7. Energie-advies Het Onderdak Sassenheim alternatief scenario.pdf - Energie-advies Het Onderdak Sa.pdf

J.P. Gouverneurslaan 40a / 2171ER Sassenheim Projectnummer Opdrachtgever Contactpersoon Datum rapport Versie

: B5296-E : Gemeente Teylingen : mw. S. Vos : 12-11-2021 : 2.3

Kennis & daadkracht Bezoekadres: Schouwburgplein 30-34, 3012 CL Rotterdam Telefoon: 010 404 63 50 Website: www.multical.nl

1/29

Samenvatting In dit rapport wordt een compleet energie-advies voor het gebouw beschreven. Omdat deze opdracht reeds in 2020 is gestart is het energieadvies gebaseerd op de tot 2021 geldende NEN 7120. Per 0101-2021 is deze vervangen door de NTA 8800, gebaseerd op de Europese EPB. De software hiervoor was nog niet beschikbaar bij start van deze opdracht. Uit de nieuwe methodiek kunnen verschillen optreden. Er is momenteel nog een inzicht in hoe groot deze verschillen exact zijn, de verwachting is dat deze vrij klein zijn. Dit advies bestaat uit een beoordeling van de huidige staat van uw gebouw met een advies hoe u deze kunt verbeteren. Aan dit energie-advies ligt een uitgebreid onderzoek ten grondslag. Uw gebouw is door een vakman geïnspecteerd, eventuele bouwtekeningen en bestekken zijn bestudeerd en alle benodigde gegevens zijn in een geattesteerd computerprogramma ingebracht. Voorts is de energetische prestatie van de huidige situatie geanalyseerd en zijn mogelijke verbetermaatregelen doorgerekend en gerangschikt. Het gebouw met het adres J.P. Gouverneurslaan 40a te Sassenheim heeft het energielabel C (EI = 1,22). Hierbij staat een A++ label voor een zeer energiezuinig gebouw en een G-label voor een zeer onzuinig gebouw. Om de huidige staat van het gebouw te verbeteren, kunt u één van onderstaande pakketten met maatregelen uitvoeren (zie Tabel 1).

U kunt uw keuze afwegen op basis van investering, netto contante waarde, netto contante terugverdientijd, energielabel, energiebesparing en CO2-reductie. Tabel 1

Samenvatting energie-advies

Maatregelpakket Glasvervanging Hellend dak isoleren Vervangen dakpakket Vervangen lichtstraat Voorzetwanden Vervangen cv door mt warmtepompen PV Bouwkundig Bouwkundig + warmtepomp + boiler Bouwkundig + warmtepomp + boiler + led Bouwkundig + warmtepomp + boiler + led + pv

Investering [€] 92.779 57.630 24.088 111.941 125.304 159.000

NCW [€] 187.287 1.006.692 53.876 -4.831 382.157 3.411.243

TVT [jaar] 25,4 5,7 24,2 51,2 20,5 5,0

Label [A++ t/m G] B C C C A B

Energiebesparing [€/jaar] 2.489 9.452 692 971 4.504 29.973

CO2reductie [%/jaar] 4,0 15,3 1,1 1,7 7,2 34,0

144.500 411.741 572.941

132.278 1.621.601 3.231.627

30,6 17,6 14,2

A A A

3.754 18.076 32.844

16,8 29,3 45,2

655.619

3.281.923

15,2

A

34.647

53,3

800.119

3.414.201

16,5

A

38.401

70,0

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

2/29

Inhoudsopgave Samenvatting ......................................................................................................... 2 Inhoudsopgave ...................................................................................................... 3 1 Inleiding ................................................................................................... 4 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5

Opdracht en doelstelling ............................................................................... 4 Ambitieniveau ............................................................................................. 4 Uitgangspunten en randvoorwaarden ............................................................. 4 Werkwijze ................................................................................................... 5 Leeswijzer................................................................................................... 5

2

Energiebesparingsadvies .......................................................................... 7

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

Inleiding ..................................................................................................... 7 Reeds getroffen en onderzochte maatregelen .................................................. 7 Overwogen maatregelen ............................................................................... 7 Aanbevolen maatregelpakketten .................................................................... 8 Praktische informatie over maatregelen ........................................................ 15

3 A.

Conclusies en aanbevelingen .................................................................. 17 Bijlage - beschrijving van het gebouw .................................................... 20

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5

Inleiding ................................................................................................... 20 Algemene gegevens ................................................................................... 20 De klimaatinstallatie(s) ............................................................................... 20 De bouwkundige constructies ...................................................................... 22 De energiesector(en) ................................................................................. 23

B.

Bijlage - energiegebruik huidige situatie ................................................ 27

3.6 3.7 3.8 3.9

Inleiding ................................................................................................... 27 Het energielabel ........................................................................................ 27 Het berekende energiegebruik ..................................................................... 27 Thermisch comfort ..................................................................................... 28

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

3/29

1 1.1

Inleiding Opdracht en doelstelling

Gemeente Teylingen, onderdeel van het samenwerkingsverband HLTsamen, heeft aan Ingenieursbureau Multical gevraagd om voor vijf van haar gebouwen te onderzoeken hoe deze aan haar duurzaamheidsambities kunnen voldoen. Hiertoe heeft Multical eind 2020 / begin 2021 van deze gebouwen een opname gemaakt om de huidige bouwkundige en installatietechnische kenmerken in kaart te brengen, om zodoende een advies uit te kunnen brengen om tot het hieronder beschreven ambitieniveau te komen. Bij de geadviseerde maatregelen wordt rekening gehouden met de tevens door Multical opgestelde MJOP’s om deze in een logisch jaar op te nemen (echter wel uiterlijk 2030 gezien de ambities). Ook de benodigde investering hiervan wordt inzichtelijk gemaakt. Ook de energiebesparing zal inzichtelijk gemaakt worden. Van de gebouwen is tevens een quickscan gemaakt ten behoeve van “laaghangend fruit” verduurzamingsmaatregelen, welke een korte (maximaal 5 jaar) terugverdientijd hebben, waarbij aangegeven of deze maatregelen op een willekeurig moment doorgevoerd kunnen worden, of dat dit op een natuurlijk vervangingsmoment moet gebeuren. Deze maatregelen kunnen overlappen, zoals bij verouderde verlichtingsinstallaties. Aan de hand van dit advies kan de opdrachtgever een afweging maken per gebouw over de te nemen stappen.

De afweging tussen doorexploitatie of afstoting van een gebouw maakt geen onderdeel uit van deze rapportage.

1.2

Ambitieniveau

Gemeente Teylingen wil dat haar vastgoed per 2030 energieneutraal is. De gehanteerde definitie voor energieneutraal is dat alle energie die het gebouw nodig heeft, lokaal duurzaam wordt opgewekt. Merk hierbij op dat het energieverbruik van de gebruikers in het gebouw hier los van staat, elektriciteitsgebruik van computers, printers, koffieautomaten en andere gebruiksapparatuur wordt niet meegenomen. Energieneutraal betreft het gebouwgebonden energieverbruik, oftewel de energie verbruikt voor verwarming, koeling, ventilatie, bevochting en verlichting. In de originele versies van de rapporten is uitgewerkt hoe tot een energieneutraal gebouw te komen in 2030. Hierin worden in sommige gevallen maatregelen geadviseerd die vanuit een economisch, onderhoudskundig of politiek oogpunt mogelijk niet logisch zijn. Het gevolg van een dergelijke heroverweging van een maatregel heeft echter wel tot gevolg dat de doelstelling energieneutraal 2030 niet gehaald wordt, of in ieder geval nog niet in 2030. De afweging over welke maatregel al dan niet uitgesteld wordt danwel vervalt, staat in hoofdstuk 3 beschreven.

1.3

Uitgangspunten en randvoorwaarden

Een belangrijk uitgangspunt met betrekking tot de verduurzaming van de panden is financieel – economisch. Als overheidsorgaan dient de gemeente zorgvuldig en efficiënt met haar middelen om te gaan. Derhalve zal worden gezocht naar de meest voordelige manier om de panden te laten voldoen aan het ambitieniveau. Merk op dat gezien het hoge ambitieniveau er niet veel alternatieven zijn, maar als bijvoorbeeld glasvervanging door HR++ glas mogelijk is in plaats van kozijnvervanging (en de houten kozijnen nog in goede conditie zijn), dan adviseren wij dit. De maatregelen dienen logisch te zijn in relatie tot de huidige kwaliteiten en conditie van de gebouwen en de maatregelen voor de twee stappen dienen elkaar aan te vullen zonder dat bijvoorbeeld sprake is van kapitaalvernietiging. Indien mogelijk proberen wij verduurzaming zoveel mogelijk te koppelen aan reeds ingeplande planmatig onderhoudactiviteiten uit het MJOP. Aangezien de investering voor het energieneutraal maken van (een deel van) de gebouwen significant is, zal tevens beknopt een “light” alternatief aangegeven worden om de gebouwen tot

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

4/29

label A te verbeteren, wat een mogelijk wettelijke verplichting voor kantoorgebouwen in 2030 zal zijn (en wellicht ook voor overige overheidsgebouwen).

