Bijlage B1.3_Historisch onderzoek - P.C. Meijers.pdf
Tekst van het document
Mariënhaven |Warmond bouwhistorische opname
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond bouwhistorische opname
voormalig seminarie
pagina 1
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Bouwhistorische opname voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Afbeelding voorblad: voormalig seminarie Mariënhaven te Warmond, na 1922 (Afbeelding: ELO) Afbeelding pagina 3: Kadastrale minuutkaart Sectie D, blad 01, anno 1811-1832 (Afbeelding: RCE)
pagina 2
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
bouwhistorische opname
1.0
Voorwoord
pagina
4
2.0
Bouwgeschiedenis pagina
5
3.0 Beschrijving pagina 3.1 Stedenbouwkundig 3.2 Bouwmassa 3.3 Voormalig theologicum 3.3.0 Exterieur theologicum 3.3.1 Interieur theologicum 3.4 Kapel 3.4.0 Exterieur Kapel 3.4.1 Interieur Kapel 3.5 Voormalig philosophicum 3.5.0 Exterieur philosophicum 3.5.1 Interieur philosophicum -
34 35 36 38 40 50 57 58 60 68 69 76
4.0
Monumentenwaardering en Monumentenwaarderingstekeningen pagina
86
5.0
Advies
pagina
93
6.0
Begrippenlijst pagina
94
7.0
Noten
pagina
96
8.0
Colofon
pagina
98
bouwhistorische opname
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Inhoudsopgave
pagina 3
1.0
Voorwoord bouwhistorisch onderzoek
V
an het voormalig seminarie Mariënhaven te Warmond is een bouwhistorische opname verricht in opdracht van Mariënhaven Warmond BV. In verband met herontwikkeling van het complex is het van belang bouwhistorische informatie te verkrijgen over de gebouwdelen en inzicht te geven over de aanwezige monumentale waarden.
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Het onderzoek heeft bestaan uit visuele opnamen ter plekke en aanvullend archiefonderzoek. De onderzoekrapportage bevat een samenvattende bouwgeschiedenis van het complex en een globale beschrijving van exterieur en interieur. Op basis van de opnamen en het onderzoek is een beknopte monumentenwaardering gegeven met bijbehorende waarderingstekeningen. Het voormalig seminarie Mariënhaven bestaat uit een geschakeld complex op het adres Mgr. Aengenentlaan 1-3 te Warmond, kadastraal bekend sectie D, nummer 4782. Een deel van het complex is op 19 februari 1974 ingeschreven als rijksmonument onder monumentnummer 38285. De redengevende omschrijving luidt: ‘Het pand ontleent zijn monumentale waarde uitsluitend aan de oudste delen van het Theologicum van het voormalige Groot Seminarie. Opgericht 1799, verbouwd in 1821 en 1843, later met vleugels uitgebreid. In oorsprong neoclassicistisch gebouw met vooruitspringende vleugels, fraaie klokkentoren, houten classicistische ingangspartij. Inwendig neogotische kerkruimte. De in de 80-er jaren voor de ingangspartij geplaatste vleugel, waardoor het oorspronkelijke front in een nauwe binnenplaats is komen te liggen en die de zo fraaie opzet der laat 18e - vroeg 19e eeuw heeft bedorven, heeft geen monumentale waarde. De noordelijke zijgevel in 1971 vervangen door nieuwbouw. Orgel met Hoofdwerk en Positief, in 1863 gemaakt door J.J. Vollebregt.
In 1892 en in 1941 uitgebreid en verbouwd.’ Het complex is tijdens meerdere bouwfasen tot stand gekomen. Uit de redengevende omschrijving is af te leiden dat de bescherming de oudste bouwdelen betreft. De laat 19e -eeuwse bouwdelen die tijdens de aanwijzing tot rijksmonument nog aanwezig waren, zijn inmiddels gesloopt bij ingrijpende bouwfasen uit 1974 en 1996. Tijdens deze bouwfasen zijn meerdere jongere, onderdelen van het complex gewijzigd of vernieuwd. Gebaseerd op de redengevende omschrijving zijn de jongere bouwdelen van het complex uitgesloten van bescherming. Binnen deze rapportage worden betreffende bouwdelen echter wel globaal beschreven en voorzien van monumentenwaardering vanwege de cultuurhistorische samenhang en de ontstaansgeschiedenis van het complex. Beoordeling van de monumentenwaarden vanwege de monumentenvergunning binnen de komende procedure voor de omgevingsvergunning, kan vanwege voorstaande beperkt blijven tot de vroegste bouwdelen die als zodanig bij de waardering worden vermeld.
Afbeelding pagina 5: Luchtfoto complex Mariënhaven anno 1948 (Afbeelding: KLM Aerocarto, Aviodrome Documentatie Centrum)
pagina 4
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
bouwhistorische opname
2.0
eze beknopte bouwgeschiedenis is een samenvatting en interpretatie van het archiefonderzoek en bouwhistorisch onderzoek ter plekke.
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
D
Bouwgeschiedenis
bouwhistorische opname
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
pagina 5
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Samenvatting belangrijkste bouwfasen:
pagina 6
Bouwfase 0 Bouwfase 1 Bouwfase 2 Bouwfase 3 Bouwfase 4 Bouwfase 5 Bouwfase 6 Bouwfase 7 Bouwfase 8 Bouwfase 9 Bouwfase 10 Bouwfase 11 Bouwfase 12 Bouwfase 13 Bouwfase 14
1412 - 1573 1675 - 1799 1799 1822 1844 1878 - 1888 1897 1906 1921 - 1923 1927 1929 - 1935 1970 1974 - 1976 1996 2006
Klooster Mariënhaven Een Franse kostschool Priesteropleiding Een nieuw seminariegebouw Uitbreiding en een nieuwe kapel Een bibliotheek Een nieuw voorgebouw en kapellenkrans Sloop van het oudste bouwdeel Extra verdiepingen op de zijvleugels Verdere uitbreiding complex Philosophicum Verpleegtehuis fase I Verpleegtehuis fase II Nieuwbouw Keuken en dienstruimten
Bouwfase 1799
Bouwfase 1822
Bouwfase 1844
Bouwfase 1878 - 1888
Bouwfase 1897
Bouwfase 1906
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
bouwhistorische opname
Bouwfase 1927
Bouwfase 1929 - 1935
Bouwfase 1970
Bouwfase 1974 - 1976
Bouwfase 1996
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Bouwfase 1921 - 1923
Afbeeldingen pagina’s 6-7 Schematische weergave bouwfaseringen voormalig seminarie Ingekleurd zijn die bouwdelen waar de grootste wijzigingen hebben plaatsgevonden Bouwfase 2006
bouwhistorische opname
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
pagina 7
Bouwfase 0
1412 - 1573
Klooster Mariënhaven
In 1412 werd door heer Jan van den Woude, heer van Warmond, klooster Mariënhaven gesticht. Dit was een mannenklooster en bevond zich op de huidige locatie van nieuwbouwwijk Kloosterwei in Warmond. Ten noorden van de huidige kerkruïne naast het huidige complex Mariënhaven, bevond zich een vrouwenklooster, St. Ursula. De gebouwen van beide kloosters werden tijdens het beleg van Leiden in 1573 verwoest.(1)
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Bouwfase 1
1675 - 1799
Nabij de oude locatie van de kloosters kocht in 1675 Bastiaan Boers (1650 - 1713) een groot huis waarin hij een Franse kostschool oprichtte. Zijn zoon Maarten en kleinzoon Bastiaan (1711 - 1759) zette de school na zijn dood voort. De weduwe van Bastiaan, Mechteld Damhof, verkocht in 1764 de ‘van ouds vermaard Frans kostschool’ aan Pieter van Deventer.(2) Ook Van Deventer, gewezen ondermeester in Noordwijk, zette de school voort.(3) Gebaseerd op historische afbeeldingen, bestond het pand uit een tweebeukig dwarshuis met twee bouwlagen en schilddaken.
