CConstaterende datTexel
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1. Conceptteksten - Omgevingsvisie - Texel op sien Tessels

Raadscommissie 30 september 2026, gemeente TexelBij agendapunt: Wensen en bedenkingen Omgevingsvisie Texel 'Texel op sien Tessels’27.033 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

1 | 67 CONCEPTTEKSTEN OMGEVINGSVISIE TEXEL 1.0 ‘Texel op sien Tessels’ 2 | 67

3 | 67 INHOUDSOPGAVE 0 VOORWOORD 6 1 INLEIDING 7 1.1 Een omgevingsvisie voor Texel 7 1.1.1 Wat is een omgevingsvisie? 7 1.1.2 Waarom een omgevingsvisie? 8 1.2 Totstandkoming van de omgevingsvisie en participatie 8 1.2.1 Kadernota Omgevingsvisie 8 1.2.2 Participatie met Texelaars 9 1.2.3 Van conceptteksten naar ontwerp-omgevingsvisie 10 1.2.4 Ontwerp-omgevingsvisie 10 1.2.5 Overige participatie 10 1.3 Leeswijzer 11 2 ONZE BASIS 12 2.1 Inleiding 12 2.2 Identiteit van Texel 12 2.2.1 Ontstaansgeschiedenis 12 2.2.2 Ruimtelijke opbouw en waarden van Texel 15 2.2.3 Texelse kernwaarden 31 2.2.4 Texel Principes 32 2.3 Trends 33 2.3.1 Goed wonen en leven 33 2.3.2 Waardevol buitengebied 34 2.3.3 Toekomstbestendig ondernemen 34 2.3.4 Adaptief eiland 34 2.3.5 Duurzaam bereikbaar 35 3 ONZE VISIE 36 3.1 Inleiding 36 3.2 Visiekaart omgevingsvisie 37 3.3 Goed wonen en leven 38 3.3.1 Inzetten op een gevarieerd woningaanbod 38 3.3.2 Uitbreiden van de (betaalbare) woningvoorraad 39 3.3.3 | Inzetten op een duurzame woningvoorraad | 39 3.3.4 | Creëren van een klimaatadaptieve openbare ruimte | 40 3.3.5 | Zorgen voor een passend en bereikbaar voorzieningenaanbod | 40 3.3.6 | Faciliteren van een doorgaande leerlijn op het eiland | 41 3.3.7 | Ondersteunen van een inclusieve samenleving | 41 3.3.8 | Behoud van erfgoed en monumentale gebouwen in de kernen | 42 3.3.9 | Stimuleren van (mentale) gezondheid

| 43 3.3.10 | Realiseren van een beweegvriendelijke leefomgeving | 43 3.3.11 | Inzetten op een aanvaardbaar woon- en leefklimaat | 44 3.3.12 | Behoud van een veilige leefomgeving | 45 3.4 | Waardevol buitengebied | 46 3.4.1 | Behoud van Texelse landschap | 46 3.4.2 | Behoud van cultuurhistorie en erfgoed in het buitengebied | 46 3.4.3 | Inzetten op de versterking van de groene infrastructuur | 48 3.4.4 | Streven naar een natuurinclusieve agrarische sector | 48 3.4.5 | Ruimte voor nevenfuncties en de transformatie van vrijkomende agrarische bebouwing | 50 3.5 | Toekomstbestendig ondernemen | 51 3.5.1 | Inzetten op een sterke Texelse economie | 51 3.5.2 | Stimulering circulaire en duurzame bedrijvigheid | 52 3.5.3 | Inzetten op kwalitatief toerisme | 53 3.6 | Adaptief eiland | 54 3.6.1 | Texel is klimaatrobuust in 2050 | 54 3.6.2 | Texel is klimaatneutraal en zoveel mogelijk energieneutraal in 2050; | 56 3.6.3 | Beheersbaar maken van netcongestie | 56 3.6.4 | Vergroten van de biodiversiteit | 57 3.7 | Duurzaam bereikbaar | 58 3.7.1 | Slimme mobiliteitsmaatregelen om leefbaarheid te vergroten | 58 3.7.2 | Behouden, veraangenamen en stimuleren van het openbaar vervoer | 59 3.7.3 | Stimuleren van fietsen en wandelen | 59 3.7.4 | Inzetten op het vergroten van verkeersveiligheid en toegankelijkheid in het verkeer | 59 3.7.5 | Behoud van de vaarverbinding en een toekomstbestendige

