1. Teylingen programmarekening 2023 definitief OUD

Teylingen' en is naar verwachting in het eerste kwartaal 2024 gereed. We zetten het vervangingsplan led Gemiddeld is het aandeel led in de door. Hierbij zetten we in op het openbare verlichting in Teylingen gebruik van slimme openbare afgelopen jaren jaarlijks gegroeid verlichting. met 10%. Het percentage led in de openbare verlichting in Teylingen bedraagt eind 2023 circa 95%. In het laatste kwartaal van 2023 is onder andere de verlichting in het centrum van Sassenheim (Hoofdstraat en omgeving) vervangen door ledverlichting. In 2024 groeit het genoemde percentage naar verwachting tot 98%. Hierbij ligt de nadruk op verledding van de centra Voorhout en Warmond:  De verlichting op de Herenstraat

77



(e.o.) Voorhout wordt vervangen door ledverlichting. De verlichting op de Dorpsstraat (e.o.) Warmond wordt vervangen door ledverlichting.

Wat wilden we bereiken? Doel: Versterken van de biodiversiteit Wat hebben we daarvoor gedaan? Activiteit Activiteit omschrijving Stand van zaken jaarrekening B1 We voeren het De raad heeft eind 2022 een motie Uitvoeringsprogramma aangenomen om in 2023 een Biodiversiteit uit. Dit wordt in 2022 nulmeting en een gebiedsscan op te vastgesteld door de raad. pakken voor Leefgebied Dorp. De Vervolgens voeren we de resultaten van beide onderzoeken nulmeting uit. Daarna starten we worden uiterlijk in 2024 opgeleverd met het Leefgebied Dorp. Daarin inclusief mogelijke wordt ook de relatie gelegd met uitvoeringsmaatregelen. klimaatadaptatie. B2 Bij de (her)inrichting en het beheer De gemeente werkt vanaf medio van woonwijken en bermen langs 2022 conform de maaibeleid verbindingswegen worden groen KleurKeur Groen van de en natuurvriendelijke oevers Vlinderstichting. Deze anders uitgevoerd en passen we werkmethode is gepasseerd op het maaibeleid aan. De minder maaien waar mogelijk of in streekeigenheid wordt versterkt gefaseerde delen van de bermen en door het toepassen van inheemse oevers. Met de invoering van dit bomen, struiken en planten die maaibeleid, wat bijdraagt aan meer passen bij de natuurlijke bloemrijke zones, zal de omstandigheden; bijvoorbeeld biodiversiteit in de loop van de tijd herinrichting van straten. toenemen.

Beschoeiing wordt waar mogelijk vervangen door natuurlijke oever. ‘Het Programma Water en Grasbermen worden Klimaatadaptatie 2024-2028 is op 1 langzamerhand vervangen door februari 2024 vastgesteld door de bloemrijke bermen en er zal meer raad. Het beleid bevat o.a. het gevarieerd gaan worden met de omvormen van harde (hout) maaifrequentie en aanwezige beschoeiing naar natuurlijke beplanting en gewassen. oevers.’ B3 We voeren het beheerplan Groen In 2023 zijn veel projecten uit. We integreren de volgende aangepakt met als uitgangspunt, onderdelen: rekening houden met • Vitaliteit en gezondheid klimaatverandering. van inwoners door doelstellingen op te nemen voor het verminderen Sassenheim Charley Tooroplaan, Teylingerhof, van o.a. hittestress. • Het inzetten van groen om Rijksstraatweg(Akzo), Parklaan, de gevolgen van Prins Clausstraat, Voortgangdreef. klimaatverandering te verminderen (klimaatadaptatie). Voorhout • Droogtebestendige Lisdoddehof, Boekenburglaan,

78

B4

groeiplaatsen met bijbehorende Oosthoutlaan, Berenklauwstraat, bomen– en plantensoorten Bloemenschans. • Maatregelen voor toename Warmond in biodiversiteit. Koudehoorn(Vlindertuin), Matenesselaan, We zetten de samenwerking met In 2023 is de campagne ‘Alle tuinen verschillende partijen op gebied groen’ in samenwerking met het van biodiversiteit en instituut voor Natuurreductie en klimaatadaptatie door. Hierbij Duurzaamheid (IVN) en De Groene voeren we campagnes uit en Uitdaging verder voortgezet. In sluiten we aan op verschillende 2023 is de bewustwording rond het netwerken, zoals: vergroenen van je eigen tuin verder NK Tegelwippen versterkt, door onder andere de De Groene Uitdaging acties ‘Fiets zoekt Groen‘ en ‘Tegel Bijenlinten Eruit, Plant Erin’, het NK Nationaal Park Hollandse Duinen tegelwippen en het Uitvoeringsprogramma Groendoenplein. Biodiversiteit Opgedane kennis passen we toe. zijn gericht op het vergroenen de woonomgeving, zoals daken en tuinen.

Wat wilden we bereiken? Doel: Teylingen is circulair. Wat hebben we daarvoor gedaan? Activiteit Activiteit omschrijving Stand van zaken jaarrekening C1 Afvalcommunicatie en Er is een grondstoffencoach gestart. voorlichting: op basis van het Daarbij wordt samenwerking afvalbeleidsplan geven we gezocht met andere partijen. voorlichting om bewustzijn te Daarnaast wordt er scherp gekeken creëren over een duurzame naar acties van gemeente en acties omgang met afval. Dit stimuleert van gebruikers. inwoners tot goede afvalscheiding (schone afvalstromen) en hergebruik. C2 We ondersteunen Grondstoffencoach gestart in 2023 educatieprojecten en initiëren voorlichtingscampagnes op het gebied van (zwerf)afval en hondenpoep.

