentie van geothermie lijkt groot voor de Duin-en Bollenstreek. Het zou gaan om warmte met een midden temperatuur. Daarmee kunnen woningen en gebouwen middels een warmtenet verwarmd worden. Daarnaast wordt onderzocht of restwarmte uit Rotterdam benut kan worden om met name de Leidse regio van warmte te voorzien. Als dat het geval is, dan bestaat de mogelijkheid dat ook delen van Warmond – middels een warmtenet gebruik kunnen maken van deze warmtebron. Woningen en gebouwen die aangesloten worden op een warmtenet moeten dan wel beperkt tot goed geïsoleerd zijn (label D of beter). Een warmtenet wordt ook wel een collectieve oplossing 1 genoemd. Een warmtenet wordt namelijk niet aangelegd voor één gebouw, maar voor een hele buurt of (deel van) een dorp of stad.

Er is voldoende schaalgrootte nodig om de investering terug te kunnen verdiepen. Bij bestaande bouw wordt vaak gekeken vanaf 500 – 1.000 woningen 2 . Voor een rendabele ontwikkeling van een warmtenet is het ook belangrijk dat de gebouwen voldoende dicht bij elkaar staan. Dit noemen we de warmtevraagdichtheid. In Teylingen zijn nu geen warmtenetten, maar dit is wel een van de mogelijkheden als alternatief voor het gasnetwerk. Meer informatie over warmtenetten leest u bij ‘Verdieping en achtergrond’ of op de website van het Expertise Centrum Warmte.

Belangrijke aandachtspunten bij de oplossingen Sommige oplossingen vragen extra elektriciteit, zoals aquathermie en individuele warmtepompen. Het elektriciteitsnetwerk moet hiervoor wel geschikt zijn. Als grote delen van de bebouwde kom overstappen op individuele warmtepompen of een warmtenet met lage temperatuur warmtebronnen, dan moet het elektriciteitsnet verzwaard worden. In de bebouwde kom van Teylingen is hiervoor beperkt extra ruimte op het net beschikbaar. Uitzondering is het Noordwestelijk deel van de kern in Teylingen, hier is dit minder knellend. Het verzwaren van het elektriciteitsnet kost tijd, ruimte en geld. Daarom zetten we ons in om plannen zo concreet mogelijk te maken en hierover met de netbeheerder in gesprek te gaan.

Oplossingen om gebouwen zonder aardgas te verwarmen

TVW Teylingen |

33

Ook de ruimtelijk inpassing van nieuwe infrastructuur, zoals een warmtenet, is uitdagend. Verzwaring van elektriciteitsnetten en plaatsing van warmtenetten betekenen meer drukte en meer activiteiten in de ondergrond. Niet overal zal voldoende ruimte zijn voor netuitbreidingen of aanvullende ondergrondse infrastructuur. Zeker warmtenetten nemen relatief veel ruimte in beslag. Bij grootschalige renovatie van de ondergrondse infrastructuur, kan de ligging van drinkwaterleidingen en rioleringen een probleem vormen. Met het vervroegd investeren in het vervangen of verplaatsen van (water)leidingen gaat maatschappelijk kapitaal verloren. Bij het kiezen van de meest geschikte warmteoplossing spelen dit soort aspecten daarom een belangrijke rol. Het is van belang dat de totale maatschappelijke kosten-baten 1 in beeld wordt gebracht in de besluitvormingsfase. Dit vraagt om nauwe afstemming met onder andere de netbeheerder en het waterbedrijf. Het staat vast dat er in Nederland niet voldoende groen gas of waterstof beschikbaar komt om onze totale aardgasvraag te vervangen. Er is simpelweg niet genoeg plantaardig afval (om groen gas te maken) of duurzame elektriciteit (voor het maken van waterstof) beschikbaar. Het is nog niet bekend of er in de toekomst hernieuwbare gassen beschikbaar komen in Teylingen en of onze gebouwen er dan gebruik van kunnen maken.

Wel staat vast dat als deze gassen er komen, we hier zuinig mee om moeten gaan. Ze zullen dan naar de gebouwen gaan die ze het meest nodig hebben, zoals bijvoorbeeld monumenten of woningen die voor 1940 zijn gebouwd. We verminderen de vraag naar warmte dan maximaal door het gebruik van duurzame gassen te combineren met hybride warmtepompen en isolatie. In de figuur hieronder zijn de vier mogelijkheden samengevat. Iedere oplossing heeft zijn eigen kosten, voordelen en nadelen. Welke oplossing het meest aantrekkelijk is, hangt erg af van de lokale situatie, zoals het type gebouwen, het isolatieniveau en welke warmtebronnen en infrastructuur er in de omgeving beschikbaar zijn. Daarnaast hangt de keuze ook af van wat we belangrijk vinden: willen we bijvoorbeeld het minst betalen, zo min mogelijk overlast of zo min mogelijk ruimte verliezen in ons huis? Omdat dit voor iedereen anders is, is dit een moeilijke keuze waar we met elkaar over moeten praten. Als gemeente proberen we deze belangen te bewaken. De warmteoplossingen moeten betaalbaar en betrouwbaar zijn. We zoeken oplossingen die betaalbaar zijn voor onze inwoners en voor de maatschappij als geheel. Hierbij proberen we dubbele infrastructuur zo veel mogelijk te vermijden. We proberen te voorkomen dat er in één gebied een warmtenetwerk komt, terwijl tegelijkertijd veel gebouweigenaren overstappen op elektrische warmtepompen.