veerhaven | 60 3.7.6 | Aandacht voor de vitale infrastructuur | 60 3.8 | Leidende principes | 60 4 | DE UITVOERING | 62 4.1 | Inleiding | 62 4.2 | Beleidscyclus (evalueren en monitoring) | 62 4.3 | Inzet van verschillende instrumenten | 63 4.3.1 | Programma’s | 63 4.3.2 | Omgevingsplan | 64 4.4 | Grondbeleid | 64 4.4.1 | Toelichting op de grondbeleidsinstrumenten | 64 4.5 | Sturingsstijl gemeente | 65 4 | 67 5 | 67 4.6 Texel in de Regio 65 4.6.1 Ruimtelijk ontwikkelperspectief 65 4.6.2 Aanpak Landelijk Gebied 66 4.6.3 Uitvoeringsprogramma Waddengebied 66 4.6.4 Meerjarenprogramma Waterveiligheid 66 4.7 Uitgangspunten voor initiatieven 66 4.8 Participatie bij de uitvoering 66 4.8.1 Participatie door initiatiefnemer of aanvrager 66 4.8.2 Verplichte participatie door de gemeente 67 4.9 Effecten op het milieu 67 Laatste pagina 67 Bijlage(n) Aantal pagina's I Begrippenlijst 2 II Invloed participatietraject op de totstandkoming van de omgevingsvisie 1 III Visiekaart 2 6 | 67 0 VOORWOORD Voor u ligt de omgevingsvisie 1.0 van de gemeente Texel. Met deze visie leggen wij de hoofdlijnen vast voor de ruimtelijke, maatschappelijke en economische ontwikkeling van ons eiland op de langere termijn. Deze omgevingsvisie 1.0 is een eerste stap. Het document brengt de bestaande beleidskaders, kwaliteiten en belangrijkste ontwikkelingen en opgaven voor Texel samen.

Daarmee ontstaat een integraal vertrekpunt voor de verdere ontwikkeling van het eiland. De omgevingsvisie 1.0 bevat nog niet op alle onderwerpen uitgewerkte langetermijnkeuzes. Juist die keuzes vragen om verdere verdieping, het wegen van belangen en gesprekken met de Texelse samenleving. Texel staat de komende jaren voor een groot aantal opgaven. De gevolgen van klimaatverandering, de energietransitie, de beschikbaarheid van ruimte, de druk op de woningmarkt, toerisme, de bescherming van natuur en landschap, de bereikbaarheid van het eiland en de ontwikkeling van het voorzieningenniveau zijn onderwerpen die elkaar raken en onderling op elkaar van invloed zijn. Een woningbouwopgave heeft bijvoorbeeld gevolgen voor energie, mobiliteit en voorzieningen. De energietransitie raakt aan het landschap, de economie en de beschikbare ruimte. Keuzes op het gebied van toerisme hebben invloed op wonen, bereikbaarheid, natuur en de leefbaarheid van onze dorpen. Juist door deze verbindingen in beeld te brengen, kunnen we betere en meer toekomstbestendige keuzes maken. De komende periode gebruiken we de omgevingsvisie 1.0 als basis om de belangrijkste vraagstukken verder te verdiepen en met elkaar in samenhang die keuzes te maken. Keuzes waarbij we ruimte bieden aan ontwikkeling, maar tegelijkertijd zorgvuldig omgaan met de kwaliteiten die Texel bijzonder maken.