C3

Uitwerking 2023 (e.v.): Naar behoefte faciliteren we o.a. scholen en (afval)ambassadeurs en denken we actief mee. Deze lijn trekken we in 2023 door. We onderzoeken de Dit is niet opgepakt door mogelijkheden om met capaciteitstekort.

79

C4

C5

C6

C7

ondernemers afspraken te maken over een “Afvalbeleid voor ondernemers”. Specifiek voor de ondernemers in het winkelgebied. We actualiseren het beheer- en Dit is uitgevoerd en wordt uitgerold onderhoudsplan Ondergrondse ook in 2024. containers, en voeren het investeringsplan uit vanaf 2023. We gaan het vuilafvoerbedrijf Dit wordt meegenomen in de (VAB)-terrein herinrichten. oprichting van MeerVAB (samenwerking tussen de Meerlanden en het VAB). We borgen en waar nodig passen Er is een grondstoffencoache we het nieuwe grondstoffenbeleid aangesteld met onder meer inzet op (VANG = Van Afval Naar educatie en scherpte in regels. We Grondstof) aan. Met specifieke zoeken daarin actief naar aandacht voor de ontwikkelingen samenwerking met diverse partijen. van de milieudoelen van VANG 2025 waaronder 30 kg restafval per persoon. We werken aan het integreren van Dit wordt meegenomen in circulariteit in onze aanbestedingen waarbij per aanbestedingstrajecten. Hierin aanbesteding gekeken wordt naar verwerken we als uitgangspunt leidende criteria. het principe ‘Maatschappelijk verantwoord inkopen’.

Wat wilden we bereiken? Doel: 159 terajoule (TJ): 38% duurzame elektriciteit opwekken in 2030 Wat hebben we daarvoor gedaan? Activiteit Activiteit omschrijving Stand van zaken jaarrekening D1 Stimuleren van de ontwikkeling In 2023 is gestart met de projecten van zonnepanelen op daken. In het uit het Uitvoeringsprogramma uitvoeringsplan nemen we Energietransitie. Hierin is voor wat concrete projecten op om invulling betreft het onderdeel zonnepanelen te geven aan deze activiteit. op daken de focus gelegd op het besparen van energie. Energie opwek door middel van zonnepanelen op daken is met name gestimuleerd met communicatie uitingen over de energietransitie. In 2024 worden de activiteiten op dit onderdeel geëvalueerd. D2 Nader onderzoek doen naar het In 2023 is gestart met de projecten duurzaam opwekken van uit het Uitvoeringsprogramma elektriciteit in Teylingen. In het Energietransitie. Hierin is voor wat 'Uitvoeringsplan Energietransitie' betreft het onderdeel Duurzame staan concrete projecten om opwek gefocust op het in kaart invulling te geven aan deze brengen van kansrijke locaties voor activiteit. duurzame opwek (‘van zoekgebieden

80

D3

naar zoeklocaties’). Volgens planning wordt in het voorjaar van 2024 een eerste concept van een kaart met zoeklocaties opgeleverd. In deze kaart worden ook kansen voor duurzame opwek langs infrastructuur en zonneparkeren meegenomen. Het opstellen van beleid lokaal eigendom kan ook in de (herziening van) het omgevingsplan worden meegenomen. Parallel daaraan worden kansrijke projecten van energie coöperaties gestimuleerd en ondersteund in de richting van het indienen van principeverzoeken. In plaats van een RES 2.0 is een energieprogramma Holland Rijnland opgesteld. In 2024 worden de activiteiten op dit onderdeel geëvalueerd. Opstellen en uitvoeren van nieuw Sinds 2020 werken we in Teylingen uitvoeringsplan Duurzame aan het plan duurzame Ontwikkelingen Teylingen 2022ontwikkelingen Teylingen, in 2024 2026 op basis van: Fysieke wordt het beleid geëvalueerd en duurzaamheid, Economische met de raad gedeeld. duurzaamheid duurzaamheid en Sociale is dynamisch en ontwikkelingen duurzaamheid (people, planet, gaan rap. om onze doelstellingen te profit). Uitgangspunt bij dit nieuwe behalen is versnelling noodzakelijk. plan is dat deelonderwerpen, waar hiertoe is een meer integrale mogelijk integraal onderdeel benadering nodig en moeten kansen blijven van reguliere taken, voor samenwerkingen meer worden domeinen en teams. benut.

vanuit het rijk zijn CDOKE gelden( Tijdelijke regeling capaciteit Deelname aan bijeenkomsten in decentrale overheden voor klimaatHolland Rijnland van RES 1.0 naar en energiebeleid) beschikbaar RES 2.0, die in 2023 wordt gesteld om de versnelling te vastgesteld. realiseren en capaciteit voor de uitvoering aan te trekken. Dit is een mooi moment om het opzetten van een integraal programma duurzaamheid vorm te geven. besluitvorming over dit programma vindt plaats in 2024.