Franse kostschool anno 1799 door G. Röling (Afbeelding: Katholiek Documentatie Centrum)
pagina 8
Een Franse kostschool
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
Voormalige kostschool anno 1899 (Afbeelding: www.mapionet.nl)
bouwhistorische opname
1799
Priesteropleiding
In de Bataafse republiek werd in 1795 de vrijheid van godsdienst afgekondigd. Door dit besluit was er de mogelijkheid in Nederland een katholieke priesteropleiding te starten. Ten behoeve van zo’n opleiding werden middelen vergaard om in Warmond te kopen “Een van ouds zeer vermaarde Fransche kostschool voor jongeheeren waar in die affaire sedert ruym 134 is geoeffend , bestaande in een doorluchtig en in ’t jaar 1779 voor het grootste gedeelte nieuw gebouwd huis en erve, voorzien van veele ruime, zo boven- als benedenkamers, waarvan er negen behangen zijn; voorts een ruime keuken, waarin alle nodige vereischen zijn, een capitale regenwaterbak en pomp, benevens twee pompen van best, zeer zuiver welwater; hout- en turfschueren; zijnde het huis genoegsaam omringd van een groote moestuin en boomgaard”(4)
Bouwfase 2 1799
In het Noord Hollands Archief bevindt zich de koopakte van de voormalige kostschool. Op 12 december 1798 werd de voormalige Franse kostschool en landerijen door Pieter van Deventer verkocht aan Aartspriester Hermanus Fransiscus ten Hulscher voor een bedrag van 11.300 gulden. In de koopakte staat vermeld dat de Schout en gemeenteraad van Warmond verlof gaven voor het verleggen van de (oprij)laan zodat deze voor het front van het nieuwe gebouw kwam te liggen.(5) Op 12 april 1799 zou in het pand het eerste rooms-katholieke Groot Seminarie van Noord-Nederland gehuisvest worden en in gebruik genomen voor de priesteropleiding.(6) In het Noord Hollands Archief bevinden zich twee bestekken met bijbehorende begrotingen en inschrijvingen voor het wijzigen van het oude seminariegebouw, de voormalige kostschool. In de bestekken wordt gesproken over de aanwezigheid van een koepel en een schuur.(7) Vermoedelijk was er in het pand een kapel gerealiseerd die op een latere ontwerptekening als een gesegmenteerde uitbouw staat aangegeven. (zie ontwerptekening Giudici bij bouwfase 3). Het seminarie heeft het oude schoolgebouw tot 1906 in gebruik gehad, het jaar waarin het werd gesloopt en vervangen voor een nieuw pand.
Kadastrale minuutkaart, Sectie D, blad 01 anno 1811-1832 (Afbeelding: RCE)
bouwhistorische opname
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Bouwfase 2
pagina 9
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Bouwfase 3
pagina 10
1822
Een nieuw seminariegebouw
Vanaf de start van het seminarie bestond er behoefte aan een groter en statiger seminariegebouw, vooral na de gift van kerkelijke goederen door koning Willem I in 1814. (zie kader) Cornelis Lodewijk, baron van Wijckerslooth was een grote stimulator en de belangrijkste financier voor het nieuwe gebouw dat in 1822 gerealiseerd zou worden. Het nieuwe gebouw was U-vormig met een monumentale vormgeving en rond een cour haaks staande zijvleugels. Zowel de middenbeuk als de beide zijvleugels waren voorzien van omlopende dubbele schilddaken met een brede zakgoot tussen de kappen. Op de monumentale voorgevel van de middenbeuk stond een opengewerkt spits als klokkentoren. Het gebouw werd gerealiseerd door Simon Paddenburg, meester-timmerman en metselaar uit Warmond voor een bedrag van 76.000 gulden. Het aannemingscontract werd getekend op 16 december 1820. In het kostenoverzicht van de bouw staan bij de meerwerken de kosten opgenomen voor een eerste steen, die op 24 maart 1821 werd gelegd door baron C.L. van Wijckerslooth, en kosten voor het afbreken van een deel van het oude gebouw, de voormalige kostschool. Het U-vormige bouwdeel is grotendeels behouden gebleven en vormt tegenwoordig een centraal deel van het complex.(8)
Seminariegebouw anno 1821, litho van L. Springer (Afbeelding: ELO)
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
bouwhistorische opname
Ontwerp begane grond Giudici anno 1813 (Afbeelding: museum catharijneconvent)
bouwhistorische opname
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Het gebouw is vrijwel zeker ontworpen door architect Carel Giovanni Fransesco Giudici (1746 - 1819). Al in 1813 had hij ontwerpen gemaakt voor de bouw van een nieuw seminarie. Het huidige gebouw komt echter niet overeen met zijn ontwerptekeningen.(9) De opzet van het huidige complex is grotendeels gespiegeld ten opzichte van het plan van Giudici. Dat sluit zeker niet uit dat Giudici verantwoordelijk was voor het ontwerp, definitieve ontwerptekeningen werden namelijk gebruikt voor de bouw en gingen daarom vaak verloren. Een keuze voor een ontwerp van Giudici is verder logisch vanwege zijn eerdere ontwerpen. Daarnaast passen een aantal elementen van het huidige complex bij de ontwerptekeningen en in het oeuvre van Giudici; De strakke vormen van het gebouw, het gebruik van een cour binnen drie gebouwvleugels, de scherpe vormen van het fronton op de voorgevel en het sierlijke spitsvormige torentje zijn elementen die Giudici vaker toepaste. Op de ontwerptekening staat naast een kapel ook het bestaande seminariegebouw aangegeven (grijs gekleurd). Het bestaande gebouw maakte in het ontwerp deel uit van het nieuwe complex maar werd bij de gerealiseerde plannen een losstaand bouwdeel.
pagina 11
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Architect C.G.F. Giudici (1746 - 1819) De in Nederland Jan genoemde Giudici was een Italiaanse architect die zich in 1770 in Rotterdam vestigde. Van de namen naar zijn initialen bestaan meerdere varianten, de meest waarschijnlijke zijn Carlo Giovanni Fransesco. Giudici wordt gezien als één van de belangrijke architecten van het laat 18e-eeuwse classicisme in Nederland samen met de architecten Husly, Viervant en Van der Hart. In 1786 werd hij aangesteld tot architect en inspecteur-generaal der gebouwen van de Admiraliteit op de Maze en in 1795 bij het Verenigd Departement van Rotterdam en Vlissingen. Giudici was een belangrijke architect tijdens de Franse tijd als architect van Koning Lodewijk Napoleon. Hij werkte aan de uitbreiding en herinrichting voor een nieuwe stad Assen, waaronder een nieuw paleis van de koning. Van 1807 tot 1809 was hij verantwoordelijk voor wederopbouw van Leiden na de grote buskruitramp. Giudici was één van de eerste architecten in Nederland die stucwerk een grote rol in het interieur van kerken gaf.