1.4

Werkwijze

Ten behoeve van bovenstaande hebben wij de volgende werkzaamheden uitgevoerd: ▪ Inventariseren bouwkundige en installatietechnische kenmerken objecten, en deze verwerken in geattesteerde software (VABI); ▪ Inventariseren mogelijke verduurzamingsmaatregelen; ▪ Opstellen van een pakket aan verduurzamingsmaatregelen om zo efficiënt mogelijk aan de doelstellingen voor het gebouw te voldoen; ▪ De kosten voor bovengenoemde verduurzamingsmaatregelen bepalen; ▪ De bijbehorende energiebesparing inzichtelijk maken; ▪ Opstellen rapportage / advies t.a.v. bovenstaande, met inachtneming van nadere vast te stellen randvoorwaarden vanuit de opdrachtgever (zoals bijvoorbeeld t.a.v. overlast uit te voeren werkzaamheden, investeringskosten etc.); ▪ Overleg met opdrachtgever m.b.t. bespreking concept rapportages; ▪ Na accordering de verduurzamingsmaatregelen in de MJOP’s verwerken om tot DMJOP’s te komen van de gebouwen. ▪ Het eenmalig aanpassen van concept naar definitieve rapportages. De opdrachtgever heeft ons de energieverbruiken elektra en deels gas verstrekt, inclusief de teruglevering van de PV-panelen bij de panden die daarmee voorzien zijn. Omdat de gebouwen met PV-installatie niet zijn voorzien van een bruto productie meter zijn er geen gegevens bekend van de totale opbrengsten van de PV-panelen.

Op basis van de leeftijd is een inschatting gemaakt van de capaciteit van de PV-panelen in wattpiek, en aan de hand daarvan is de totale opbrengst van de PV-panelen bepaald. Daarnaast is een inschatting gemaakt van het gebruikersgebonden elektriciteitsverbruik voor computers, servers, koffieautomaten en overige apparatuur. Hierbij is uiteraard rekening gehouden met het gebruik van het pand: de kantoorpanden verbruiken meer elektra per m2 dan bijvoorbeeld het Trefpunt, waarin veel functies zitten die minder energie verbruiken. Om tot het gebouwgebonden elektriciteitsgebruik te komen is het bekende elektraverbruik van de panden gecorrigeerd op basis van bovenstaande punten. Om tot een energieneutraal gebouw te komen zijn in ons advies alle gebouwen “van het gas af” gehaald, waarbij de CV-ketels zijn vervangen door warmtepompen. Gas is tenslotte niet in de gebouwen duurzaam op te wekken, het elektraverbruik van de warmtepompen wel. Daarnaast zijn bij de gebouwen bouwkundige isolatiemaatregelen voorgesteld om het warmteverlies te beperken, en tevens daardoor warmtepompen met een lagere afgiftetemperatuur mogelijk te maken (welk een beter opwekkingsrendement hebben dan hoogtemperatuur warmtepompen). Daarnaast zijn installatietechnische verduurzamingsmaatregelen voorgesteld, die naast warmtepompen betrekking hebben op luchtbehandelingskasten, verlichting, ventilatie en PV-panelen.

Merk op dat wij uitgaan van de huidige stand van de techniek, van installatiecomponenten die nu op de markt zijn met daadwerkelijke rendementen en huidig prijsniveau. De voortgang van techniek op het gebied van warmtepompen en PV-panelen is significant, de rendementen daarvan worden steeds beter. Dit betekend dat wanneer wij nu een upgrade of plaatsing van een PVinstallatie adviseren bijvoorbeeld het plaatsen van 100 PV-panelen in 2028, dat door het verbeterd rendement van PV-panelen over 7 jaar maar 75 PV-panelen geplaatst hoeven worden om dezelfde opbrengst te behalen. Wij hebben nadrukkelijk geen voorschot genomen op de voortgang van de techniek. 1.5

Leeswijzer

In dit rapport vindt u een compleet energiebesparingsadvies voor uw gebouw. In hoofdstuk 2 wordt het inhoudelijke energie-advies behandeld. Met behulp van verschillende maatregelpakketten krijgt u inzicht in de mogelijke energiebesparingen, comfortverbeteringen, kosten, baten en terugverdientijden.

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

5/29

Vervolgens worden in hoofdstuk 3 de conclusies en aanbevelingen voor energiebesparing gepresenteerd. In bijlage A wordt de huidige staat van het gebouw beschreven. In dit hoofdstuk vindt u een overzicht van de klimaatinstallaties, de bouwkundige constructies en de energiesectoren voor het energieonderzoek. Voorts komt in bijlage B de energieprestatie van het gebouw aanbod. Naast het energielabel dat verplicht is bij verhuur en verkoop van het gebouw, wordt ook het gas, elektrisch en warmtegebruik van het gebouw in kaart gebracht.

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

6/29

2

Energiebesparingsadvies

2.1

Inleiding

In dit hoofdstuk wordt het energiebesparingsadvies voor het gebouw gepresenteerd. Allereerst wordt een inventarisatie gegeven van de reeds getroffen en onderzochte maatregelen voor het gebouw. Vervolgens komen de mogelijke maatregelen aan bod. Hierbij ziet u direct per maatregel de financiële en energetische consequenties. Wanneer meerdere maatregelen worden toegepast, hebben deze maatregelen veelal invloed op elkaar. Daarom wordt vooral aandacht besteed aan de aanbevolen pakketten van maatregelen. Hierbij worden de energetische, financiële en comfortgevolgen van de pakketten uitgebreid toegelicht. Tenslotte komen enkele praktische tips over het uitvoeren van maatregelen aan de orde.

2.2

Reeds getroffen en onderzochte maatregelen

Zie de quickscan van het gebouw.

2.3

Overwogen maatregelen

In Tabel 2 vindt u een overzicht van de overwogen maatregelen en de energetische en financiële gevolgen in dit energiebesparingsonderzoek. Het gaat hier om de effecten van de losse maatregelen. De effecten van pakketten maatregelen worden in de volgende paragraaf uitgebreid behandeld. Tabel 2

Overzicht van overwogen maatregelen voor energiebesparingsadvies

Maatregel Glasvervanging h.dg d.hr++ Glasvervanging h.dg.zw d.hr++.zw Glasvervanging h.dg d.hr++.ov1 Glasvervanging h.dg d.hr++.ov2 Vervangen lichtstraat Naisolatie hellend dak, binnenzijde Vervangen deuren Isoleren dak dakkapel Vervangen dakpakket oude aanbouw Vervangen dakpakket erker Voorzetwand oudbouw Middentemperatuur warmtepomp Middentemperatuur warmtepomp Middentemperatuur warmtepomp PV hellend dak PV vlak dak LED verlichting kantoren LED verlichting theater Elektrische boiler tbv douches

Investering [€] 47.611 18.612

NCW [€] 105.616 46.106

TVT [jaar] 24,3 23,0

Label [A++ t/m G] C C

Energiebesparing [€/jaar] 1.363 575

CO2reductie [%/jaar] 2,2 0,9

576

1.445

22,8

C

18

0,0

2.374

5.469

23,8

C

70

0,1

111.941 52.830

-4.831 989.554

51,2 5,3

C C

971 9.257

1,7 14,9

23.606 4.800 21.488

28.864 17.810 44.201

31,3 18,3 25,2

C C C

465 201 583

0,7 0,3 0,9

2.600 125.304 53.000

9.706 382.157 1.071.450

18,2 20,5 5,2

C A C

109 4.504 9.450

0,2 7,2 10,8

53.000

1.286.411

4,4

B

11.257

12,9

53.000

1.053.382

5,3

C

9.266

10,3

50.500 94.000 44.238 38.441 2.200

44.564 87.714 -53.987 -36.482 35.158

31,0 30,4 999,0 999,0 8,8

B B C C C

1.289 2.465 294 321 200

5,8 11,0 3,6 3,0 -0,8

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

7/29

2.4

Aanbevolen maatregelpakketten

2.4.1

Overzicht van maatregelpakketten

In deze paragraaf worden de aanbevolen pakketten met maatregelen voor het gebouw behandeld. In de verschillende subparagrafen vindt u gegevens over de samenstelling van de pakketen, de verwachte energiebesparing, de financiële gevolgen en de gevolgen voor het thermische comfort. In Tabel 3 wordt de samenstelling van de pakketten weergegeven met de bijbehorende kosten en subsidie per maatregel. Tabel 3