Wat wilden we bereiken? Doel: 10% energiebesparing in 2025 en 15% energiebesparing in 2030, in de gebouwde omgeving ten opzichte van 2014 Wat hebben we daarvoor gedaan? Activiteit Activiteit omschrijving Stand van zaken jaarrekening E1 Inwoners en ondernemers Met 'Uitvoeringsprogramma duidelijkheid geven over de Energietransitie 2022-2026' wordt

81

E2

E3

E4

warmtetransitie, bewust maken en invulling gegeven aan de stimuleren om in actie te komen. In warmtetransitie. In 2023 is de het uitvoeringsplan opgave verder gedefinieerd in energietransitie nemen we samenwerking met buurgemeenten concrete projecten op om invulling van de Duin- & Bollenstreek en in te geven aan deze activiteit. RES Holland Rijnland. Dit heeft geleid tot de concrete trajecten: Bronnenanalyse, Eindbeelden en Transitiepaden voor de warmtetransitie. Daarnaast lopen gesprekken met de woningcorporatie en Liander om hun wensbeelden helder te krijgen. In gezamenlijkheid zullen deze activiteiten duidelijkheid scheppen voor inwoners en ondernemers over hoe de warmtetransitie zal verlopen. In de tussentijd wordt alsnog ingezet op energiebesparen. Voor 2030 inzichtelijk hebben hoe In 2023 is gestart met het traject kansrijk en wenselijk een 'Grand Design' in samenwerking met warmtenet is in Teylingen. In het buurgemeenten uit de Duin- en uitvoeringsplan nemen we Bollenstreek en Oegstgeest, onder concrete projecten op om invulling begeleiding van Firan en Holland te geven aan deze activiteit. Rijnland. Hierin worden de doorrekeningen gedaan voor de kansrijkheid van een warmtenet in de gemeenten. Wanneer de kansrijkheid goed in kaart is gebracht zal ook de wenselijkheid getoetst worden in een nog nader te definiëren traject.

Inzichtelijk maken waar inwoners De in 2023 gestarte trajecten Grand ook na 2050 gebruik kunnen Design en Eindbeelden van Holland maken van het gasnet en waar we Rijnland zullen inzicht geven in de op termijn streven naar kansrijkheid van alternatieve warmteoplossing zonder gasnet. In warmte oplossingen. Daarnaast het uitvoeringsplan nemen we worden gesprekken gevoerd met concrete projecten op om invulling Liander over hoe zij hun rol zien in te geven aan deze activiteit. een duurzaam gasnet. Hieruit kunnen we nog geen conclusies ontlenen. Komende jaren slim in kunnen Het is van belang om goed op de spelen op de nieuwste inzichten, hoogte te zijn van trends en innovaties ontwikkelingen omtrent de en technieken. energietransitie. Gemeente Teylingen zet hierop in op verschillende niveaus.

Wat wilden we bereiken? Doel: Het stimuleren van een circulaire economie.

82

Wat hebben we daarvoor gedaan? Activiteit Activiteit omschrijving Stand van zaken jaarrekening F1 We stellen in 2022-2023 een In 2023 is er gewerkt aan het beleidsplan Circulaire Economie opzetten van een actieplan (CE) op voor Teylingen. Dat ronden circulariteit. Een circulaire economie we af met een raadsbesluit. is een van de uitgangspunten in dit actieplan. Een eerste versie van dit plan wordt in 2024 aan de gemeenteraad gepresenteerd

F2

In lijn met het goedgekeurde beleidsplan CE volgt een uitvoeringsprogramma. We integreren daarin activiteiten die nu al lopen voor een circulaire economie zoals Circulair AmbachtsCentrum Bollenstreek (CACB), uitvoeren van het nieuwe inkoopbeleid, ontwikkeling afvalbeleid en uitvoering gericht op VANG-doelstellingen en het stimuleren van een circulaire economie via partner Circulair West.

SAMENWERKINGSPARTNERS Verbonden partijen Omgevingsdienst West-Holland (ODWH) VAB Stichting RIJK Holland Rijnland STEK

Er is gewerkt aan het 'Actieplan Circulariteit Teylingen' dat is overgedragen aan de nieuwe Regisseur Circulariteit voor realisatie in 2024.

Overige samenwerkingspartners Inwoners Maatschappelijke instellingen Zon op Teylingen Zwerfafvalambassadeurs Energiecoaches

1.2.7 Verbonden partijen Voor informatie over de verbonden partijen wordt verwezen naar de paragraaf Verbonden partijen.

83

Beleidsindicatoren Indicator

Eenheid

Gemiddelde WOZ waarde

per 1.000 euro

Nieuw gebouwde woningen

Aantal per 1.000 woningen

Realisatie Realisatie Begroting Realisatie NL 2021 2023 2022 2023

Bron

€ 459

2021: € 290

CBS

€ 371

5,1

De som van het aantal personen van 0 tot 20 jaar en 65 Demografische druk jaar of ouder 73,6 % in verhouding tot de personen van 20 tot 65 jaar (%) Gemeentelijke Gemiddeld woonlasten totaalbedrag € 594 eenpersoonshuishouden in euro's Gemeentelijke Gemiddeld woonlasten totaalbedrag € 614 meerpersoonshuishouden in euro's