Eerste steen bij kapel doo (Afbeelding: pc meijers | bnb
pagina 12
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
bouwhistorische opname
Cornelis Lodewijk, baron van Wijckerslooth was in 1806 als student ingeschreven in het seminarie van Warmond en werd in 1811 als priester gewijd. Door bemiddeling van Wijckerslooth werd volgens een besluit van 23 juli 1814 in dat jaar door koning Willem I een aantal kostbare kerkelijke kunstvoorwerpen aan het seminarie geschonken. Deze kunstvoorwerpen waren afkomstig uit de kapel van koning Lodewijk in het paleis op de Dam te Amsterdam en werden aan de baron overhandigd. In 1816 werd hij tot gewoon-hoogleraar op het seminarie bevorderd tot 1833, zijn het tot bisschop van Curium werd gewijd. Wijckerslooth was in 1817 één van de stichters van het seminarie van Hageveld bij Velzen. Wijckerslooth financierde uit eigen middelen en uit bijdragen van zijn familie het nieuwe seminariegebouw in Warmond. Hij legde hiervoor dan ook de symbolische eerste steen. Verder was hij betrokken bij de oprichting van het Sint Willibrordus-college in Katwijk aan de Rijn en het nieuwe Hageveld bij Voorhuis. De bouw van de kapel bij het seminarie in Warmond die in 1843 werd gerealiseerd, werd eveneens voor een groot deel door Wijckerslooth bekostigd. Ook hiervoor legde hij de eerste steen. In Oegstgeest kocht hij de buitenplaats Duinzigt waar hij tot zijn dood bleef wonen.(10)
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Cornelis Lodewijk, baron van Wijckerslooth (25-05-1786 - 10-11-1851)
or C.L. van Wijckerslooth |bouwhistorie | restauratie)
bouwhistorische opname
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
pagina 13
Bouwfase 4
1844
Uitbreiding en een nieuwe kapel
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Vanwege het groeiend aantal studenten, met name na het sluiten van het seminarie ’s-Heerenberg in 1842, was uitbreiding in Warmond noodzakelijk. Voor het uitbreiden van het seminarie met twee extra vleugels en het maken van een nieuwe kapel achter het seminarie werd de Leidse architect Theo Molkenboer aangetrokken. Molkenboer had eerder in 1837 al wijzigingen aan het oude seminariegebouw voorbereid, onduidelijk is of deze ook uitgevoerd waren. Ook liet Molkenboer in 1842 extra kamers timmeren en inrichten op de zolder van het gebouw uit 1822.(11) Vermoedelijk maakte deze werkzaamheden al deel uit van het grotere bouwplan van zijn hand voor de uitbreiding van het complex. Hoewel wel vermeld in de archiefbeschrijving, zijn de bouwgegevens van de kapel en de nieuwe vleugels niet aanwezig in het Noord Hollands Archief. Helaas kunnen hierdoor de materialen en opzet van de nieuwe gebouwdelen niet volledig vastgesteld worden.(12) Gebaseerd op jongere bouwtekeningen en archiefbronnen bestonden de twee nieuwe vleugels uit rechthoekige bouwdelen met drie bouwlagen en een kapverdieping. In het voordakvlak werden beide bouwdelen voorzien van een doorlopende dakopbouw als een attiek boven het hoofdgestel van de gebouwen. De nieuwe bouwdelen sloten in architectuur en kapvormen aan op de bestaande zijvleugels van het U-vormige seminariegebouw.
De neogotische kapel met bijbehorende sacristie kwamen los van het bestaande gebouw te staan. De eerste steen voor de kapel werd gelegd op 8 juni 1843,wederom door baron C. L. Van Wijckerslooth.(13) Het werk werd uitgevoerd door aannemer H.J. Sebil uit Haarlem, maar vanwege financiële problemen van Sebil bij de bouw van een R.K. kerk in Haarlem, werd het werk afgemaakt door de aannemers Van der Linden en Van Eck voor een bedrag van 88.000 gulden. Het werk was gereed in 1844.(14) In een album over de stad Leiden en omgeving van G.J. Bos uit 1859 - 1860 staat een afbeelding van het toenmalige seminariegebouw met de nieuwe zijvleugels. Bouwfase 4 1844
Seminariegebouw anno 1850 (Afbeelding: ELO)
pagina 14
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
bouwhistorische opname
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Hoewel de kapel gereed was in 1844 werden er nog geruime tijd later werkzaamheden aan verricht of versieringen aangebracht. Het hoofdaltaar in de kapel in neogotische stijl is afkomstig van Stephen Louis Veneman (1812 - 1888), beeldhouwer uit ’s Hertogenbosch, en werd in 1851 aangebracht.(15) Naar bestek en voorwaarden uit 1862 bouwde Johannes J. Vollebregt & Zn uit ’s-Hertogenbosch in 1863 het orgel. (16) Dit orgel zou later door L. Ypma & Co uit Alkmaar in 1892 gewijzigd worden en naar achteren op het zangkoor geplaatst.(17) De vensters achter het altaar waren oorspronkelijk gesloten. In 1873 werden hier glasopeningen aangebracht die in 1930 door ontwerper Han Bijvoet uit Haarlem werden voorzien van gebrandschilderd glas. De vensters beelden geloof, hoop en liefde uit. Bijvoet bracht overigens in 1938 ook in de overige vensters gebrandschilderd glas aan waarvan er later weer twee werden vervangen door kathedraalglas vanwege de beperkte lichttoetreding. De kapel en het hoofdaltaar werden pas in 1897 geconsacreerd. (18)
Altaar in kapel seminarie te Warmond (Tekening: catharijneconvent)
bouwhistorische opname
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
pagina 15
Architect Theo Molkenboer (6 november 1796 - 11 december 1863)(19)
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Theo Molkenboer staat bekend als één van de belangrijkste kerkelijke architecten uit de 19e eeuw. Hij heeft zeker veertig nieuwe katholieke kerken gebouwd, drie seminaries, zes kerkverbouwingen en diverse pastorieën of bijgebouwen van kerken. Molkenboer lag goed bij de katholieke geestelijkheid, zo zaten bijvoorbeeld in de bouwcommissie van het seminarie aartspriester Kervel en de latere bisschop van Haarlem, Van Vree.
pagina 16
Molkenboer paste de neogotische vormen en motieven toe, zonder enig idee te hebben van het aan deze vormen ten grondslag liggende constructieve idee. Behalve in neogotische stijl bouwde Molkenboer ook in barok-classicistische trant en in neoromaanse trant. Zijn eclectische manier van bouwen riep bij tijdgenoten wel eens kritiek op maar hij wordt vooral gezien als één van de eerste architecten die de stucadoorsgotiek in Nederland heeft geïntroduceerd. Het werk van Theo Molkenboer kan mogelijk geïnspireerd zijn geweest door zijn mogelijke voorganger in Warmond, de Italiaanse architect Giudici. Het ontwerp van Molkenboer voor de St. Petruskerk in 1832, toonde veel overeenkomsten met het interieur van de door Giudici in 1808 - 1809 herbouwde Lodewijkskerk in Leiden na de buskruitramp van 1807. Bij meerdere werken van Molkenboer komt een klokkentorentje voor die overeenkomsten hebben met de houten torenspits boven de hoofdingang van het seminarie in Warmond, die vermoedelijk naar ontwerp van Giudici is gemaakt. In 1858 maakt Molkenboer een ontwerp voor een nieuwe kerk in Warmond. Deze Sint-Matthiaskerk diende qua grondplan grote gelijkenis te vertonen met de 16e -eeuwse kerk die tijdens het beleg van Leiden ten onder was gegaan. Die kerk is de eerste neoromaanse in zijn oeuvre.
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
bouwhistorische opname
1878 - 1888
Een bibliotheek
In 1878 en 1888 werd het seminarie in twee fasen uitgebreid met een grote bibliotheek naar ontwerp van de Nederlandse architect E(vert). J. Margry (1841 1891).(20) Margry was een leerling van P.J. H. Cuypers en wordt als één van de belangrijkste architecten van de neogotiek genoemd. In geschreven bronnen wordt overigens de broer van Evert, A(bert).A.J. Margy (1857 - 1911) als architect vermeld maar dat lijkt niet waarschijnlijk.(21) Het bestek van de aanbouw van de bibliotheek uit 1888 bevindt zich in het Noord Hollands Archief en is van de hand van Evert Margry. Helaas zijn er geen oorspronkelijke bouwtekeningen bekend. Voor de constructies werden gietijzeren kolommen, korbelen en kapspanten toegepast, afkomstig van de IJzer- en Metaalgieterij uit Leiden. De bouwkundige aannemer was, afgelezen op facturen, de firma Seret & Barneveld. In de achtergevel van de bibliotheek kwam een groot glas-in-loodvenster.(22)
Bouwfase 5 1878 - 1888
Bibliotheek , ongedateerde foto (Afbeelding: Warmelda)
Bouwfase 6
1897
Een nieuw voorgebouw en kapellenkrans
In 1897 werd opdracht gegeven voor het bouwen van een nieuw voorgebouw en het verbouwen van het priesterkoor en de sacristie.(23) Architect en aannemer van het project was J.H. Groenendaal uit Amsterdam. Het toezicht op het werk gebeurde door C.L.M. Robbers uit Haarlem. De kosten voor dit voorgebouw bedroegen in aanvang ruim 74.000 gulden. De kosten voor het priesterkoor en de sacristie waren respectievelijk ruim 4.500 en 3.850 gulden. Op het totaal kwam na uitvoering nog een meerwerkbedrag van ruim 37.000 gulden, Voor het aanleggen van centrale verwarming kwam daarnaast nog een meerwerkbedrag van ruim 23.000 gulden.