Overzicht van de aanbevolen pakketten met maatregelen

Maatregelpakket Glasvervanging

Hellend dak isoleren Vervangen dakpakket Vervangen lichtstraat Voorzetwanden Vervangen cv warmtepompen

door

mt

PV Bouwkundig

Bouwkundig + warmtepomp + boiler

Bouwkundig + warmtepomp + boiler + led

Maatregelen Glasvervanging h.dg d.hr++ Glasvervanging h.dg.zw d.hr++.zw Glasvervanging h.dg d.hr++.ov1 Glasvervanging h.dg d.hr++.ov2 Vervangen deuren Naisolatie hellend dak, binnenzijde Isoleren dak dakkapel Vervangen dakpakket oude aanbouw Vervangen dakpakket erker Vervangen lichtstraat Voorzetwand oudbouw Middentemperatuur warmtepomp

Kosten [€] 47.611 18.612 576 2.374 23.606 52.830 4.800 21.488 2.600 111.941 125.304 53.000

Subsidie [€] 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

Middentemperatuur warmtepomp Middentemperatuur warmtepomp PV hellend dak PV vlak dak Glasvervanging h.dg d.hr++ Glasvervanging h.dg.zw d.hr++.zw Glasvervanging h.dg d.hr++.ov1 Glasvervanging h.dg d.hr++.ov2 Vervangen lichtstraat Naisolatie hellend dak, binnenzijde Vervangen deuren Isoleren dak dakkapel Vervangen dakpakket oude aanbouw Vervangen dakpakket erker Voorzetwand oudbouw Glasvervanging h.dg d.hr++ Glasvervanging h.dg.zw d.hr++.zw Glasvervanging h.dg d.hr++.ov1 Glasvervanging h.dg d.hr++.ov2 Vervangen lichtstraat Naisolatie hellend dak, binnenzijde Vervangen deuren Isoleren dak dakkapel Vervangen dakpakket oude aanbouw Vervangen dakpakket erker Voorzetwand oudbouw Middentemperatuur warmtepomp Middentemperatuur warmtepomp Middentemperatuur warmtepomp Elektrische boiler tbv douches Glasvervanging h.dg d.hr++

53.000 53.000 50.500 94.000 47.611 18.612 576 2.374 111.941 52.830 23.606 4.800 21.488 2.600 125.304 47.611 18.612 576 2.374 111.941 52.830 23.606 4.800 21.488 2.600 125.304 53.000 53.000 53.000 2.200 47.611

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

Glasvervanging h.dg.zw d.hr++.zw Glasvervanging h.dg d.hr++.ov1 Glasvervanging h.dg d.hr++.ov2 Vervangen lichtstraat Naisolatie hellend dak, binnenzijde

18.612 576 2.374 111.941 52.830

0 0 0 0 0

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

8/29

Bouwkundig + warmtepomp + boiler + led + pv

Glasvervanging

Hellend dak isoleren Vervangen dakpakket Vervangen lichtstraat Voorzetwanden Vervangen cv warmtepompen

2.4.2

door

mt

Vervangen deuren Isoleren dak dakkapel Vervangen dakpakket oude aanbouw Vervangen dakpakket erker Voorzetwand oudbouw Middentemperatuur warmtepomp Middentemperatuur warmtepomp Middentemperatuur warmtepomp LED verlichting kantoren LED verlichting theater Elektrische boiler tbv douches Glasvervanging h.dg d.hr++

23.606 4.800 21.488 2.600 125.304 53.000 53.000 53.000 44.238 38.441 2.200 47.611

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

Glasvervanging h.dg.zw d.hr++.zw Glasvervanging h.dg d.hr++.ov1 Glasvervanging h.dg d.hr++.ov2 Vervangen lichtstraat Naisolatie hellend dak, binnenzijde Vervangen deuren Isoleren dak dakkapel Vervangen dakpakket oude aanbouw Vervangen dakpakket erker Voorzetwand oudbouw Middentemperatuur warmtepomp Middentemperatuur warmtepomp Middentemperatuur warmtepomp PV hellend dak PV vlak dak LED verlichting kantoren LED verlichting theater Elektrische boiler tbv douches Glasvervanging h.dg d.hr++ Glasvervanging h.dg.zw d.hr++.zw Glasvervanging h.dg d.hr++.ov1 Glasvervanging h.dg d.hr++.ov2 Vervangen deuren Naisolatie hellend dak, binnenzijde Isoleren dak dakkapel Vervangen dakpakket oude aanbouw Vervangen dakpakket erker Vervangen lichtstraat Voorzetwand oudbouw Middentemperatuur warmtepomp

18.612 576 2.374 111.941 52.830 23.606 4.800 21.488 2.600 125.304 53.000 53.000 53.000 50.500 94.000 44.238 38.441 2.200 47.611 18.612 576 2.374 23.606 52.830 4.800 21.488 2.600 111.941 125.304 53.000

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

Middentemperatuur warmtepomp Middentemperatuur warmtepomp

53.000 53.000

0 0

Verwachte energiebesparing

In Figuur 1 vindt u de primaire energiebesparing in procenten ten opzichte van de huidige situatie. Bij de energieberekeningen is uitgegaan van het referentieklimaat TRY De Bilt om de weersinvloed van verschillende jaren te voorkomen.

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

9/29

Figuur 1 Relatieve energiebesparing ten opzichte van de huidige situatie

Voorts wordt in Tabel 4 de energiebesparing in procenten voor gas, elektriciteit en warmte afzonderlijk gepresenteerd. Tabel 4

Relatieve energiebesparing ten opzichte van de huidige situatie

Maatregelpakket Huidige situatie Glasvervanging Hellend dak isoleren Vervangen dakpakket Vervangen lichtstraat Voorzetwanden Vervangen cv door mt warmtepompen PV Bouwkundig Bouwkundig + warmtepomp Bouwkundig + warmtepomp + boiler Bouwkundig + warmtepomp + boiler + led Bouwkundig + warmtepomp + boiler + led + pv

Gas besparing 0.0 7,0 % 26,6 % 1,9 % 2,6 % 12,7 % 98,4 %

Elektr. besparing 0.0 0,1 % 0,1 % 0,0 % 0,6 % 0,0 % -52,2 %

Warmte besparing 0.0 0,0 % 0,0 % 0,0 % 0,0 % 0,0 % 0,0 %

0,0 % 50,7 % 98,4 % 100,0 % 100,0 %

39,3 % 0,7 % -24,3 % -28,3 % -9,4 %

0,0 % 0,0 % 0,0 % 0,0 % 0,0 %

100,0 %

29,8 %

0,0 %

Om een indicatie te geven van de besparingen, worden de berekende energiegebruiken voor zowel de huidige situatie als de maatregelpakketten in Tabel 5 weergegeven. Tabel 5

Energiegebruik van de maatregelpakketten en de huidige situatie

Maatregelpakket Huidige situatie Glasvervanging

Gas [m3/jaar] 43.352 40.325

Elektr. [kWh/jaar] 101.679 101.613

Warmte [GJ/jaar] 0,0 0,0

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

10/29

Hellend dak isoleren Vervangen dakpakket Vervangen lichtstraat Voorzetwanden Vervangen cv door mt warmtepompen PV Bouwkundig Bouwkundig + warmtepomp Bouwkundig + warmtepomp + boiler Bouwkundig + warmtepomp + boiler + led Bouwkundig + warmtepomp + boiler + led + pv

31.835 42.509 42.239 37.855 710

101.596 101.671 101.058 101.716 154.804

0,0 0,0 0,0 0,0 0,0

43.352 21.392 710 0 0

61.744 100.945 126.385 130.453 111.267

0,0 0,0 0,0 0,0 0,0

0

71.332

0,0

De maatregelpakketten hebben ook invloed op het energielabel. In de staafdiagram in Figuur 2 en in Tabel 6 wordt hiervan een samenvatting gegeven.