€404

€ 459

15,4

8,1

5,0

Basisregistratie 2022: adressen 9,3 en gebouwen

74,0%

74,0%

74,0%

2021: 70,1 %

€ 763

€ 814

€ 814

2021: COELO € 733

€ 782

€ 884

€ 884

2021: COELO € 810

CBS

Toelichting indicator Gemiddelde WOZ-waarde De gemiddelde WOZ waarde van woningen. Toelichting indicator Nieuwgebouwde woningen Het aantal nieuwgebouwde woningen, exclusief overige toevoegingen zoals transformaties. Toelichting indicator Demografische druk De som van het aantal personen van 0 tot 20 jaar en 65 jaar of ouder in verhouding tot de personen van 20 tot 65 jaar. Toelichting indicator Gemeentelijke woonlasten eenpersoonshuishouden Het gemiddelde totaalbedrag in euro's per jaar dat een éénpersoonshuishouden betaalt aan gemeentelijke woonlasten. Toelichting indicator Gemeentelijke woonlasten meerpersoonshuishouden Het gemiddelde totaalbedrag in euro's per jaar dat een meerpersoonshuishouden betaalt aan gemeentelijke woonlasten.

Indicator

Eenheid

Realisatie 2021

Realisatie Begroting Realisatie 2023 2022 2023

NL Bron

84

Huishoudelijk Hoeveelheid restafval restafval per inwoner in kilo’s

131 kg

124

105

105

Percentage Hernieuwbar elektriciteit opgewekt e elektriciteit uit wind, waterkracht, zon of biomassa

nb

14

15

19

202 0: CBS 170 201 9: RWS 26,9 %

Toelichting indicator Omvang huishoudelijk restafval Niet gescheiden ingezameld restafval dat te groot of te zwaar is om op dezelfde wijze als het huishoudelijk restafval te worden aangeboden. Toelichting indicator Hernieuwbare elektriciteit Het % hernieuwbare energie, ook wel duurzame of groene energie genoemd. Dit is energie afkomstig van natuurlijke bronnen die constant worden aangevuld zoals wind, waterkracht, zon, bodem, buitenluchtwarmte en biomassa. nb: Gegevens zijn op moment van schrijven van deze programmabegroting nog niet bekend. Indien de gegevens na het schrijven bekend worden kunt u deze vinden op: https://www.waarstaatjegemeente.nl/dashboard/Besluit-Begroting-en-Verantwoording/ Indicator

Eenheid

Aantal per 10.000 jongeren Winkeldiefstallen Aantal per 1.000 inwoners Geweldsmisdrijven Aantal per 1.000 inwoners Diefstallen uit Aantal per woning 1.000 inwoners Vernielingen en Aantal per beschadigingen 1.000 (in de openbare inwoners ruimte)

Realisatie Realisatie Begroting Realisatie 2021 2023 2022 2023

Verwijzingen Halt

NL

Bron

100

41

200

100

2021: Bureau Halt 80

0,6

0,8

0,7

0,7

2021: 1,8

CBS

1,13

3,4

3

3

2021: 4,3

CBS

1

0,9

2

2

2021: 1,3

CBS

4,4

3,4

3,5

3,5

2021: 6,1

CBS

Toelichting indicator Verwijzingen Halt Het aantal verwijzingen Halt per 10.000 jongeren. Jongeren van 12 tot 18 jaar die een licht strafbaar vergrijp plegen, worden door de politie of leerplichtambtenaren naar Bureau Halt verwezen voor een passende Halt-straf. Zij krijgen leeropdrachten en er volgen gesprekken met de jongere en de ouders. Op deze manier kunnen jongeren rechtzetten wat zij fout hebben gedaan, zonder dat zij in aanraking komen met het Openbaar Ministerie (en dus zonder opbouw van een 'strafblad'). Toelichting indicator Winkeldiefstallen Het aantal winkeldiefstallen per 1.000 inwoners. Toelichting indicator Geweldsmisdrijven

85

Het aantal geweldsmisdrijven. Voorbeelden van geweldsmisdrijven zijn seksuele misdrijven, levensdelicten zoals moord en doodslag en dood en lichamelijk letsel door schuld (bedreiging, mishandeling, etc.). Toelichting indicator Diefstallen uit woning Het aantal diefstallen uit woningen, per 1.000 inwoners. Toelichting indicator Vernieling en beschadiging (in de openbare ruimte) Hieronder vallen brandstichting, alle vormen van vernieling en misdrijven tegen de openbare orde en het openbaar gezag. Voorbeelden van misdrijven tegen de openbare orde en tegen het openbaar gezag zijn opruiing, huis-, computer- en lokaalvredebreuk, deelneming aan een criminele of terroristische organisatie, openlijke geweldpleging, godslastering, discriminatie en het doen van een valse aangifte. Omdat het delict mensenhandel vaak onder dezelfde feitcode geregistreerd wordt als het delict mensensmokkel worden deze twee delicten samengeteld en weergegeven bij de gewelds- en seksuele misdrijven. nb: Gegevens zijn op moment van schrijven van deze programmabegroting nog niet bekend. Indien de gegevens na het schrijven bekend worden kunt u deze vinden op: https://www.waarstaatjegemeente.nl/dashboard/Besluit-Begroting-en-Verantwoording/