bouwhistorische opname
Bouwfase 6 1897
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Bouwfase 5
pagina 17
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Het voorgebouw kreeg de breedte van het oorspronkelijke U-vormige bouwdeel uit 1822. Het nieuwe gebouw met drie bouwlagen en een hoge kapverdieping stond gepositioneerd tegenover het bestaande gebouw waardoor een besloten binnenplaats ontstond. Opvallend element aan de nieuwbouw was dat de vensters werden voorzien van verstelbare rolblinden, afkomstig van de Amsterdamse stoomfabriek W.H.M. Scholte. Bij deze bouwfase werd het bestaande priesterkoor ombouwt met een kapellenkrans waarin altaarnissen. Het beeldhouwwerk van de altaren in de kapellen, kwam van de beeldhouwer Johannes Petrus Maas uit Haarlem (1861 - 1941). Bij deze bouwfase werden ook de kerkbanken richting het altaar geplaatst, daarvoor stonden ze langs de muur naar het middenpad gericht. De sacristie naast de grote kapel werd voorzien van een eigen kapel voor de zusters, de personeelskapel.(24) Vermoedelijk werd bij deze fase de bestaande sacristie vervangen door een geheel nieuw gebouw. De architectuur past bij de laat 19e -eeuwse bouwfase en in de buitengevels zijn geen bouwsporen van faseringen te zien. In het beeldarchief van Erfgoed Leiden e.o. bevindt zich een tekening voor de elektrische installatie van het complex kort na realisatie. Hierop is de plattegrond met het nieuwe voorgebouw en de kapellenkrans goed zichtbaar.
Voorgebouw anno 1949 (Afbeelding: NA)
Voorgebouw aan het begin van de 20e eeuw (Afbeelding: ELO)
pagina 18
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
bouwhistorische opname
Kapel, ongedateerde foto (Afbeelding: Warmelda)
bouwhistorische opname
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Afbeelding: Plattegrond complex voor 1909 (Afbeelding: ELO)
pagina 19
Bouwfase 7
1906
Sloop van het oudste bouwdeel
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Op 18 mei 1906 tekenden aannemer Groenendaal uit Amsterdam en H.J.M. Taskin, president van het bestuur van het bisschoppelijke seminarie, een contract voor de bouw van een nieuw dienstgebouw.(25) In eerste instantie was het de bedoeling dat het bestaande dienstgebouw gerenoveerd zou worden. Dit dienstgebouw betrof het oudste deel van het seminarie, de voormalige Franse kostschool, waarin in die tijd een bakkerij, opslag, werkplaatsen en zusterkamers. Van de renovatieplannen rest een ontwerptekening waarop de afmetingen en indeling van de voormalige Franse school zichtbaar zijn. Dit oude pand bleek echter zo bouwvallig geworden, dat in plaats van renovatie gekozen werd voor gehele sloop en nieuwbouw. Onder begeleiding van architect C.L.M. Robbers uit Haarlem werd het werk uitgevoerd, dat op 1 september 1906 gereed diende te zijn. Het gebouw kreeg twee bouwlagen en een kapverdieping onder een afgeknot schilddak. Bouwfase 7 1906
Ontwerptekening renovatie voormalige Franse kostschool (Tekening:NHA)
pagina 20
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
Hekwerk in oorspronkelijke toestand, ongedateerde foto (Afbeelding: Warmelda)
bouwhistorische opname
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Kort na uitvoering van deze bouwfase werden er verschillende werkzaamheden verricht aan installaties en herinrichting van het complex. Vanwege de beperkte consequenties voor het huidige complex worden deze werkzaamheden niet beschreven. Uitzondering hierop zijn het realiseren van een nieuwe poort aan de Herenweg en het aanbrengen van de mozaïekvloer in de kapel. Op 20 april 1909 kreeg het seminarie vergunning voor het plaatsen van een nieuw ijzeren draaihek langs de Heerenweg. Dit hek kwam op de plaats van een bestaand houten hek bij de ingang van de seminarielaan. (26) De situatietekening van het ontwerp bevindt zich in het Noord Hollands Archief. Het hekwerk werd een kunstsmeedwerk van de firma G.J. Vincent & Co uit Schiedam. Deze firma, opgericht in 1879, had een eigen ontwerp- en tekenafdeling.(27) Het hek met twee zijvleugels zou in een later stadium verbreed worden waarbij de zijvleugels onderdeel werden gemaakt van de draaipoort. In 1913 werd opdracht gegeven de houten vloer van de kapel te vervangen door een mozaïekvloer naar ontwerp van de jubilerende president Taskin.(28) Het voorstel werd uitgetekend door de kunstenaar Jan Brom uit Utrecht. Het werk werd uitgesteld vanwege de oorlog. De zonen van Jan Brom, Jan Eloy en Leo Brom, lieten het mozaiëkwerk in 1920 uitvoeren door de firma Emile Godchoul uit Gent.
Deze vloer zou bij de uitbreiding van de kapel in 1927 worden aangevuld. Voor meer informatie over de mozaïekvloer, zie beschrijving kapel.
mozaïekvloer kapel
bouwhistorische opname
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
pagina 21
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Bouwfase 8
pagina 22
Bouwfase 8 1921 - 1923
1921 - 1923
Extra verdieping op de zijvleugels
Op 9 februari 1923 kregen de gebroeders G. en B. Beugelsdijk uit Warmond opdracht voor het bouwen van een extra verdieping op linkervleugel van het bestaande gebouw. De werkzaamheden naar ontwerp van architect C.L.M. Robbers uit Haarlem, dienden op 14 juli van dat jaar afgerond te zijn.(29) Het werk betrof alleen het linker bouwdeel maar uit archiefbronnen valt af te leiden dat eerder al een verdieping op het rechter bouwdeel was aangebracht. In een briefwisseling uit december 1922 stond namelijk toegelicht dat de constructies van de beide vleugels onderling afweken, en dat de kosten voor constructies van de linkervleugel daarom duurder waren dan van het rechterdeel. In de omschrijving en de begroting stond dat de bestaande kapconstructies en bouwmuren werden afgebroken ten behoeve van de extra bouwlaag. De bestaande dakopbouwen op deze bouwdelen werden daarbij eveneens verwijderd. Voor de oplegging van stalen balken werden oude hardstenen blokken gebruikt. De kosten voor de extra bouwlaag bedroegen bijna 30.000 gulden.
Bouwfase 9
1927
Verdere uitbreiding complex
In 1927 werd het seminarie verder uitgebreid met nog twee gebouwvleugels aan de uiteinden van de bestaande, verhoogde, zijvleugels uit 1844. De nieuwe gebouwen kregen vier bouwlagen en een plat dak en sloten daarmee aan op deze verhoogde zijvleugels. Het bouwdeel rechts sloot verder nog aan op de langwerpige bibliotheek. Achter de linker zijvleugel werd in dat jaar een auditorium gebouwd.(30) In hetzelfde jaar werd ook het schip van de kapel uitgebreid met een extra travee waardoor de kapel met het hoofdgebouw verbonden werden. Deze uitbreiding is nog afleesbaar in de mozaïekvloer in de kapel. Tegen de kapel kwam een sacristie. Bij de bestaande sacristie kwam een kapel voor de bedienden. Het 19e -eeuwse orgel in de kapel werd bij deze bouwfase deels ingebouwd. (31) Door een serre op de binnenplaats werd een eetzaal of recreatieruimte gerealiseerd. De verschillende uitbreidingen staan op een gekopieerde plattegrond van het toenmalige seminarie die vanwege de beperkte kwaliteit niet is opgenomen in deze rapportage, maar is verwerkt in het totaaloverzicht op pagina 33.(32)
Bouwfase 9 1927
Naast de nieuwe gebouwen werd ook aandacht gegeven aan de klokkentoren. De momenteel nog bestaande Klokkengieterij Petit & Fritsen uit Aarle-Rixtel, deed op 22 augustus 1927 opname van de klokken. De toenmalige grote klok bleek kapot te zijn, twee kleinere klokken waren nog in goede staat. Besloten werd een nieuwe grote klok te gieten. Op 25 februari 1943 nam de Duitse bezetter drie klokken in beslag waaronder de nieuwe grote klok. Hoewel de oorlog nog niet voorbij was, werden er al op 4 april 1944 nieuwe klokken besteld. (33)
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
bouwhistorische opname
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Eetzaal, ongedateerde foto (Afbeelding: Warmelda)
Recreatiezaal, ongedateerde foto (Afbeelding: Warmelda)
bouwhistorische opname
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
pagina 23
Bouwfase 10
1929 - 1935
Philosophicum
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Naast het bestaande seminarie, het theologicum, werd in 1930 een nieuw gebouw gerealiseerd als philosophicum. Op 25 september 1929 was vergunning verleend voor de bouw van dit pand dat binnen 15 maanden gereed diende te zijn.(34) Het ontwerp was van architect Jan Stuijt. Stuijt (1868 - 1934) geldt als een van de belangrijkste 20e -eeuwse kerkenbouwers in Nederland en heeft een groot oeuvre van katholieke kerken en kerkelijke gebouwen. Het Bestek en Voorwaarden voor het bouwen van ‘een seminarie (philosophicum) met kapel’ voor het bisdom Haarlem, bevinden zich in het Noord Hollands Archief. Voor de betonconstructies werd in het bestek nog de oude benaming Monier gebruikt, naar de Fransman Joseph Monier (1823 - 1906), één van de grondleggers van de ontwikkeling van gewapend beton. Het werk werd uitgevoerd door aannemer De Vreede uit Noordwijk. Op 7 oktober 1930 werd het philosophicum door Mgr. Aengenent, de bisschop van Haarlem ingewijd.(35) Het gebouw was geschikt voor 130 studenten die hun eigen studeerkamer hadden, twee collegezalen, laboratorium, kapel, eetzaal, recreatiezaal, een keuken, dienstruimten en een brede poort. Bij de inwijding waren de architect en de kunstenaar A. Molkenboer (1872 - 1960) aanwezig.