Figuur 2 Energie-index van de maatregelpakketten

Tabel 6

Energielabel van de maatregelpakketten

Maatregelpakket Huidige situatie Glasvervanging Hellend dak isoleren Vervangen dakpakket Vervangen lichtstraat Voorzetwanden Vervangen cv door warmtepompen PV Bouwkundig Bouwkundig + warmtepomp

mt

EI [-] 1,22 1,15 1,22 1,20 1,16 0,99 1,09

E.label C B C C C A B

0,99 0,86 0,80

A A A

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

11/29

Bouwkundig + warmtepomp + boiler Bouwkundig + warmtepomp + boiler + led Bouwkundig + warmtepomp + boiler + led + pv

2.4.3

0,80 0,70

A A

0,47

A

Verwachte kostenbesparing

Met behulp van de EPA-U software zijn financiële berekeningen voor de maatregelpakketten uitgevoerd. In Figuur 3 worden de terugverdientijden per pakket weergegeven. Bij deze terugverdientijden is rekening gehouden met inflatie, stijging van energieprijzen en een rente op de investering.

Figuur 3 Terugverdientijden van de maatregelpakketten

Voorts vindt u in Figuur 4 de netto contante waarde van de pakketten met maatregelen. Een waarde boven nul euro betekent een positieve investering.

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

12/29

Figuur 4 Netto Contante Waarde van de maatregelpakketten

In Tabel 7 worden diverse financiële kengetallen voor de pakketten opgesomd. De eenvoudige terugverdientijd (ETVT), de terugverdientijd verdisconteerd met rente, inflatie en stijging van energieprijzen (TVT) en de netto contante waarde (NCW). Tabel 7

Financiële kengetallen voor de maatregelpakketten

Maatregelpakket Glasvervanging Hellend dak isoleren Vervangen dakpakket Vervangen lichtstraat Voorzetwanden Vervangen cv door mt warmtepompen PV Bouwkundig Bouwkundig + warmtepomp + boiler Bouwkundig + warmtepomp + boiler + led Bouwkundig + warmtepomp + boiler + led + pv Glasvervanging

ETVT [jaar] 37,3 6,1 34,8 115,3 27,8 5,3 38,5 22,8 17,4 18,9 20,8 37,3

TVT [jaar] 25,4 5,7 24,2 51,2 20,5 5,0 30,6 17,6 14,2 15,2 16,5 25,4

NCW [€] 187.287,4 1.006.691,6 53.875,7 -4.830,6 382.156,5 3.411.242,8 132.277,9 1.621.600,5 3.231.627,3 3.281.923,3 3.414.200,8 187.287,4

Voor de kostenbesparing per energiedrager biedt Tabel 8 een overzicht. De genoemde kostenbesparingen zijn berekend op basis van het referentieklimaat en kunnen in het werkelijke klimaat per jaar afwijken. Tabel 8

Besparing op de energiekosten van de maatregelpakketten

Maatregelpakket Glasvervanging Hellend dak isoleren

Gas [€/jaar] 2.482 9.444

Elektr. [€/jaar] 6 8

Warmte [€/jaar] 0 0

Totaal [€/jaar] 2.489 9.452

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

13/29

Vervangen dakpakket Vervangen lichtstraat Voorzetwanden Vervangen cv door mt warmtepompen PV Bouwkundig Bouwkundig + warmtepomp Bouwkundig + warmtepomp + boiler Bouwkundig + warmtepomp + boiler + led Bouwkundig + warmtepomp + boiler + led + pv

692 913 4.508 34.967

1 58 -4 -4.994

0 0 0 0

692 971 4.504 29.973

0 18.007 34.967 35.549 35.549

3.754 69 -2.322 -2.705 -901

0 0 0 0 0

3.754 18.076 32.644 32.844 34.647

35.549

2.853

0

38.401

Voor de financiële kengetallen is met de energieprijzen volgens Tabel 9 gerekend. Voor de economische gegevens is gerekend met de waarden volgens Tabel 10. Tabel 9

Gehanteerde energieprijzen voor de financiële berekeningen

Maatregelpakket Glasvervanging

Gas [€/m3] 0,56

Elektr. [€/kWh] 0,08

Warmte [€/GJ] 0,00

Hellend dak isoleren

0,56

0,08

0,00

Vervangen dakpakket

0,56

0,08

0,00

Vervangen lichtstraat

0,56

0,08

0,00

Voorzetwanden

0,56

0,08

0,00

0,56

0,08

0,00

PV

0,56

0,08

0,00

Bouwkundig

0,56

0,08

0,00

Bouwkundig + warmtepomp

0,56

0,08

0,00

Bouwkundig + warmtepomp + boiler

0,56

0,08

0,00

Bouwkundig + warmtepomp + boiler + led

0,56

0,08

0,00

Bouwkundig + warmtepomp + boiler + led + pv

0,56

0,08

0,00

Vervangen cv warmtepompen

door

mt

Stijging [%/jaar] 3,5% | 2,0% | 0,0% 3,5% | 2,0% | 0,0% 3,5% | 2,0% | 0,0% 3,5% | 2,0% | 0,0% 3,5% | 2,0% | 0,0% 3,5% | 2,0% | 0,0% 3,5% | 2,0% | 0,0% 3,5% | 2,0% | 0,0% 3,5% | 2,0% | 0,0% 3,5% | 2,0% | 0,0% 3,5% | 2,0% | 0,0% 3,5% | 2,0% | 0,0%

Tabel 10 Economische gegevens voor de financiële berekeningen

Maatregelpakket

Investering [€]

EIA [€]

Looptijd [jaar]

Inflatie [%/jaar]

Disconto [%/jaar]

Glasvervanging Hellend dak isoleren

92.779 57.630

0 0

50 50

2,0 % 2,0 %

2,5 % 2,5 %

Belasting [%] 0,0 % 0,0 %

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

14/29

Vervangen dakpakket Vervangen lichtstraat Voorzetwanden Vervangen cv door mt warmtepompen PV Bouwkundig Bouwkundig + warmtepomp + boiler Bouwkundig + warmtepomp + boiler + led Bouwkundig + warmtepomp + boiler + led + pv Glasvervanging

2.4.4

24.088 111.941 125.304 159.000

0 0 0 0

50 50 50 50

2,0 % 2,0 % 2,0 % 2,0 %

2,5 % 2,5 % 2,5 % 2,5 %

0,0 % 0,0 % 0,0 % 0,0 %

144.500 411.741 572.941

0 0 0

50 50 50

2,0 % 2,0 % 2,0 %

2,5 % 2,5 % 2,5 %

0,0 % 0,0 % 0,0 %

655.619

0

50

2,0 %

2,5 %

0,0 %

800.119

0

50

2,0 %

2,5 %

0,0 %

92.779

0

50

2,0 %

2,5 %

0,0 %

Gevolgen voor het thermisch comfort

Tenslotte wordt in Figuur 5 het aantal sector met een laag, matig en hoog risico op temperatuuroverschrijding getoond. Het risico op te hoge binnentemperaturen kan bij voorkeur door passieve maatregelen worden verlaagd. Voorbeelden zijn zonwering, glas met zonwerende coating, nachtventilatie en een efficiënter gebruik verlichting en apparatuur. Wanneer passieve maatregelen niet het gewenste effect hebben, kan een koelinstallatie worden ingezet.

Figuur 5 Risico op temperatuuroverschrijdingen van de maatregelpakketten

2.5 2.5.1

Praktische informatie over maatregelen Isoleren van constructies

Het isoleren van gevels, panelen, vloeren en daken bieden de volgende voordelen:

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

15/29

• •

Het comfort gaat omhoog omdat de constructie aan de binnenzijde minder koud wordt en omdat de warmteverliezen door kieren en naden afnemen. De geluidswering van de constructie zal toenemen.

Houdt echter rekening met de volgende aandachtspunten: • Doordat de geïsoleerde constructie minder lucht doorlaat, moet u zorgen voor voldoende ventilatiemogelijkheden (bijvoorbeeld luchtroosters of te openen ramen). • Bij het foutief isoleren van constructies kunnen (vocht)problemen ontstaan. Raadpleeg hiervoor een isolatiespecialist.

2.5.2

Vervangen van glas

Het aanbrengen van isolerend glas (HR, HR+ of HR++) biedt de volgende voordelen: • Het comfort gaat omhoog omdat er geen koude lucht of straling van het raam afkomt en er nauwelijks nog condensatie plaatsvindt op het glas. Met name wanneer ook de kozijnen vervangen worden, zal het comfort verder omhoog gaan doordat de ventilatieverliezen door kieren en naden afnemen. • Met name wanneer ook de kozijnen vervangen worden, zal de geluidswering verbeteren. Houdt echter rekening met de volgende aandachtspunten: • Doordat de ramen minder lucht doorlaten, moet u zorgen voor voldoende ventilatiemogelijkheden (bijvoorbeeld luchtroosters of te openen ramen). • Wanneer u alleen het glas wilt vervangen en niet de kozijnen, dient u de staat en de dikte van de kozijnen te controleren. Informeer hiernaar bij de glaszetter.