86

1.2.9 Kaderstellende stukken · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · ·

Wijkgericht werken Wet veiligheidsregio’s Regionaal Crisisplan Integraal veiligheidsbeleid Algemene Plaatselijke Verordening Teylingen Provinciaal Verkeers- en Vervoersplan Regionaal Verkeers- en Vervoersplan Holland Rijnland Geactualiseerde wegenstructuur Voorhout 2020 Gemeentelijk Verkeers-en Vervoersplan Teylingen (GVVP) 2010-2020 Provinciale Visie op Ruimte en Mobiliteit Beleid Laadinfrastructuur Regionale Woonagenda Holland Rijnland Woonvisie Teylingen Zorgpact Teylingen Prestatieafspraken Wonen Teylingen Regionale Omgevingsagenda, 2021 Holland Rijnland Regionale Energiestrategie (RES) Holland Rijnland 2021 Regionale Strategie Mobiliteit (RSM) Holland Rijnland 2021 Regionale Structuurvisie Holland Rijnland Begroting Teylingen – Begroting Omgevingsdienst West-Holland Intergemeentelijke structuurvisie Greenport Duin- en Bollenstreek Structuurvisie Teylingen 2030 Duurzaam bloeiend Nota Regionale Investeringsstrategie Holland Rijnland Verordening Erfgoedcommissie Teylingen Centrumvisie Teylingen Speelplaatsenbeheerplan 2014-2018 Uitvoeringsprogramma Zwerfafval Integraal Afval Waterketen Plan Uitvoeringsprogramma groen Bollenstreek 2014 - 2018 Holland Rijnland Gebiedsprogrammma groen Bollenstreek 2016-2020 Holland Rijnland Provinciaal fietspadenplan Beleidsplan De Waarde van Groen Erfgoedwet 2016 Gemeenschappelijke Regeling Omgevingsdienst West-Holland Afgesproken ambities met

Omgevingsdienst West-Holland in het werkplan Plan en uitvoeringsprogramma Duurzame Ontwikkeling Teylingen 2020-2024 Regionale Energie Strategie Holland Rijnland Lokale Energie Strategie Transitie Visie Warmte Nationaal Energieakkoord (2013) Klimaatakkoord van Parijs (2015) Energieakkoord Holland Rijnland (2017) Nationale Klimaatakkoord (2018) Convenant Aardgasvrij (2018) Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie Rijksbrede programma Circulaire Economie Deltaplan Biodiversiteit Sustainable Development Goals VN

87

88

1.2.10 Wat heeft het gekost? Bedragen x € 1.000 Lasten

Rekening

Begroting

Begroting

Rekening

2022

2023

2023 na wijziging

2023

Thema Gebiedsontwikkeling Ruimtelijke ordening

-1.146

-907

-2.355

-2.867

Crisisbeheersing en brandweer

-2.199

-2.463

-2.572

-2.376

Openbare orde en veiligheid

-1.073

-1.342

-1.283

-1.289

Openbaar groen en (openlucht) recreatie

-3.262

-3.115

-3.787

-3.551

Afval

-3.310

-4.062

-4.022

-4.051

Riolering

-2.028

-2.159

-2.195

-2.250

Milieubeheer

-1.622

-1.661

-2.401

-2.285

-3

-6

-6

-6

-4.334

-5.455

-5.146

-4.975

Parkeren

-275

-275

-253

-261

Recreatieve havens

-435

-349

-102

-28

Wonen en bouwen

-1.338

-1.391

-2.075

-2.362

Grondexploitatie (niet bedrijventerreinen)

-1.963

-38

-5.256

-7.202

Totaal lasten

-22.988

-23.223

-31.453

-33.503

Thema Openbare orde en veiligheid

Thema Openbare ruimte en duurzaamheid

Begraafplaatsen en crematoria Thema Verkeer en vervoer Verkeer en vervoer

Thema Wonen

Baten

Rekening

Begroting

Begroting

Rekening

2022

2023

2023 na wijziging

2023

Thema Gebiedsontwikkeling Ruimtelijke ordening

267

65

925

1.471

Crisisbeheersing en brandweer

-89

68

127

78

Openbare orde en veiligheid

10

57

57

25

64

67

65

102

Afval

4.435

6.062

5.150

5.204

Riolering

3.098

3.394

3.394

3.398

Milieubeheer

65

0

469

741

Begraafplaatsen en crematoria

0

0

0

3

Thema Openbare orde en veiligheid

Thema Openbare ruimte en duurzaamheid Openbaar groen en (openlucht) recreatie

89

Thema Verkeer en vervoer Verkeer en vervoer

156

223

507

468

Parkeren

12

5

5

15

Recreatieve havens

85

98

87

87

580

561

754

1.520

Grondexploitatie (niet bedrijventerreinen)