Ook de situatie waarin de meeste mensen overgestapt zijn op warmtepompen, terwijl een paar gebouwen nog op het aardgas blijven, proberen we te voorkomen. Er moet dan een groot (gas)netwerk beheerd worden voor een kleine groep gebruikers. Dit maakt de warmtetransitie uiteindelijk voor iedereen onnodig duur. In het hoofdstuk ‘Hoe werken de oplossingen?’ gaan we dieper in op de mogelijke oplossingen, met hun voor- en nadelen.

34

| TVW Teylingen

Oplossingen om gebouwen zonder aardgas te verwarmen

Hoe is de WAT-kaart bepaald? In de WAT-kaart komt informatie uit verschillende bronnen samen: landelijke gegevens en lokale gegevens van de gemeente, de netbeheerder, de woningcorporatie, het waterschap en andere betrokkenen. De Startanalyse is als uitgangspunt gebruikt. Dit is het rekenmodel dat het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) heeft gemaakt in opdracht van de Rijksoverheid (modelversie Vesta MAIS 5.0). Het beginpunt voor het opstellen van de WAT-kaart zijn de mogelijke warmteoplossingen (de alternatieven voor aardgas) met de laagste maatschappelijke kosten. Dit zijn oplossingen die volgens de Startanalyse de minste kosten met zich meebrengen voor de hele maatschappij. Hoe deze kosten over de maatschappij verdeeld worden, is nu nog niet aan te geven. We weten dus nog niet wie welk deel van de kosten moet betalen. Dit komt omdat de regering dit nog niet bepaald heeft. We kunnen nu dus nog niet zeggen wat de gevolgen zijn voor uw/ieders energierekening.

Oplossingen om gebouwen zonder aardgas te verwarmen

TVW Teylingen |

35

De uitkomsten van de Startanalyse voor Teylingen zijn vergeleken met uitkomsten van andere modellen 1 . Dit geeft een beter beeld of de verschillende modellen met elkaar overeenkomen en waar verschillen door komen. Bij de modeldoorrekening met de Startanalyse is rekening gehouden met lokale omstandigheden in de gemeenten en allerlei randvoorwaarden. Denk aan de aanwezigheid van waterwingebieden en grondwaterbeschermingsgebieden, waar geen bodemenergie gewonnen mag worden. Een belangrijke randvoorwaarde die de oplossingsmogelijkheden bepaalt is welke lokale warmtebronnen er beschikbaar zijn of komen. Denk hierbij aan restwarmte van industrie of rioolwaterzuiveringen, de geschiktheid van de ondergrond voor geothermie of het winnen van warmte uit meren, kanalen en rivieren (aquathermie). Voor een beschrijving van alle warmtebronnen verwijzen wij naar dit verdiepende hoofdstuk. Voor Teylingen zijn alle warmtebronnen onderzocht. Er is gekeken welke warmtebronnen beschikbaar en betrouwbaar zijn. De restwarmtebronnen in Teylingen zijn vergeleken met de inventarisatie uit de RES 1.0 (Regionale Energiestrategie 1.0), lokale data, CO2-emissies van de bedrijven en beschikbare studies. Hoewel het aanbod van restwarmte nog steeds niet precies per bedrijf bekend is, hebben we wel al een goed beeld van het restwarmte aanbod.

In Teylingen zijn enkele bedrijven in beeld die restwarmte beschikbaar hebben. Bij industriële processen en in de vleesverwerking wordt energie gebruikt. Of deze warmte echter ook goed uit te koppelen is en of deze op lange termijn ook beschikbaar blijft is echter onzeker. We houden deze optie open, maar zien vooralsnog beperkt aanknopingspunten voor uitkoppeling van deze warmte in een warmtenet. De beschikbare warmtebronnen in Teylingen zijn te bekijken via deze atlas. De resultaten van de inventarisatie zijn gebruikt voor een nieuwe doorrekening van de Startanalyse. Dit betekent dat de nieuwe dataset met restwarmtebronnen gebruikt is om met behulp van het rekenmodel van de Startanalyse nieuwe uitkomsten voor Teylingen te maken. Na de nieuwe doorrekening van de Startanalyse zijn de nieuwe uitkomsten verder uitgebreid met lokale informatie. De lokale kennis hebben we verzameld door met de gemeente, Hoogheemraadschap van Rijnland, netbeheerder Liander, woningcorporatie Stek en het waterbedrijf Dunea te spreken. Daarna is hen gevraagd een enquête in te vullen. De volgende informatie is per buurt in kaart gebracht: • • • • • • • •