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

16/29

3

Conclusies en aanbevelingen

Om de gebouwen in 2030 energieneutraal te maken is het noodzakelijk om ze te voorzien van een alternatieve warmteopwekking. De meest voor de hand liggende optie daartoe is momenteel door de CV-ketels te vervangen door warmtepompen. Om het rendement van warmtepompen gunstig te houden dient de afgiftetemperatuur naar de radiatoren, vloerverwarming en overige afgiftelichamen zo laag mogelijk te zijn (hoe hoger de temperatuur is die een warmtepomp op moet wekken, hoe later het rendement wordt), en daarvoor is het noodzakelijk om de zwakke plekken in de thermische schil (dichte gevels, kozijnen, daken, vloeren) te verbeteren tot een minimale isolatiewaarde, voor zover ze daar niet reeds aan voldoen. Dit leidt enerzijds tot een energiebesparing omdat het warmteverlies afneemt, en anderzijds kan met een lagere temperatuur worden verwarmd waardoor de warmtepompen efficiënter worden. Een richtlijn is dat de dichte gevels, dak en vloer een isolatiewaarde van Rc=2,5 m2K/W of beter moeten hebben, en de gevelkozijnen en lichtstraten en dergelijke moeten zijn voorzien van HR++ beglazing, om warmtepompen rendabel te maken. Het Onderdak is rond 1920 gebouwd, midden jaren ’80 is het gebouw aan de achterzijde aangebouwd, en ca. 1999 is daar tegenaan het theater gebouwd. Het gebouw bestaat dus uit drie verschillende bouwdelen.

Installatietechnisch behoren de oudbouw en de jaren ’80 uitbouw samen. Het gebouw bevat houten kozijnen met dubbelglas, in de oudbouw vermoedelijk tegelijk geplaatst met de realisatie van de oudbouw. Ook de nieuwbouw van 1999 is voorzien van dubbelglas. De gevels zijn niet nageïsoleerd, en hebben nog de isolatiewaarden van hun bouwjaren. De houten kozijnen zijn in goede conditie. Daarom adviseren wij de beglazing te vervangen door HR++ beglazing, en de oude deuren te vervangen. De kapconstructie van de oudbouw is ongeïsoleerd, net als de dakkapellen. De platte daken zijn matig tot redelijk geïsoleerd. De gevels van de oudbouw zijn massief metselwerk. Tabel 11 Relatieve energiebesparing ten opzichte van de huidige situatie

Gas Elektr. Maatregelpakket besparing besparing Huidige situatie 0.0 0.0 Glasvervanging 7,0 % 0,1 % Hellend dak isoleren 26,6 % 0,1 % Vervangen dakpakket 1,9 % 0,0 % Vervangen lichtstraat 2,6 % 0,6 % Voorzetwanden 12,7 % 0,0 % Vervangen CV-ketels door MT warmtepompen 98,4 % -52,2 % PV 0,0 % 39,3 % Bouwkundig * 50,7 % 0,7 % Bouwkundig + warmtepomp 98,4 % -24,3 % Bouwkundig + warmtepomp + boiler 100,0 % -28,3 % Bouwkundig + warmtepomp + boiler + led 100,0 % -9,4 % Bouwkundig + warmtepomp + boiler + led + pv 100,0 % 29,8 % * Bouwkundig: vervanging beglazing, vervanging lichtstraat, isoleren hellend dak, vervangen dakpakket vlakke daken, plaatsen voorzetwanden, isoleren dakkapellen.

De luchtbehandelingskasten, koelmachines en CV-ketels zijn vrij recent (eind 2015 / begin 2016) aangebracht. Deze zijn relatief energiezuinig. De luchtbehandelingskast is voorzien van een kruisstroom warmteterugwinning. De luchtbehandelingskast zou iets energiezuiniger kunnen door een betere warmteterugwinning met een hoger rendement toe te passen, echter is de besparing niet in relatie tot de benodigde investering. De ingreep om de lichtstraat te vervangen levert een redelijk beperkte besparing op ten opzichte van de kosten. Daarnaast is vervanging van de lichtstraat vanuit technisch perspectief voorlopig nog niet nodig, deze staat pas op de zeer lange termijn in het MJOP opgenomen (2050). Door de vervanging van de lichtstraat te laten vervallen zal het warmteverlies via de schil iets hoger worden (1.100 m3 gas), dus zal het opgesteld vermogen van de warmtepompen iets hoger moeten zijn, en zal het door de warmtepompen verbruikte elektra iets hoger uitvallen (ca. 4.000 kWh). Hiertoe zijn

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

17/29

12 extra PV-panelen ter compensatie opgenomen, en zijn de kosten voor de warmtepompen iets verhoogd. De verlichting is grotendeels TL T5 en PL, met handmatige vertrekschakeling, of centrale schakeling. Door deze te vervangen door LED met aanwezigheidsdetectie, en daglichtdetectie in de daglichtsector, kan significant energie worden bespaard. Er zijn nog geen PV-panelen op het gebouw geplaatst. Na het (beter) isoleren van het gebouw, door de hellende daken te isoleren, het dakpakket van de platte daken te vervangen, voorzetwanden te plaatsen in de oudbouw en de lichtstraat te vervangen door een lichtstraat met geïsoleerde kozijnprofielen en triple glas met zonwering is de warmte- en koudevraag ingeperkt, en is het mogelijk om de CV-ketels door warmtepompen te vervangen. Na het plaatsen van de warmtepompen is het gebouwgebonden elektriciteitsgebruik ca. 93.000 kWh. Om dit duurzaam op te wekken adviseren wij 90 PV-panelen op de hellende daken te plaatsen, en 212 PV-panelen op de vlakke daken. De geadviseerde maatregelen betreffen bouwkundige constructies en installaties die in goede conditie verkeren. Vanuit het planmatig onderhoud is geen directe aanleiding om bepaalde maatregelen in een bepaald jaar uit te voeren. Uiteraard is het inplannen van glasvervanging tegelijk met het schilderwerk van de kozijnen wel verstandig, zodat een schildercyclus bespaard kan worden.

Wij adviseren de verlichting op relatief korte termijn te vervangen, dit staat ook los van de overige maatregelen. De PV-installatie adviseren wij (direct) na het vervangen van het dakpakket van de vlakke daken en na-isoleren van de hellende daken uit te voeren. Het plaatsen van de voorzetwanden in de oudbouw is een op zichzelf staande maatregel, maar wel één die relatief veel overlast voor de gebruikers geeft. Hier moeten ook radiatoren worden verplaatst, bediening van zonwering zal moeten worden verplaatst, vensterbanken en aansluitingen op het plafond moeten worden aangepast (derhalve is dit ook een vrij dure ingreep). Het zou dan ook logisch zijn dit tegelijk te doen met de glasvervanging. Het vervangen van de CV-ketels door warmtepompen adviseren wij pas te doen nadat de bovengenoemde maatregelen zijn doorgevoerd (of tegelijk, maar niet ervoor). Omdat het gebouw van het gas afgaat, zal een elektrische boiler voor de douches van de kleedkamers moeten worden geplaatst. Tabel 12 Overzicht van kosten aanbevolen maatregelen voor energiebesparingsadvies, kosten prijspeil 2021

Bouwsom [€] 92.779 0

Investering excl. BTW [€] 129.891

Naisolatie hellend dak, binnenzijde Vervangen dakpakket ’80 oudbouw Voorzetwanden oudbouw Vervangen CV-ketels door warmtepompen + boiler Vervangen regeltechniek Vervangen verlichting door LED Plaatsen PV-panelen

57.630 24.088 125.304 163.000

80.682 33.723 175.426 228.200

2026-2030 2024-2026 2026-2030 2026-2030

35.237 82.679 150.500

49.332 115.751 210.700

2026-2030 2021-2024 2026-2030

TOTAAL

731.217

1.023.705

Maatregel Glasvervanging door HR++ Vervangen lichtstraat

Vervangingsjaar 2026-2030 2026-2030

Om tot label A te komen (een deel van het gebouw heeft een kantoorfunctie) zijn meerdere opties. Zowel het plaatsen van voorzetwanden als het plaatsen van de PV-panelen leidt tot voldoende energielabel verbetering op label A te behalen. Het is ook mogelijk om de verlichting te vervangen door LED en minder PV-panelen te plaatsen. Maar de eenvoudigste optie is om PV panelen te plaatsen. Het exacte aantal om dit te behalen hebben wij niet berekend, maar het aantal van 290 bleek in ieder geval voldoende (mogelijk kan het dus met minder panelen).