Molkenboer was de ontwerper van het uit marmer en mozaïek opgetrokken altaar met een groot kruisbeeld en heeft tussen 1928 - 1934 vijf mozaïeken voor het grootseminarie in Warmond gemaakt.(36) In het Noord Hollands Archief bevindt zich een plattegrondtekening uit 1961.(37) Deze tekening betreft de rioleringen geeft de omvang en indeling van het totale complex aan voordat het seminarie in 1967 werd opgeheven. Bouwfase 10 1929 - 1935
Philosophicum te Warmond (Afbeelding: Warmelda)
pagina 24
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
bouwhistorische opname
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
luchtfoto complex anno 1948 (Afbeelding: KLM Aerocarto, Aviodrome Documentatie Centrum)
Plattegrond tekening riolering anno 1961 (Afbeelding: NHA
bouwhistorische opname
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
pagina 25
Bouwfase 11
1970
Verpleegtehuis fase I
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
In 1967 werd het seminarie gesloten en twee jaar later gekocht door de Stichting Verpleging en Verzorging Bejaarden ‘Warmond’, een dochter van de stichting Fransiscaner Bejaardenzorg. Het doel was opvang en verzorging van demente bejaarden.(38)
Bouwfase 11 1970
Ten behoeve van de nieuwe functie werd een totaalplan voor het complex gemaakt dat in twee fasen zou worden uitgevoerd.(39) Het ontwerp was van architectenbureau Prinsen & Den Ouden uit Oegstgeest. De eerste fase vond plaats in 1970 waarbij het voormalig philosophicum werd uitgebreid. De achterste delen van de beide zijvleugels werden verhoogd met een extra bouwlaag en kap. Naast de uitbreiding werd de 19e -eeuwse bibliotheek gesloopt en vervangen voor nieuwbouw. Bij deze fase bleef waarschijnlijk een deel van het oude gebouw gehandhaafd maar dit zou in een latere bouwfase alsnog vernieuwd worden. Het gebouw tussen het voormalige theologicum en philosophicum werd vernieuwd. De voormalige binnenplaats van het zusterhuis werd overdekt ten behoeve van nieuwe dienstruimten.
Plattegrond begane grond bestaande situatie Fase 1, anno 1970 (Tekening: Bouwdossier gemeente Teylingen)
pagina 26
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
bouwhistorische opname
Gevels bestaande situatie Fase 1, anno 1970 (Tekening: Bouwdossier gemeente Teylingen)
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Plattegrond begane grond nieuwe situatie Fase 1, anno 1970 (Tekening: Bouwdossier gemeente Teylingen)
Gevels nieuwe situatie Fase 1, anno 1970 (Tekening: Bouwdossier gemeente Teylingen)
bouwhistorische opname
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
pagina 27
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Bouwfase 12
1974 - 1976
Verpleegtehuis fase II
Als tweede fase van de herbestemming van het voormalige seminarie volgde de verbouwing van het oudste bouwdeel, het voormalige theologicum. Van de voorgenomen verbouwing zijn in het bouwarchief van de gemeente Warmond, nu gemeente Teylingen, twee series vergunningstekeningen.(40) De eerste serie ging uit van een renovatie en het bouwen van een extra gebouwvleugel aan de linkerzijde. Dit plan was mogelijk te ambitieus, want het uiteindelijke plan betrof geen uitbreiding maar een ingrijpende verbouwing van het bestaande pand. Een aantal bouwdelen, waaronder het grote voorhuis uit 1897 en de in 1927 gerealiseerde sacristie en auditorium werden geheel gesloopt. De verhoogde daken op de gebouwvleugels uit 1844 werden weer verwijderd en vervangen door nieuwe kappen. Daarnaast werden ook de bovenste bouwlagen van de gebouwvleugels uit 1927 vervangen door kapverdiepingen. Van de bestaande gebouwdelen werden grote delen van de buitengevels vervangen. De linker zijvleugel uit 1844 werd bijna geheel vernieuwd en opgebouwd met betonnen draagconstructies. Door de ingrepen ontstond een samenhangend geheel omdat buitengevels en daken een overeenkomende uitstraling kregen. Vensters en materialisering werden volledig op elkaar afgestemd. Het interieur werd vrijwel geheel vernieuwd en complete nieuwe indelingen werden gerealiseerd.
Slechts in het oudste bouwdeel van 1822 bleven delen van de houten vloer- en dakconstructies behouden. De positie van het hoofdtrappenhuis bleef gehandhaafd, maar overige trappenhuizen werden verwijderd en vervangen. In 1976 werd alsnog een nieuw bouwdeel gerealiseerd, een recreatieruimte achter de linker dwarsvleugel.
Plattegrond begane grond bestaande- en nieuwe situatie Fase 2, anno 1973 -1974 (Tekening: Bouwdossier gemeente Teylingen)
pagina 28
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
bouwhistorische opname
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Gevels bestaande situatie Fase 2, anno 1973 (Tekening: Bouwdossier gemeente Teylingen)
Gevels nieuwe situatie Fase 2, anno 1974 (Tekening: Bouwdossier gemeente Teylingen)
bouwhistorische opname
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
pagina 29
Bouwfase 13
1996
Nieuwbouw
In 1996 werd het grootste deel van het voormalige philosophicum gesloopt en vervangen voor eigentijdse nieuwbouw.(41) Bij deze ingrijpende bouwfase bleef het voorgebouw van het voormalige philosophicum gehandhaafd inclusief de bijbehorende kapel. De beide trappenhuizen op de uiteinden van het voorgebouw bleven gehandhaafd maar de indelingen werden gewijzigd. Vanwege de sloop van de achterliggende bebouwing werden delen van de achtergevels vernieuwd. Het nieuwe gebouw in een soort klaverbladvorm werd in het midden met het bestaande bouwdeel verbonden. Het voormalige entreegebouw tussen het voormalig theologicum en philosophicum werd geheel gesloopt en vervangen door een nieuw bouwdeel.
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Bouwfase 13 1996
Tekening nieuwe situatie, nieuwbouw anno 1996 (Tekening: via Van Egmond Totaal Architectuur)
pagina 30
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
bouwhistorische opname
Bouwfase 14
2006
Keuken en dienstruimten
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Ten behoeve van het gehele complex werden een keuken en nieuwe dienstruimten gebouwd.(42) De nieuwe gebouwen omsloten de bestaande gebouwvleugel uit 1906.