1.968

1.431

6.372

8.006

Totaal baten

10.651

12.031

17.912

21.118

Saldo voor resultaatbestemming

-12.338

-11.194

-13.539

-12.385

Thema Wonen Wonen en bouwen

Reserves

Rekening

Begroting

Begroting

Rekening

2022

2023

2023 na wijziging

2023

Toevoegingen reserves

-15

-15

-2.357

-2.744

Onttrekkingen reserves

641

537

3.717

3.876

Totaal reserves

626

522

1.361

1.132

-11.712

-10.672

-12.178

-11.253

Saldo na resultaatbestemming

90

1.3 Programma 3 bedrijvigheid Ruimte voor ondernemerschap staat voorop. Wij zien onze rol vooral in het creëren van goede randvoorwaarden om te ondernemen en duurzame ontwikkelingen te faciliteren. Dit houdt niet op bij onze gemeentegrenzen. Wij zetten dan ook vol in op samenwerking in de regio met de Economic Board Duin- en Bollenstreek. Een samenwerking met en door ondernemers, waarbij gemeenten partner zijn en projecten faciliteren. Goede randvoorwaarden creëren we met een stevige centrumvisie, met het leggen van relaties tussen onderwijs en arbeidsmarkt, met aandacht voor de fysieke en digitale infrastructuur en met het stimuleren van duurzaam handelen. Speerpunten De belangrijkste speerpunten in het programma Ondernemend en bruisend Teylingen, die we in 2023 opgepakt hebben, zijn:  We leveren een bijdrage aan de uitvoering van de regionale economische agenda via de Economic Board.  We geven uitvoering aan de integrale centrumvisie via de uitvoeringsagenda.  We zorgen voor gezellige winkelcentra met goede parkeervoorzieningen.  We stimuleren en ondersteunen ondernemers die investeren in innovatie en verduurzaming. Trends en ontwikkelingen Economie In het Interbestuurlijk Programma (IBP) wordt gesproken over regionale economie als versneller. Hiermee is de ambitie uitgesproken te werken aan regionale economische structuurversterking.

De economische agenda Duin- en Bollenstreek heeft een vergelijkbare doelstelling: het versterken van de regionale economie zonder dat het ten koste gaat van de woonaantrekkelijkheid. In 2018 is de Economic Board Duin- en Bollenstreek geïnstalleerd om de doelstellingen van de agenda te behalen. Het jaar 2023 was een transitiejaar voor de Economic Board. Een nieuwe Economic Board is voorbereid. De lokale economie in het algemeen en de detailhandel in het bijzonder zijn gedurende de crisis onder druk komen te staan. Daarnaast hebben structurele ontwikkelingen, zoals de opkomst van online winkelen en verdere internationalisering van productieprocessen, gevolgen voor de lokale economie. Aandacht voor de uitvoering van onder andere de detailhandelsvisie is en blijft van belang. Bollensector De komende jaren zet de schaalvergroting in combinatie met de krimp van het aantal bedrijven in de bollensector door. Veel bedrijven specialiseren meer en meer. Daarnaast zet de focus op duurzaam bodembeheer door. Door rotatie van gewassen ontstaat vraag naar meer areaal dat geschikt is voor bloembollen. Deze ontwikkelingen leggen een (nog) grotere druk op het ruimtegebruik in de streek. Met de oprichting van de Greenport Ontwikkelingsmaatschappij (GOM) is in 2009 een start gemaakt met het bijdragen aan een optimale inrichting van de beschikbare ruimte in de streek.

Desondanks zien we de afgelopen jaren een ontwikkeling waarin telers meer en meer hectares in andere gebieden opzoeken voor hun teelt. De sector ziet de Bollenstreek nog altijd als haar bakermat vanwege de aanwezigheid van kennispartners (zoals KAVB, BKD en Hobaho) en

91

toeleveranciers, de band met Keukenhof en de aanwezigheid op korte afstand van kennisinstellingen (Leiden, Delft, Amsterdam) en onderwijs (Wellant, Hogeschool Leiden, Hogeschool InHolland). Met het vertrek van Wageningen Plant Research uit Lisse is een disbalans ontstaan tussen de vier O’s (ondernemers, onderwijs, onderzoek en overheid) in de Bollenstreek.

Arbeidsmigranten De aanwezigheid van een arbeidsintensieve agrarische bedrijfstak en andere sectoren zoals logistiek, horeca en distributie, leidt tot een toestroom van arbeidsmigranten. Hierdoor ontstaan verschillende knelpunten. Enerzijds gaat het om deelname van deze doelgroep aan onze lokale samenleving, anderzijds om illegale of slechte huisvestingssituaties. Een integrale afweging moet leiden tot oplossingen voor integratie en huisvesting. Daarbij is het belangrijk het evenwicht te bewaren ten opzichte van de andere doelgroepen. In 2023 is een BOB-traject (Beeldvorming, oordeelvorming, Besluitvorming) gestart met de raad om te komen tot een plan van aanpak voor arbeidsmigranten. Recreatie en toerisme De vraag uit de samenleving naar goede recreatiegebieden neemt steeds verder toe. Mensen hebben de behoefte om dicht bij huis te recreëren. De noodzaak groeit om deze vraag in regionaal verband op te pakken en zo onze doelen voor recreatie en toerisme te bereiken. We werken hieraan in de Duin- en Bollenstreek, in de Leidse Ommelanden en in het Hollands Utrechts Plassenberaad. Maar ook lokaal werken we aan het versterken van het toeristisch en cultureel aanbod. Voor de ontwikkeling van de Ruïne van Teylingen zijn partners gevonden. Het principeverzoek is ingediend en het participatietraject wordt opgezet.

Door natuur te combineren met extensieve recreatie kunnen natuurgebieden versterkt en behouden worden voor de toekomst. De ontwikkelingen in de agrarische en recreatieve sector hebben invloed op de invulling van het buitengebied en bieden kansen voor (uitbreiding van) recreatieve activiteiten. In 2023 is gestart met de evaluatie van het lopende groenprogramma.