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

18/29

Tabel 13 Overzicht van te schrappen planmatig onderhoud, kosten prijspeil 2021

Maatregel Schilderwerk houten kozijnen (glasverv.) Herstel houten kozijnen (glasverv.) Vervangen beglazingsrubbers lichtstraat Overlagen dakbedekking vlakke daken Vervangen CV-ketels Vervangen hoofdverdeling warmte (pompen, kleppen e.d.) Vervangen koelmachines (4 st.) Vervangen regeltechniek Vervangen verlichting door LED

MJOP jaar

2030

Bouwsom [€] 10.137 5.313 7.250 35.849 17.200 7.781

2035 2035 2026

112.000 19.503 49.731

10.893 156.800 27.304 69.623

264.764

370.670

2027 2027 2025 2025

TOTAAL

Investering excl. BTW [€] 14.192 7.438 10.150 50.489 24.080

Tabel 14 Overzicht van energielasten, kosten prijspeil 2021

Situatie

Investering

Electra 1

€

kWh

Energielasten 2

gas m3

€

Huidige situatie

0

77.921

43.352

€ 36.744

Energieneutraal

1.166.422

-497

0

€ - 80

Energieneutraal geoptimaliseerd

1.023.705

-497

0

€ - 80

202.300

-497

43.352

€ 24.277

Energielabel A ()

1. elektraverbruik gebouwgebonden installaties, na aftrek huidige PV-panelen (dus exclusief gebruikersverbruik van computers, ICT, koffieautomaten e.d.) 2. uitgaande van € 0,16 / kWh en € 0,56 / m3 gas excl. BTW, exclusief vaste kosten netbeheerder / leverancier.

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

19/29

A.

Bijlage - beschrijving van het gebouw 3.1

Inleiding

In dit hoofdstuk worden de technische gegevens beschreven van het gebouw. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen de klimaatinstallaties, de bouwkundige constructies en energiesectoren. Deze drie onderdelen bepalen samen de energetische kwaliteit van uw gebouw.

3.2

Algemene gegevens

Het energie-advies heeft betrekking op het gebouw met onderstaande gegevens: Tabel 15 Algemene gegevens van het gebouw

Adres SBI-code Bouwjaar Renovatiejaar Inspectiedatum

3.3 3.3.1

J.P. Gouverneurslaan 40a 2171ER Sassenheim 90 1920 0 0000

De klimaatinstallatie(s) Overzicht klimaatinstallaties

Eén of meerdere klimaatinstallaties hebben als taak het gebouw behaaglijk te houden. Voor dit energie-onderzoek is het gebouw in één of meerdere energiesectoren onderverdeeld. Elke energiesector is aangesloten op een klimaatinstallatie. De kwaliteit van de klimaatinstallatie bepaalt voor een belangrijk deel uw energiegebruik. In Tabel 16 wordt een overzicht gepresenteerd van de klimaatinstallaties in het gebouw. In de volgende subparagrafen worden deze installaties nader omschreven. Tabel 16 Overzicht klimaatinstallaties in het gebouw

Klimaatinstallatie Installatie theater Installatie kantoordeel (oudbouw) Installatie kantoordeel (oudbouw zolder)

3.3.2

Opp. [m2] 1.098,3 1.040,9 320,4

Vent Mechanische balans Mechanische balans Natuurlijke ventilatie

Verw X

Koel X

Tap X

X

X

X

Bev

Zon

X

Ventilatievoorzieningen

Ventilatie is noodzakelijk voor een gezond gebouw. Naast aanvoer van verse lucht, kan de ventilatielucht ook worden gebruikt om het gebouw te verwarmen, koelen of bevochtigen. Ventilatie kan op natuurlijke wijze bijvoorbeeld met te openen ramen of luchtroosters plaatsen. Daarnaast kunnen ook ventilatoren worden ingezet, men spreekt dan van een mechanisch ventilatiesysteem. Wanneer sprake is van zowel mechanische toevoer als afvoer, dan is er warmteterugwinning mogelijk: de warmte uit de afvoerlucht kan worden gebruikt om de toevoerlucht voor te verwarmen. In Tabel 17 wordt het ventilatiesysteem van het gebouw samengevat. Tabel 17 Ventilatievoorzieningen in het gebouw

Klimaatinstallatie Installatie theater

Systeem Mechanische balans

Installatie kantoordeel (oudbouw)

Mechanische balans

Voorziening in gevel Geen ventilatievoorzieninge n Te openen ramen

Warmteterug-winning Platen WW / buizen WW Platen WW / buizen WW

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

20/29

Installatie kantoordeel (oudbouw zolder)

3.3.3

Natuurlijke ventilatie

Te openen ramen

Geen

Ruimteverwarming

Om de ruimtes in het gebouw te verwarmen, is er een warmte-opwekker nodig. Voorts moet de warmte naar de ruimtes worden gedistribueerd, waar het doormiddel van bijvoorbeeld radiatoren, convectoren of luchtroosters wordt afgegeven. In Tabel 18 vindt u de belangrijkste gegevens van de verwarmingsinstallatie. Tabel 18 Ruimteverwarming in het gebouw

Klimaatinstallatie Installatie theater

Opwekking HR107 ketel

Distributie Water en lucht

Installatie kantoordeel (oudbouw) Installatie kantoordeel (oudbouw zolder)

HR107 ketel

Water en lucht

HR107 ketel

Water en lucht

3.3.4

Pompregeling >50% autom. toerenregeling >50% autom. toerenregeling >50% autom. toerenregeling

Ruimtekoeling

In veel utiliteitsgebouwen is koeling aanwezig om te voorkomen dat het gebouw in de zomer te warm wordt. Net als bij ruimteverwarming, moet voor ruimtekoeling de koude worden opgewekt en getransporteerd naar de gekoelde ruimtes (zie Tabel 19). Tabel 19 Ruimtekoeling in het gebouw

Klimaatinstallatie Installatie theater Installatie kantoordeel (oudbouw) Installatie kantoordeel (oudbouw zolder)

3.3.5

Opwekking Compressiekoelmachine Compressiekoelmachine

Distributie Lucht Lucht

Pompregeling Geen pompen Geen pompen

Geen koeling

Warm tapwater

Voor het bereiden van warm tapwater kunnen allerlei opwekkers worden gebruikt. Hoe verder de tappunten van deze opwekker verwijderd zijn, hoe meer energie verloren gaat in de warmwaterleidingen. In Tabel 20 wordt de warm tapwaterinstallatie beschreven. Tabel 20 Warm tapwaterbereiding in het gebouw

Klimaatinstallatie Installatie theater

Opwekking HR-combiketel

Installatie kantoordeel (oudbouw) Installatie kantoordeel (oudbouw zolder)

Elektrische boiler

3.3.6

Distributie Een of meer punten verder dan 3 meter Tappunten binnen 3 meter

Geen tapwater

Bevochtiging

In sommige gebouwen vindt bevochtiging van de lucht plaats. Hiervoor zijn verschillende systemen beschikbaar. In Tabel 21 worden gegevens voor de eventuele bevochtiging van het gebouw weergegeven. Tabel 21 Bevochtiging in het gebouw

Klimaatinstallatie Installatie theater

Systeem Geen bevochtiging

Distributie

Vochtterugw.

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

21/29

Installatie kantoordeel (oudbouw) Installatie kantoordeel (oudbouw zolder)

3.3.7

Geen bevochtiging Geen bevochtiging

Zonne-energie

Het laatste onderdeel van de klimaatinstallatie is zonne-energie. Hieronder worden zonnecollectoren (thermisch) en zonnepanelen (elektrisch) beschouwd. In Tabel 22 worden de zonnesystemen van het gebouw opgesomd. Tabel 22 Zonne-energie toegepast in het gebouw

Klimaatinstallatie -

3.4

Opp. [m2]

Systeem

Specificatie

De bouwkundige constructies

Gevels, ramen, vloeren, daken en deuren zijn allemaal bouwkundige constructies. De isolatiewaarde van een constructie bepaalt voor een aanzienlijk deel hoeveel warmte uit het gebouw naar buiten kan ontsnappen. Bij een hogere isolatiewaarde is minder verwarmingsenergie benodigd, maar kan wel de koelbehoefte vergroten. In de Tabel 23 vindt u de thermische eigenschappen van de bouwkundige constructies van het gebouw. De Rc-waarde wordt gebruikt voor dichte constructies: hoe hoger de waarde, hoe hoger de isolatiegraad. Voor ramen (en soms voor dichte constructies) wordt de U-waarde gehanteerd: hoe lager de U-waarde, hoe hoger de isolatiegraad. Tenslotte staat de ZTA-waarde voor het percentage zonlicht dat door een raam naar binnen kan komen. Tabel 23 Bouwkundige constructies in het gebouw