Bouwfase 14 2006
bouwhistorische opname
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
pagina 31
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Samenvattende bouwgeschiedenis Mariënhaven
pagina 32
De naam Mariënhaven is afkomstig van een klooster dat zich bevond in de nabijheid van het huidige complex Mariënhaven. In het complex was tot 1967 een seminarie gevestigd, waarna het tot verpleegtehuis heeft gefunctioneerd. De vroegste bebouwing van het voormalige seminarie, dat in 1799 werd gesticht, bestond uit een woonhuis waarin in 1675 een Franse kostschool was gevestigd. De school bestond uit een tweebeukig dwarshuis met twee bouwlagen en een kapverdieping onder een dubbel schilddak. In 1822 werd een nieuw seminariegebouw gerealiseerd naar ontwerp van de Italiaanse architect Giudici. Het nieuwe U-vormige seminariegebouw had drie bouwlagen en rondgaande dubbele kapverdiepingen. Dit gebouw werd in 1844 uitgebreid met twee zijvleugels en een vrijstaande kapel. Het ontwerp voor de uitbreiding en kapel was van de Leidse architect T. Molkenboer die eerder al kleine wijzigingen aan het complex had verricht. Tussen 1878 en 1888 werd in twee fasen een grote bibliotheek gebouwd naar ontwerp van architect E.J. Margry. Deze bibliotheek is niet meer aanwezig. Architect en tevens aannemer J.H. Groenendaal uit Amsterdam ontwierp en bouwde een compleet nieuw voorgebouw in 1897. Dit gebouw kwam voor het oorspronkelijke U-vormige seminariegebouw te staan, zodat er een besloten binnenplaats ontstond.
Naast het nieuwe voorgebouw kreeg de kapel bij deze bouwfase een kapellenkrans met altaarnissen. In 1906 werd de voormalige kostschool, het oudste deel van het seminarie gesloopt en vervangen door een nieuw gebouw. Vanwege een jubileumjaar van de toenmalige president van het seminarie werd na uitstel vanwege de Eerste Wereldoorlog, in 1920 een mozaïekvloer in de kapel gelegd. Tussen 1921 en 1923 werden de bestaande kappen op de gebouwvleugels uit 1844 vervangen door bouwlagen met een plat dak. Hierdoor konden deze verdiepingen ingericht worden met extra kamers. In 1927 kwamen er twee extra gebouwvleugels
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
met vier bouwlagen en platte daken bij. Bij deze bouwfase werd het schip van de kapel verlengd en werden kapel en sacristie verbonden met het seminariegebouw. De bouwfasen uit de jaren ’20 van de vorige eeuw waren beiden van architect C.L.M. Robbers uit Haarlem. Een belangrijke uitbreiding van het complex vond plaats tussen 1929 en 1935. Naar ontwerp van architect Jan Stuyt, werd een geheel nieuw philosophicum gebouwd. Dit gebouw met kreeg drie gebouwvleugels in een omgekeerde U-vorm en een kapel. De gebouwvleugels kregen drie bouwlagen en een kapverdieping met uitzondering van de achterste gebouwvleugels, die deels van platte daken werden voorzien. Aan de uiteinden van deze vleugels werd een éénlaagse verbinding gerealiseerd waardoor er een besloten binnenhof ontstond. Nadat het seminarie in 1967 was opgeheven werd het verpleegtehuis. De herbestemming werd in twee fasen uitgevoerd: In 1970 werd het philosophicum uitgebreid en tussen 1974 en 1976 werd het oudste deel van het voormalig seminarie ingrijpend gerenoveerd. Bij deze renovatie werden grote delen van het complex gesloopt of vernieuwd. Het voorgebouw uit 1906 werd geheel verwijderd, evenals de bovenste bouwlagen met de platte daken op de zijvleugels. Door de gebouwdelen een overeenkomende architectuur te geven in vensters en kappen, werd een samenhangend complex gerealiseerd.
In 1996 zou het grootste deel van het voormalige philosophicum worden vervangen door nieuwbouw. Alleen het voorgebouw en de bijbehorende kapel bleven grotendeels gehandhaafd. In 2006 werden de keuken en dienstruimten van het complex vernieuwd.
bouwhistorische opname
Overzichttekening bouwfasen Aanwezige bouwfaseringen afleesbaar in huidige situatie
1821-1822 1844 1897-1898
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
1906-1907 1921-1923 1927 1929-1935 1970 1974-1976 1996 2006
bouwhistorische opname
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
pagina 33
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Beschrijving | Mariëngaerde | Mariënhaven | Mariënstaete
pagina 34
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
bouwhistorische opname
3.0
beschrijving
Beschrijving
Inleiding
D
e beknopte beschrijving van het complex is vooral gericht op de monumentale waarden van de verschillende bouwdelen. Vanwege de rijksmonumentenstatus worden de oudste bouwdelen beschreven. Van de overige bouwdelen worden slechts die onderdelen benoemd die vanuit cultuurhistorisch oogpunt aandacht verdienen.
Ten behoeve van leesbaarheid wordt in de tekst verwezen naar onderstaande codering voor de afzonderlijke bouwdelen. H1
E F
D
A B1
B2
C2
H2
G
C1
Codering bouwdelen
3.1
Stedenbouwkundige situatie complex
H
et complex bevindt zich op een historische locatie en bestaat uit verschillende bouwdelen. De belangrijkste bouwdelen zijn het voormalige theologicum met de achterliggende kapel (E) en het voorgebouw van het voormalige philosophicum (G), eveneens met bijbehorende kapel. Het complex ligt westelijk van de centraal door Warmond doorgaande weg, de Herenweg. Het terrein is door een brede oprijlaan, de bisschopslaan, verbonden met deze historische weg. De belangrijkste gebouwdelen staan als een breed front gepositioneerd met de voorgevels in lijn van zuidwest naar noordoost. Achter de gebouwen staan de kapel (E), enkele dienstgebouwen (F) en een groot recent gerealiseerd verpleegtehuis in klaverbladvorm (H1). Bij het terrein behoorden in opzet onder andere ook moestuinen en een begraafplaats, deze delen behoren niet bij het beschreven complex.
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Omdat de huidige benamingen voor het complex, Mariëngaerde, Mariënhaven en Mariënstaete, soms door elkaar worden gebruikt, worden in deze tekst vooral de oude functies vermeld: het voormalige theologicum (nu: Mariëngaerde) en het voormalige philosophicum (nu: Mariënhaven). Van het complex worden de stedenbouwkundige situatie en de bouwmassa globaal beschreven. De beschrijving van het exterieur en het interieur is opgedeeld in drie delen: theologicum, kapel en philosophicum.
Oprijlaan gezien van dak van het complex, richting Herenweg te Warmond
bouwhistorische opname
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
pagina 35
3.2
Bouwmassa
D voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
e oudste bouwdelen van het voormalig theologicum vormen het rijksmonument. Deze monumentale delen bestaan uit een U-vormig bouwdeel (A) en een achterliggende kapel (E). Het gebouw op het U-vormig grondplan heeft drie bouwlagen en een kapverdieping. Weerszijden zijn in 1844 zijvleugels gerealiseerd die haaks op de U-vorm staan (B1 + B2). Eveneens haaks op deze zijvleugels zijn in 1927 wederom zijvleugels gebouwd (C1 + C2). De zijvleugels hebben overeenkomstig het U-vormige bouwdeel eveneens drie bouwlagen en kapverdiepingen. Deze kapverdiepingen zijn uitgevoerd als afgeknotte schilddaken, in opzet waren dit bij de oudste bouwdelen dubbele kappen waartussen een zakgoot. De kapel sluit aan de achterzijde aan op het U-vormige bouwdeel A. De kapel heeft een kruisvorm met schilddaken en een kapellenkrans rond het koor. Deze kappellenkrans heeft platte daken. Aan beiden zijden van het schip bevinden zich éénlaagse aanbouwen met platte daken.
Luchtfoto (noord) voormalig seminarie Mariënhaven, te Warmond (Afbeelding: www.Bingmaps.nl)
pagina 36
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
bouwhistorische opname
beschrijving
De rechterzijde van het onderzochte complex wordt gevormd door het voormalig philosophicum (G). Van dit philosophicum resteert het breed voorgebouw dat bestaat uit een middenbeuk met haaks op de uiteinden de aanzetten van de ingekorte oorspronkelijke gebouwvleugels. De bouwdelen staan op een onregelmatige plattegrond met aan de achterzijde een centrale aanbouw en verspringingen in de gevel. De bouwdelen zijn gedeeltelijk voorzien van een kelder en hebben drie bouwlagen en een kapverdieping. Aan de rechterzijde staat naar voren risalerend een kapel in het verlengde van de ingekorte gebouwvleugel.