92

1.3.1 Lokale economie Wat wilden we bereiken? Doel: Bevorderen van toerisme in alle maanden van het jaar Wat hebben we daarvoor gedaan? Activiteit Activiteit omschrijving Stand van zaken jaarrekening A1 Het opstellen van een nieuw In 2023 is gestart met de evaluatie regionaal uitvoeringsprogramma van het lopende Groenprogramma. Groen en Recreatie. Uitvoering van Besluitvorming hierover vindt plaats de activiteit is afhankelijk van in 2024. De aanbevelingen vanuit de beschikbare capaciteit en/of evaluatie vormen mede de basis financiële middelen. voor een nieuw programma. A2 Behoud door benutten van ons De partners voor de ontwikkeling erfgoed heeft onze aandacht. Het van de Ruïne van Teylingen zijn ontwikkelen van de ruïne van gevonden. De partners zijn gekozen Teylingen is hiervan een voorbeeld. in een uitgebreid selectietraject. De We willen hier jaarrond toeristisch gekozen partners hadden niet alleen en cultureel aanbod realiseren. Dit financieel een goed plan biedt tegelijkertijd mogelijkheden gepresenteerd maar ook een plan om onze identiteit als Bollenstreek passend bij de streek en de te bestendigen. duurzame doelen van de gemeente. We gaan door met de uitvoering De partners werken samen met de van de vastgestelde strategie voor gemeente en Stichting de ontwikkeling van de ruïne van Monumentenbezit (Team Ruïne Teylingen.

Zodra de partner welke complex) aan de ontwikkeling van het terrein gaat ontwikkelen het gebied. Er is begonnen met de bekend is, leggen we afspraken uitvoering van het plan waarin vast. momenteel onderzocht wordt hoe het gebied bouwrijp gemaakt kan worden, daarnaast is ook het principeverzoek ingediend wat nu ter behandeling ligt. Team Ruïne complex is ook bezig met het opzetten van een participatietraject. A3 Uitvoering geven aan het regionaal In 2023 is gestart met de evaluatie groenprogramma (RIF) van Holland van het regionaal groenprogramma. Rijnland. De laatste lopende projecten moeten nog wel worden afgerond. A4 Voor ambities en projecten op het De contacten met de werkgroep gebied van recreatie en promotie 'Kansen voor Warmond' hebben nog werken we samen binnen de niet geleid tot de start van concrete werkgroep 'Kansen voor projecten. Warmond'. A5 We inventariseren kansen om In 2023 is er een marketingplan binnen het HUP op te pakken. vastgesteld en gestart met de Uitvoering van de activiteit is invoering daarvan. afhankelijk van beschikbare capaciteit en/of financiële middelen.

93

Wat wilden we bereiken? Doel: Vitale en aantrekkelijke centra Wat hebben we daarvoor gedaan? Activiteit Activiteit omschrijving B1 We geven uitvoering aan het uitvoeringsprogramma van de centrumvisie voor de drie kernen Voorhout, Sassenheim en Warmond.

Stand van zaken jaarrekening In 2023 is gewerkt aan de uitwerking van de centrumvisie in een beeldkwaliteitsplan. Daarvoor zijn noodzakelijke onderzoeken gedaan.

Wat wilden we bereiken? Doel: Voldoende en duurzame bedrijventerreinen. Wat hebben we daarvoor gedaan? Activiteit Activiteit omschrijving C1 Toekomstbestendig maken van bestaande bedrijventerreinen op basis van de regionale bedrijventerreinenstrategie.

C2

Ontwikkelen nieuwe bedrijfslocaties op basis van de regionale bedrijventerreinenstrategie.

SAMENWERKINGSPARTNERS Verbonden partijen Holland Rijnland

Stand van zaken jaarrekening In 2023 is gewerkt aan de regionale bedrijventerreinenstrategie. Het toekomstbestendig maken van bedrijventerreinen is daarin opgenomen. Vaststelling van de strategie vindt in 2024 plaats. In 2023 is gewerkt aan de regionale bedrijventerreinenstrategie. Deze wordt in 2024 vastgesteld.

Overige samenwerkingspartners Economic Board Duin- en Bollenstreek Stichting Monumentenbezit Regiogemeenten Toeristische ondernemers Promotie- / marketingorganisaties Inwoners Vastgoedeigenaren Provincie Zuid-Holland

94

1.3.2 Regionale economie Wat wilden we bereiken? Doel: Versterken economische positie van de Duin- en Bollenstreek. Wat hebben we daarvoor gedaan? Activiteit Activiteit omschrijving Stand van zaken jaarrekening A1 Binnen het kader van een nog te In 2023 is een nieuwe Economic ontwikkelen, meer strategische, Board voorbereid. regionale economische agenda, de Duin- en Bollenstreek activiteiten (laten) ondersteunen binnen de triple helix (samenwerking tussen overheid, private partijen en onderwijs/kennisinstellingen). Deze zijn in lijn met de aanbevelingen van het raadsbesluit Evaluatie economische samenwerking Duin- en Bollenstreek. Uitvoering van de activiteit is afhankelijk van beschikbare capaciteit en/of financiële middelen. A2 Ondersteunen van de activiteiten Daar waar noodzakelijk zijn de van de stichting Greenport Duinactiviteiten van de stichting en Bollenstreek binnen de Greenport ondersteund. bestaande activiteiten. A3 Het ontwikkelen van een Het ontwikkelen van een regiobrand regiobrand Duin- en Bollenstreek. Duin- en Bollenstreek is belegd bij Hiervoor moet de samenwerking de Economic Board Duin- en tussen marketing partijen en de Bollenstreek. Doordat de Board in regiopartners worden versterkt 2023 in een transitiejaar zat is deze (waar het gaat om de promotie van activiteit beperkt opgepakt.