Constructie

Type

Wand massief Spouw oud Spouw nieuw Vloer oudbouw Vloer aanbouw midden Vloer Dak hellend Dak dakkapel Dak aanbouw midden Dak nieuwbouw Alu lichtstraat Koz h.dg Koz h.dg.ov1 Koz h.dg.ov2 Koz h.dg.zonw Deur Dakraam Dak erker voor

Wand Wand Wand Vloer Vloer Vloer Dak Dak Dak Dak Raam Raam Raam Raam Raam Deur Raam Dak

Rc [m2K/W]

U [W/ m2K]

ZTA [%]

4,10 2,90 2,90 2,90 2,90

70 70 70 70 70

1,80

60

0,46 1,30 2,53 0,32 0,52 2,53 0,22 0,22 1,30 2,53

0,12 0,72

Voor het bepalen van het energiecertificaat voor het gebouw, moet het ISSO beslisdiagram worden toegepast op de bouwkundige constructies. In Tabel 24 worden de beslissingen per constructie samengevat. Tabel 24 Verantwoording ISSO-beslisdiagram voor constructies

Constructie

Beslissingen

Wand massief

Geen isolatie

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

22/29

Spouw oud

Isolatie onbekend

Spouw nieuw Vloer oudbouw

Isolatiedikte onbekend Isolatie onbekend

Vloer aanbouw midden

Isolatie onbekend

Vloer

Isolatie onbekend

Dak hellend Dak dakkapel Dak aanbouw midden

Alu lichtstraat

Geen isolatie Geen isolatie Isolatiedikte onbekend Isolatiedikte onbekend Metaal

Koz h.dg

Hout of kunststof

Koz h.dg.ov1

Hout of kunststof

Koz h.dg.ov2

Hout of kunststof

Koz h.dg.zonw

Hout of kunststof

Deur Dakraam Dak erker voor

D01 Deur Hout of kunststof Isolatiedikte onbekend

Dak nieuwbouw

3.5

Bouwperiode 19751983 Bouwperiode 19922013 Bouwperiode <1965 Bouwperiode 19751983 Bouwperiode 19922013

spouw

Bouwperiode 19831988 Bouwperiode 19922013 Dubbel glas zonder coating Dubbel glas zonder coating Dubbel glas zonder coating Dubbel glas zonder coating Dubbel glas zonder coating HR++ glas Bouwperiode <1965

De energiesector(en)

Energiesectoren zijn groepen van ruimtes in het gebouw. Een gebouw kan worden onderverdeeld in één of meerdere sectoren. In een energiesector komt alles samen. Elke sector heeft zijn eigen gebruiksfuncties, is aangesloten op een klimaatinstallatie, heeft allerlei bouwkundige constructies, apparaten en verlichting.

3.5.1

Organisatie en gebruik

De organisatie en het gebruik van het gebouw bepaald in belangrijke mate het energiegebruik van het gebouw. Bij een hoge personele bezetting, lange gebruikstijden, en hoge temperatuurinstellingen zal het energiegebruik hoog zijn. In Tabel 25 wordt de indeling in energiesectoren met de bijbehorende netto gebruiksoppervlaktes en gebruiksfuncties gepresenteerd. Tabel 25 Overzicht energiesectoren met bijbehorende oppervlaktes en gebruiksfuncties

Energiesector Sector theater Sector oudbouw bg+1e Sector Oudbouw zolder

NVO [m2] 1.098,3 1.040,9 0,0 320,4

Gebruiksfunctie Bijeenkomst Bijeenkomst Kantoor Overig (geen EPBDfunctie)

Voorts wordt in Tabel 26 de personele bezetting per energiesector opgesomd. De bezettingsgraad staat voor het gemiddelde percentage van de personen die tijdens de gebruikstijden (zie Tabel 27) daadwerkelijk aanwezig zijn. Tabel 26 Personele bezetting van het gebouw

Energiesector Sector theater

Personen [] 195

Bezettingsgraad [%] 10

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

23/29

Sector oudbouw bg+1e Sector Oudbouw zolder

78 0

25 0

Tabel 27 Gebruikstijden van de energiesectoren

Energiesector Sector theater Sector oudbouw bg+1e Sector Oudbouw zolder

Weken/jaar

Dagen/wee k 5 5 5

50 50 50

Uren/dag

Onderbreking

9.00 tot 22.00 uur 9.00 tot 22.00 uur 9.00 tot 21.00 uur

geen geen geen

Tenslotte worden in Tabel 28 de gemiddelde binnentemperaturen getoond. De gemiddelde binnentemperatuur tijdens gebruikstijd liggen veelal rondom de ingestelde temperaturen (setpoints) van de klimaatinstallatie. Voor ruimteverwarming wordt ook rekening gehouden met de temperatuur buiten gebruikstijd. Deze temperatuur kan afwijken van de ingestelde temperatuur van de klimaatinstallatie. Wanneer de nachttemperatuur op 15 °C staat ingesteld, betekent dat niet dat het ’s nacht ook altijd gemiddeld deze temperatuur is. Tabel 28 Gemiddelde binnentemperaturen van de energiesectoren

Energiesector Sector theater Sector oudbouw bg+1e Sector Oudbouw zolder

3.5.2

Tijdens gebruik verwarming [°C] 21,0 20,0 20,0

Buiten gebruik verwarming [°C] 16,0 16,0 16,0

Tijdens gebruik koeling [°C] 24,0 24,0 24,0

Afmetingen en constructies

In Tabel 29 vindt u alle afmetingen van de bouwkundige constructies in het gebouw met de bijbehorende oriëntaties en begrenzingen. De isolerende eigenschappen van deze constructies kunt u vinden in paragraaf 3.4 (De bouwkundige constructies). Tabel 29 Afmetingen, oriëntaties en begrenzingen van de bouwkundige constructies

Energiesector Sector theater

Sector oudbouw bg+1e

Opp [m2] 56,2 9,1 12,9 221,2 6,6 14,3 169,4 15,4 12,9 127,0 57,6 539,7 254,8 97,3 701,8 95,3 2,4 16,2 5,2 15,7 69,3 103,0 2,4 2,1 35,8 2,1 188,1

Constructie Spouw nieuw Deur Koz h.dg Spouw nieuw Deur Koz h.dg Spouw nieuw Deur Koz h.dg Spouw nieuw Koz h.dg Vloer Vloer Alu lichtstraat Dak nieuwbouw Wand massief Koz h.dg.ov2 Spouw oud Deur Koz h.dg.zonw Wand massief Wand massief Koz h.dg.ov1 Deur Spouw oud Deur Wand massief

Orientatie Zuid-Oost Zuid-Oost Zuid-Oost Zuid-West Zuid-West Zuid-West Noord-West Noord-West Noord-West Noord-Oost Noord-Oost Horizontaal Horizontaal Horizontaal Horizontaal Zuid-West Zuid-West Zuid-West Zuid-West Zuid-West Noord-West Noord-Oost Noord-Oost Noord-Oost Noord-Oost Noord-Oost Zuid-Oost

Begrenzing Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Kruipruimte Grond Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

24/29

Sector Oudbouw zolder

3.5.3

88,6 7,5 61,9 171,9 171,9 326,2 16,3 12,0 12,0 200,5 1,1 184,6 84,3 2,4 86,8

Koz h.dg Koz h.dg.ov2 Koz h.dg.zonw Dak aanbouw midden Vloer aanbouw midden Vloer oudbouw Dak erker voor Koz h.dg Dak dakkapel Dak hellend Dakraam Dak hellend Dak hellend Deur Dak hellend

Zuid-Oost Zuid-Oost Zuid-Oost Horizontaal Horizontaal Horizontaal Horizontaal Zuid-Oost Horizontaal Noord-West Noord-West Zuid-Oost Zuid-West Zuid-West Noord-Oost

Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Kruipruimte Kruipruimte Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht

Klimatisering

Elke energiesector is aangesloten op een klimaatinstallatie. Tabel 30 biedt een overzicht van de energiesectoren en klimaatinstallaties. In dit overzicht wordt ook vermeld van welke installatieonderdelen de energiesector gebruikmaakt. Voor meer informatie over de klimaatinstallaties, kunt u paragraaf 3.3 (De klimaatinstallatie(s)) raadplegen. Tabel 30 Klimatisering van de energiesectoren

Energiesector Sector theater Sector oudbouw bg+1e Sector Oudbouw zolder

Klimaatinstallatie Installatie theater Installatie kantoordeel (oudbouw) Installatie kantoordeel (oudbouw zolder)