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Aan en tegen het voormalig theologicum staan verschillende recentere dienstgebouwen (F + H2) Met uitzondering van het voormalig zusterhuis, hebben deze bouwdelen geen cultuurhistorische waarde. Het zusterhuis staat op de positie van de voormalige kostschool en dateert uit 1906. Het pand staat op een rechthoekig grondplan en heeft twee bouwlagen en een kapverdieping met afgeknot schilddak.
Luchtfoto (west) voormalig seminarie Mariënhaven, te Warmond (Afbeelding: www.Bingmaps.nl)
bouwhistorische opname
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
pagina 37
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond pagina 38
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
bouwhistorische opname
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond bouwhistorische opname
Voormalig seminarie Mariënhaven, te Warmond (Afbeelding: Mariënhaven Warmond BV)
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
pagina 39
3.3.0
Exterieur voormalig theologicum
Gevels Algemeen
D voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
e buitengevels van de verschillende bouwdelen van het voormalige theologicum hebben drie bouwlagen onder een kapverdieping. De gevels zijn opgetrokken in schoon metselwerk met bruinrode bakstenen in kruisverband. De gevels zijn symmetrisch verdeeld in rechte venstertraveeën. De (schuif)raamvensters zijn voorzien van gestrekte rollagen en natuursteen waterslagen. De houten kozijnen zijn voorzien van duivenjagerprofileringen. De gevels worden afgesloten door een hoog geprofileerd hoofdgestel, dat bestaat uit een kroonlijst, fries en waterlijst. Een deel van de buitengevels is in 1974 vernieuwd. Aan de verspringingen in de gevels, de baksteenformaten en de frijnslag op het natuursteen zijn de overgangen in oorspronkelijke en nieuwe bouwfasen afleesbaar. De houten kozijnen en (schuif)ramen zijn op enkele uitzonderingen na, vernieuwd in 1974. Op de begane grond zijn een deel van de ramen voorzien van vaste tussendorpels. Op historische afbeeldingen is zichtbaar dat de kleurstelling van de vensters is gewijzigd. In opzet waren de ramen donker geschilderd. Het hoofdgestel van de gevels is, met uitzondering van de timpaan op de middenrisaliet, in 1974 geheel vernieuwd.
Detail natuurstenen waterslag met kussen en frijnslag
Venster met vaste tussendorpel en natuurstenen waterslag
pagina 40
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
bouwhistorische opname
beschrijving
Bouwdeel A Bouwdeel A Bouwdeel A Bouwdeel A Bouwdeel A Bouwdeel B2 Bouwdeel B2 Bouwdeel C1 Bouwdeel C2 Bouwdeel C2
midden - midden midden - links midden - rechts rechts achtergevel links rechts voorgevel rechter zijgevel voor rechter zijgevel achter
205 x 96…102 x 36…49 mm, 10l = 450 mm 196 x 96…100 x 36…40 mm, 10l = 450 mm 204…205 x 100…102 x 37…40 mm, 10l = 460 mm, (gebruik passtenen) 195…210 x 95…100 x 35…37 mm, 10l = 450 mm 212…215 x 100 x 35…40 mm, 10l = 475 mm 206 x 98…102 x 36…40 mm, 10l = 460 mm 207 x 105…110 x 35…46 mm, 10l = 455 mm 200 x 100 x 50 mm, 10l = 620 mm 207…210 x 100…102 x 50 mm, 10l = 625 mm 198…200 x 94…95 x 45...50 mm, 10l = 610 mm
Van een aantal bouwdelen kon het baksteenformaat onvoldoende worden gemeten doordat het metselwerk volledig platvol gevoegd is.
Daken theologicum algemeen
Boven het hoofdgestel van de gevels zijn de afgeknotte schilddaken zichtbaar dat wil zeggen met een plat dak tussen de nokken van het voordakvlak en achterdakvlak. Oorspronkelijk waren de kappen van de bouwdelen A en B uitgevoerd als twee rondgaande kappen waartussen een zakgoot lag. Van deze opzet zijn de houten dakconstructies in bouwdeel A nog grotendeels aanwezig. Alle daken zijn gedekt met zwart gesmoorde Verbeterde Hollandse pannen die in 1974 zijn aangebracht. Dit geldt eveneens voor alle dakkapellen die in lijn van de vensterassen zijn aangebracht.
Overzicht courgevels en afgeknotte schilddaken
bouwhistorische opname
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Baksteenformaten: (lengte x breedte x dikte + 10-lagenmaat)
pagina 41
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond pagina 42
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie Voorgevels bouwdeel A (Afbeelding: Mariënhaven Warmond BV)
bouwhistorische opname
Als voorgevels gelden de buitengevels rond de cour. De middenbeuk heeft een classicistische architectuur met een sterk risalerend middendeel van drie venstertraveeën boven een hoge natuurstenen plint. Op de begane grond bevindt zich een monumentale entree. De entree bestaat uit een dubbeldeurkozijn met bovenlicht en snijraam. De deuren zijn voorzien van gietijzeren sierroosters. De entree is voorzien van een dubbele architraafomlijsting. De ronde pilasters staan op natuurstenen basementen en zijn voorzien van kapitelen in composietorde. Het hoofdgestel is voorzien van een tandlijst. Links van de entree bevindt zich een natuurstenen gedenksteen. Ter hoogte van de eerste en tweede verdieping zijn natuurstenen waterlijsten aanwezig. Het geveldeel wordt afgesloten door een groot fronton met zware tandlijst. In het timpaan bevindt zich een ronde wijzerplaat van het uurwerk dat zich bevindt op de achterliggende zolder. Boven het fronton is een opengewerkte klokkentoren zichtbaar. Links van de entree is de gevel voorzien van een lage natuurstenen plint, rechts ontbreekt deze. Dat komt overeen met het vernieuwen van dit geveldeel in 1974 samen met de rechter cour-gevel.
Risalerende middenbeuk
bouwhistorische opname Risalerende middenbeuk
Entree
Detail van kapiteel in composietorde
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie Entree begane grond
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
beschrijving
Bouwdeel A
pagina 43
Van de zij- en achtergevels van gebouwdeel A is slechts een deel zichtbaar. De linkerzijgevel is in 1974 vernieuwd. Tegen de rechter zijgevel is in 1906 een gang gebouwd naar het voormalige zusterhuis die omstreeks 1970 is uitgebreid. De achtergevel, aansluitend op de kapel, is nog oorspronkelijk. Hierin bevinden zich ter plaatse van de aansluiting op de kapel op de tweede verdieping nog twee oorspronkelijke kozijnen. Op de begane grond is zichtbaar dat de strakke stramienverdeling met vensterassen is verstoord.
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Achtergevel bouwdeel A
Achtergevel bouwdeel A
Toren Op de voorste kap van het middendeel staat een opengewerkte klokkentoren. De toren is opgebouwd met vier zware hoekkolommen op een gesloten grondvlak. De kolommen zijn uitgevoerd in classicistische stijl met pilasters op de uitwendige hoeken, compleet met composiet kapiteel en basement. De schalmgaten zijn voorzien van halfronde openingen. Op het vierkante onderstel staat een ingesnoerde achtkantige trommel met boognissen waarop een ingesnoerde spits. De spits is beëindigd met een kruis en gedekt met leien met een Franse hoekoplossing. In de openingen van de toren staan hekwerken opgebouwd met vaasbalusters, tijdens de opname deels gedemonteerd. In de toren bevindt zich een dubbele klokkenstoel waarin twee luidklokken Op de klokken is leesbaar dat ze in 1948 zijn gegoten door gieterij Petit et Fritsen. Op de klokken staat verder dat de grote klok eerder in 1927 opnieuw was gegoten en de naam van Fransiscus Joannes Baron de Wijckerslooth de Weerdesteyn. De luidwielen zijn aanwezig, maar zonder luikoorden. In de bovenstaande trommel staat één luid- en slagklok.