de aantrekkelijkheid van de streek Gezamenlijk is gewerkt aan een voor recreatie en toerisme). pakket aan randvoorwaarden waarbinnen de regiobrand moet worden ontwikkeld. A4 Uitvoeren uitvoeringsagenda van In 2023 zijn op de economische de strategische agenda Duin- en onderdelen van de Bollenstreek. uitvoeringsagenda prioriteiten gesteld en afspraken gemaakt over de uitvoerig van projecten. Eerste prioriteit was de transitie van de Economic Board naar een structuur van de Board. Deze is gerealiseerd. A5 Verkennen van strategische Door een tekort aan capaciteit is de samenwerking met omliggende focus gelegd op de bestaande gemeenten (ook buiten de Duin- en samenwerkingen zoals Holland Bollenstreek). Uitvoering van de Rijnland, Hollands Utrechts activiteit is afhankelijk van Plassenberaad en de Duin-en beschikbare capaciteit en/of Bollenstreek.

95

A6

A7

financiële middelen. Aan de slag met de uitvoeringsagenda verblijfsrecreatie. Uitvoering van de activiteit is afhankelijk van beschikbare capaciteit en/of financiële middelen.

De mogelijkheden voor een meldingssysteem voor verblijfsrecreatie locaties is onderzocht. Dit vereist dat eerst andere regelgeving wordt opgesteld. Hieraan wordt nu gewerkt. In de Duin- en Bollenstreek De verkenning van hoe de verkennen we of en hoe de verschillende kernen in de streek verschillende kernen elkaar kunnen elkaar kunnen versterken heeft niet versterken, en maken er - waar plaatsgevonden. Hier was geen mogelijk - uitvoeringsafspraken formatie voor beschikbaar. over. We verbinden onze Het verbinden van kennisintensieve kennisintensieve sectoren. sectoren is onderdeel van de Uitvoering van de activiteit is Economische Agenda Duin- en afhankelijk van beschikbare Bollenstreek. De uitvoering daarvan capaciteit en/of financiële is belegd bij de Economic Board. De middelen. Board was in 2023 in transitie waardoor de activiteiten op een lager pitje hebben gestaan.

SAMENWERKINGSPARTNERS Verbonden partijen Holland Rijnland Greenport Ontwikkelingsmaatschappij B.V.

Overige samenwerkingspartners Economic Board Duin- en Bollenstreek Stichting Greenport Duin- en Bollenstreek Regiogemeenten Provincie Zuid-Holland

96

1.3.3 Verbonden partijen Voor informatie over de verbonden partijen wordt verwezen naar de paragraaf Verbonden partijen.

97

Beleidsindicatoren Indicator

Eenheid

Functiemenging Index die verhoudingswaarde aangeeft tussen banen en woningen Vestigingen (van Aantal per 1.000 bedrijven) inwoners in de leeftijd van 15 t/m 64 jaar

Realisatie Realisatie Begroting Realisatie 2021 2023 2022 2023

NL

Bron

50,4%

50,8%

51%

51%

2021: LISA 53,3 %

154,5

163,2

150

160

2021: LISA 165,1

Toelichting indicator Functievermenging De functiemengingsindex (FMI) weerspiegelt de verhouding tussen banen en woningen, en varieert tussen 0 (alleen wonen) en 100 (alleen werken). Bij een waarde van 50 zijn er evenveel woningen als banen. Toelichting indicator Vestigingen (van bedrijven) Het aantal vestigingen van bedrijven, per 1.000 inwoners in de leeftijd van 15-65 jaar. nb: Gegevens zijn op moment van schrijven van deze programmabegroting nog niet bekend. Indien de gegevens na het schrijven bekend worden kunt u deze vinden op: https://www.waarstaatjegemeente.nl/dashboard/Besluit-Begroting-en-Verantwoording/

98

1.3.5 Kaderstellende stukken Lokale economie · Economische Agenda Duin- en Bollenstreek - visie en uitvoeringsagenda · Economisch Beleidsplan · Centrumvisie · Detailhandelsvisie Teylingen · Economische Agenda Greenport Duin- en Bollenstreek · Visie op recreatie en toerisme Regionale economie · Economische Agenda Duin- en Bollenstreek - visie en uitvoeringsagenda 'Samen Succesvol'

99

1.3.6 Wat heeft het gekost? Bedragen x € 1.000 Lasten

Rekening

Begroting

Begroting

Rekening

2022

2023

2023 na wijziging

2023

Thema Lokale economie Economische promotie

-224

-334

-468

-274

-1.676

-1.086

-894

-1.204

Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen

-90

-129

-99

-126

Economische havens en waterwegen

-26

-28

-28

-28

-2.016

-1.577

-1.489

-1.632

Thema Regionale economie Economische ontwikkelingen

Totaal lasten Baten

Rekening

Begroting

Begroting

Rekening

2022

2023

2023 na wijziging

2023

Thema Lokale economie Economische promotie

323

157

157

220

Economische ontwikkelingen

263

146

146

360

Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen

45

42

42

44

Totaal baten

631

345

345

624

-1.385

-1.231

-1.145

-1.008

Thema Regionale economie

Saldo voor resultaatbestemming Reserves

Rekening

Begroting

Begroting

Rekening

2022

2023

2023 na wijziging

2023

Toevoegingen reserves

-80

0

-11.487

-11.597

Onttrekkingen reserves

186

106

11.733

11.957

Totaal reserves

106

106

246

360

-1.279

-1.125

-899

-648

Saldo na resultaatbestemming

100