Verw X X

Koel X X

Tap X X

Bev

Zon

X

Vervolgens geeft Tabel 31 het ventilatiesysteem en de bijbehorende ventilatievouden per energiesector weer. Een ventilatievoud van bijvoorbeeld 2,0 betekent dat in een uur evenveel verse lucht wordt ingeblazen als twee keer de inhoud van de energiesector. Het getal tussen haakjes geeft het ventilatievoud buiten gebruikstijden weer. Tabel 31 Ventilatiegegevens van de energiesectoren

Energiesector

Systeem

Sector theater Sector bg+1e Sector zolder

3.5.4

Mechanische balans

Natuurlijke ventilatie [-/h] 0,00 (0,00)

Mechanische ventilatie [/h] 2,00 (0,00)

oudbouw

Mechanische balans

0,00 (0,00)

2,00 (0,00)

Oudbouw

Natuurlijke ventilatie

0,50 (0,00)

0,00 (0,00)

Warmteterugwinning Platen WW / buizen WW Platen WW / buizen WW Geen

Opgestelde apparatuur

Naast de klimaatinstallatie bevindt zich ook andere apparatuur in het gebouw. Voorbeelden zijn computers, kopieermachines, telefooncentrales et cetera. Deze apparaten verbruiken veelal elektriciteit, maar soms ook gas of stoom. Voorts geven deze apparaten ook warmte af in het gebouw. In Tabel 32 wordt de opgestelde apparatuur per energiesector weergegeven. Tabel 32 Overige apparatuur in de energiesectoren

Energiesector Sector theater

Apparaat Apparatuur

Type Elektrisch apparaat

Jaarlijks verbruik 5,0 W/m2 (tijdens gebruik)

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

25/29

Sector oudbouw bg+1e

3.5.5

Apparatuur

Elektrisch apparaat

2,5 W/m2 (tijdens gebruik)

Verlichting

Tenslotte is het gebouw voorzien van verlichting. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen drie typen verlichting: • Basisverlichting (zie Tabel 33), dit is de verlichting van de werkplekken, gangen, kantines en dergelijke. Deze verlichting staat aan tijdens gebruikstijden en geeft warmte af in het gebouw. • Accentverlichting (zie Tabel 34), deze verlichting wordt bijvoorbeeld voor decoratieve doeleinden gebruikt, zoals spotjes in winkeletalages. Deze verlichting kan ook buiten de gebruikstijden aan staan. • Overige verlichting (zie Tabel 34), deze verlichting kan net als accentverlichting afwijkende branduren hebben dan de gebruikstijden. Daarnaast bevindt overige verlichting zich niet in de verwarmde ruimtes van het gebouw. Voorbeelden zijn buitenverlichting en verlichting in parkeergarages. Tabel 33 Basisverlichting in de energiesectoren

Energiesector Sector theater

Sector oudbouw bg+1e

Sector Oudbouw zolder

Verlichtingsgroep Theaterzaal+podium foyer+entree Verkeersruimten, ondersteuning ed Zalen / ruimtes Verkeersruimtes, bergingen ed Verblijfsruimtes Groep

Perc. sector 20,0 % 10,0 % 20,0 %

Vermogen 5,0 W/m2 3,0 W/m2 5,0 W/m2

Regeling Centraal aan/uit Centraal aan/uit Vertrek

50,0 % 30,0 %

7,5 W/m2 3,0 W/m2

Vertrek Vertrek

70,0 % 100,0 %

9,0 W/m2 2,0 W/m2

Vertrek Vertrek; met aanw.detectie

Tabel 34 Andere verlichting in de energiesectoren

Energiesector -

Verlichtingsgroep

Type

Vermogen

Branduren

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

26/29

B.

Bijlage - energiegebruik huidige situatie 3.6

Inleiding

In dit hoofdstuk wordt het energiegebruik van het gebouw in de huidige situatie behandeld. Hiervoor is het geattesteerde EPA-U programma van Vabi Software BV gebruikt. Als eerste komt het energielabel in het kader van de Europese richtlijn (EPBD) aan bod. Vervolgens krijgt u een overzicht van de totale energiegebruiken per energiedrager en per deelpost. Voorts wordt het berekende energiegebruik afgezet tegen het werkelijk gemeten energiegebruik. Tenslotte krijgt u een indicatie van het thermische comfort van het gebouw.

3.7

Het energielabel

De Europese richtlijn ‘Energieprestatie voor gebouwen' (EPBD 2002/91/EC) stelt dat voor elk gebouw bij verandering van huurder of eigenaar transparantie over de energetische kwaliteiten gegeven moet worden. In Nederland is hiervoor het energiecertificaat opgesteld. Het energiecertificaat geeft de energetische kwaliteit van het gebouw weer met de energie-index en het bijbehorende energielabel. Het energielabel heeft een vergelijkbare vormgeving als de labels voor witgoed en auto's. Met behulp van de geattesteerde EPA-U software van Vabi Software BV is het energielabel voor het gebouw berekend (zie Tabel 35). Hierbij is ook een lijst met standaard maatregelen opgenomen, waarmee het energielabel verbeterd zou kunnen worden. Tabel 35 Het energielabel van het gebouw

Energielabel Energie-index Standaard maatregelen

3.8

C 1,22 - Toepassen isolatie of extra isolatie bij vloeren - Toepassen isolatie of extra isolatie bij gevels en/of panelen - Toepassen isolatie of extra isolatie bij daken - Toepassen HR-beglazing - Toepassen veegschakeling, daglichtschakeling en/of aanwezigheidsdetectie voor verlichting - Toepassen kierdichting - Aanbrengen zonnepanelen

Het berekende energiegebruik

Naast het energielabel is met de EPA-U software ook het energiegebruik berekent. Hierbij is het referentieklimaat TRY De Bilt gebruikt, zodat de berekende verbruiken onafhankelijk zijn van de verschillen in het weer per jaar. In Tabel 36 worden het totale gebruik per energiedrager (gas, elektriciteit en warmte) samengevat. Daaronder worden voor het gas-, elektrisch en warmteverbruik samen het totale primaire energiegebruik en de CO2-emissie getoond. Daarbij zijn de totalen ook per vierkante meter netto gebruiksoppervlak weergegeven. Zo kunt u het energiegebruik van verschillende gebouwen met elkaar vergelijken. Tabel 36 Energiegebruik in de huidige situatie

Energiedrager Gasverbruik Elektriciteitsverbruik Warmteverbruik Primaire energie CO2-emissie

Totaal 43.352 101.679 0,0 2.463.267 134.717

Per m2 NVO 17,6 41,3 0,0 1.001,5 54,8

Eenheid m3/jaar kWh/jaar GJ/jaar MJ/jaar kg/jaar

Voorts wordt in het cirkeldiagram in Figuur 6 en in Tabel 37 het primaire energiegebruik per deelpost gepresenteerd. Dit geeft een goed beeld welke post het meeste energiegebruik omvat. In de tabel vindt u ook de eventuele energiebijdrage van zonnepanelen (PV) en warmtekrachtinstallaties (WKK).

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

27/29

Figuur 6 Energiegebruik per deelpost in de huidige situatie

Tabel 37 Energiegebruik per deelpost in de huidige situatie

Deelpost Verwarming Koeling Tapwater Bevochtiging Verlichting Apparatuur Ventilatoren Pompen PV-cellen Warmtekracht TOTAAL

3.9

Totaal 1.499.729 9.321 60.548 0 398.818 242.813 224.400 27.638 0 0 2.463.267

Per m2 NVO 609,7 3,8 24,6 0,0 162,1 98,7 91,2 11,2 0,0 0,0 1.001,5

Eenheid MJ/jaar MJ/jaar MJ/jaar MJ/jaar MJ/jaar MJ/jaar MJ/jaar MJ/jaar MJ/jaar MJ/jaar MJ/jaar

Thermisch comfort

Naast energiegebruik speelt het thermisch comfort een belangrijke factor in een energiebesparingsonderzoek. Een goed geïsoleerd gebouw kan dan wel een laag energiegebruik voor verwarming hebben, maar levert wel risico’s op te hoge binnentemperaturen in de zomerperiode. In het staafdiagram in Figuur 7 wordt dit risico weergegeven. U vindt hier het aantal energiesectoren met een laag, een matig en een hoog risico op temperatuuroverschrijdingen.

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

28/29

Figuur 7 Risico op temperatuuroverschrijding in de energiesectoren

Kennis & daadkracht Projectnummer: B5296-E Datum: 12-11-2021 Betreft: Onderdak Sassenheim

29/29