Toren
pagina 44
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
bouwhistorische opname
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Detail klok
Klokkentoren
Luidklok bouwhistorische opname
Klokkenstoel met twee luidkokken
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
pagina 45
Bouwdeel B1 en B2
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
De buitengevels van bouwdeel B1 dateren geheel uit 1974. De gevels van bouwdeel B2 behoren bij de bouwfase van 1844 met de dakopbouw in het dakvlak. Het linkerdeel van de voorgevel van B2 heeft nog origineel voegwerk. Dit geveldeel heeft een hoge natuurstenen plint en staat iets terug in de gevellijn.
Voorgevels bouwdeel B2
Voorgevels bouwdelen C1, B1 en A (vlnr)
Achtergevels bouwdeel A en B1
Achtergevel bouwdeel B1
Achtergevel bouwdeel B2
pagina 46
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
bouwhistorische opname
beschrijving
Bouwdeel C1 en C2
Voorgevel bouwdeel C2
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Deze bouwdelen zijn in 1927 gerealiseerd. Het metselwerk van de buitengevels dateert in opzet uit deze bouwfase met uitzondering van het achterste deel van bouwdeel C2. Dit achterste deel is in 1970 tot stand gekomen na de sloop van de toenmalige bibliotheek. In de zijgevel van C2 zijn bouwsporen van de aangepaste gevel zichtbaar. De rollaag boven het voorste aanwezige venster is breder dan de vensteropening. Aan de achterzijde van deze zijgevel is een overgang in metselwerk zichtbaar. De bouwdelen zijn uitgevoerd met spouwmuren en een doorlopende rollaag als plint. In de achtergevel van bouwdeel C1 zijn verstoringen in het metselwerk en dichtgezette vensteropeningen zichtbaar. Deze verstoringen zijn bij de wijzigingen van 1974 ontstaan.
Rechter gevel bouwdeel C2
Voorgevel bouwdeel C1
Linker zijgevel bouwdeel C1
bouwhistorische opname
Achtergevel bouwdeel C2
Linker- en achter gevel bouwdeel C1
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
pagina 47
Bouwdeel D Dit bouwdeel dateert uit 1976 en wordt niet verder beschreven.
Bouwdeel E
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
De kapel, bouwdeel E, wordt verder in dit rapport afzonderlijk beschreven.
pagina 48
Bouwdeel F Van de dienstgebouwen dateert een deel uit 1906. Dit bouwdeel staat op de oorspronkelijke locatie van de Franse kostschool, het eerste seminariegebouw. De gevels zijn uitgevoerd in schoon metselwerk en afgesloten met een tandlijst en gemetselde gootklossen onder de houten bakgoten. De verticale vensters in de voorgevel (toenmalige binnenplaats) zijn voorzien van halfronde segmentbogen. De kozijnen zijn geprofileerd met biljoening en kapellen en uitgevoerd met bovenlichten met roedeverdelingen. Onder de vensters zijn rode keramische waterslagen aanwezig die aansluiten op een rondgaande waterlijst van rode baksteen. In de kap zijn diverse openingen en voorzieningen ten behoeve luchtbehandelingsinstallaties aanwezig.
Dienstgebouw, voormalig zusterhuis op locatie Franse kostschool
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
Voorgevel eerste verdieping dienstgebouw
bouwhistorische opname
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Interieur voormalig theologicum
bouwhistorische opname
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
pagina 49
3.3.1
Interieur voormalig theologicum
Constructies Gevels en bouwmuren
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
D
e gevels en dragende bouwmuren van de verschillende bouwdelen zijn opgetrokken in metselwerk. De recente scheidingswanden zijn opgetrokken met porisoblokken.
Vloerconstructies
De begane grondvloeren zijn steenachtig, grotendeels van gewapend beton. Mogelijk is een deel van deze vloerconstructies in bouwdeel A nog oorspronkelijk. Met uitzondering van een gedeelte van de zoldervloer van bouwdeel A en een klein gedeelte van de eerste verdiepingsvloer in de oostvleugel van dit bouwdeel, zijn de verdiepingsvloeren geheel van gewapend beton. In het voorste deel van de oostvleugel van bouwdeel A resteren namelijk delen van een stucplafond. Dit wijst op behoud van de oorspronkelijke houten vloerconstructie. Dit kan misschien ook gelden voor de verdiepingvloer van bouwdeel B2 dat boven het verlaagde plafond geheel voorzien is van een afwerking met spuitpleister maar waarschijnlijk is deze vloer van beton. Van de U-vormige plattegrond van bouwdeel A bestaat de middenbeuk van de zoldervloer uit enkelvoudige houten balklagen, de overige vloervelden zijn van beton. Gebaseerd op de verbouwingstekeningen van 1970 en 1974 zijn delen van de houten balklagen opgevangen door middel van stalen onderslagbalken. De houten balken van de zoldervloer zijn ongeschilderd wat wijst op de aanwezigheid van plafondafwerking, vermoedelijk stucplafonds.
Kapconstructies
Alle bouwdelen zijn voorzien van doorlopende afgeknotte schilddaken. Op de oudste bouwdelen waren dit in opzet dubbele kappen met een zakgoot ertussen. De kapconstructies van bouwdeel A zijn nog grotendeels oorspronkelijk. Deze houten dakconstructies bestaan uit een serie dubbele schaarjukken met doorlopende dekbalken (145 x 190 mm) die in het midden worden ondersteund door standvinken (140 x 195 mm) onder de houten plaat (75 x 500 mm) van de voormalige zakgootconstructie. De jukken en standvinken zijn uitgevoerd met schoren (140 x 195 mm) die met pennen en houten toognagels zijn verbonden. Op de dekbalken rusten twee dubbele A-jukken met halfhouts verbonden tussenligger. Op de doorstekende dekbalken en de doorstekende tussenbalken liggen de gordingen. Tussen de nokgordingen van de dubbele A-jukken ligt de moderne balklaag van het platte dak op onderslagbalken die in het midden worden ondersteund door makelaars. De houten kaponderdelen zijn voorzien van ingehakte telmerken met gebruik van Romeinse cijfers en halve maantjes in verschillende formaten. De spantjukken staan niet volledig in volgorde van merktekens. De dakschilden zijn opgebouwd met recente rechte sporen en dakbeschot. De constructie van de daktoren is opgebouwd uit een vierkante stoelconstructie van twee verdiepingen.
Tussen de staanders (290 x 305 mm) en dekbalken zijn in de onderste laag kruislingse schoren aangebracht, de bovenste laag heeft enkele schoren. De dekbalken en schoren zijn gepend en verbonden met toognagels. Tegen de schoren op de onderste laag staan verstijvingsribben. Op de dekbalken staan ingepende staanders die worden gesteund door lange schoren naar de zoldervloer tegen de zijdelingse krachten. Op de tweede laag is een houten uurwerkkast gebouwd met een houten toegangsdeur en raamvenster. De uurwerkkast staat op een zelfstandige onderconstructie van houten stijlen en kruislingse schoren. Het uurwerk is nog aanwezig evenals een dubbele houten gewichtenkoker. Op het voormalige binnendakvlak van het voorste dakschild, is een deel van een houten dakkapel aanwezig. Het dakkapelraam sluit aan op de uurwerkkast en voorzien van een houten raam met roedeverdeling. Het dakkapel was voorzien van horizontale houten geveldelen. De kapconstructies van de vernieuwde delen van bouwdeel A en de overige bouwdelen bestaan uit moderne stalen spanten waarop de houten gordingen en dakbalklagen. Deze onderdelen hebben geen monumentale waarde.
pagina 50
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
bouwhistorische opname
Torenconstructie tussen kapconstructie
Kapconstructies bouwdeel A (Afbeelding: Mariënhaven Warmond BV)
> Plat dak boven voormalige zakgoot
bouwhistorische opname
Moderne constructies bouwdeel A
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond
Standvink bouwdeel A
Telmerken en toognagels
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie
pagina 51
voormalig seminarie Mariënhaven | Warmond pagina 52
Dakkapel op voormalig binnendakvlak
Constructie daktoren
p.c. meijers | bnb | bouwhistorie | restauratie