Ons landschap, onze dorpen, de natuur, de landbouw, de visserij, onze economie en de sterke sociale verbondenheid zijn belangrijke waarden die we willen behouden en waar mogelijk versterken. In het bijzonder de thema’s duurzaamheid, netcongestie, mobiliteit en wonen. Deze onderwerpen zijn van essentieel belang voor de toekomst van Texel en vragen om een verdieping in gerichte programma’s waarin ambities, maatregelen en uitvoerbaarheid nader worden uitgewerkt. Daarnaast zullen wij, mede in het licht van de vergrijzing, nadrukkelijk aandacht besteden aan het voorzieningenniveau op Texel. Een ding weten we zeker als we naar de ontstaansgeschiedenis kijken: Texel is nu anders dan 100 jaar geleden en zal over 100 jaar weer anders zijn. De ontwikkelingen die op Texel afkomen, vragen om meer dan het verder uitwerken van beleid. Ze vragen om de bereidheid om als samenleving ook moeilijke en gedurfde gesprekken te voeren en keuzes te maken. Op meerdere terreinen verandert er zoveel en zo snel, dat vasthouden aan wat op korte termijn vertrouwd en comfortabel is, ons op langere termijn juist kan beperken. We zullen daarom soms over onze eigen korte-termijnschaduw heen moeten stappen om ruimte te maken voor de toekomst. Dat betekent dat we moeilijke keuzes niet uit de weg kunnen gaan.

Als we willen dat Texel ook over twintig, vijftig en honderd jaar een plek blijft waar mensen kunnen wonen, werken, leren, ondernemen en recreëren, zullen we bereid moeten zijn om vandaag keuzes te maken die niet alleen het belang van nu dienen, maar vooral het voortbestaan, de leefbaarheid en de eigenheid van Texel op langere termijn. Namens het college van burgemeester en wethouders, Edo Kooiman Wethouder 7 | 67 1 INLEIDING Texel is een prachtige gemeente om te wonen, werken en recreëren. Het eiland is letterlijk en figuurlijk in beweging, net als de wereld om ons heen. Texel staat voor verschillende veranderingen die ruimte nodig hebben. In de omgevingsvisie verduidelijken we hoe we hier de komende jaren mee om gaan en wat de uitgangspunten en keuzes zijn, want we willen Texel goed doorgeven aan de volgende generaties. We schetsen de kaders zo helder mogelijk, maar door de verre tijdshorizon is het onmogelijk en ook niet wenselijk om nu alles tot in detail vast te leggen. De omgevingsvisie is een eerste stap. Het document brengt de bestaande beleidskaders, kwaliteiten en belangrijkste ontwikkelingen en opgaven voor Texel samen. Daarmee ontstaat een integraal vertrekpunt voor de verdere ontwikkeling van het eiland. De omgevingsvisie bevat nog niet op alle onderwerpen uitgewerkte langetermijnkeuzes.

Juist die keuzes vragen om verdere verdieping, het wegen van belangen en gesprekken met de Texelse samenleving. 1.1 Een omgevingsvisie voor Texel 1.1.1 Wat is een omgevingsvisie? Een omgevingsvisie is een strategisch document dat richting geeft aan de toekomst van de fysieke leefomgeving. De fysieke leefomgeving gaat onder andere over wonen, gezondheid, cultureel erfgoed, water, bodem, natuur en landschappen. Deze omgevingsvisie beschrijft de Texelse kwaliteiten die we koesteren en de wijze waarop we willen wonen, werken en recreëren. Ook geeft de omgevingsvisie aan welke ontwikkelingen en opgaven op ons af komen. Dit helpt ons om verdere keuzes te maken en gesprekken te voeren om te bepalen hoe de dorpen en het buitengebied er in de toekomst uitzien, welke voorzieningen nodig zijn en hoe we zelfredzaam kunnen worden. Het is van belang dat er een goede balans tussen natuur, leefbaarheid, toerisme, economie en cultuurhistorie ontstaat, en we tegelijkertijd toekomstbestendig kunnen ontwikkelen. De omgevingsvisie is een dynamisch document dat meebeweegt met de ontwikkelingen en opgaven op ons afkomen. We sturen bij of vullen aan als ontwikkelingen en opgaven hierom vragen. Zelfredzaam Als eiland zijn wij in belangrijke mate afhankelijk van verbindingen met de vaste wal voor voorzieningen, goederen en ondersteuning.

Juist daarom is het van groot belang dat wij als eiland investeren in onze eigen kracht, lokale samenwerking en het benutten van beschikbare kennis en middelen. Hiermee vergroten wij onze weerbaarheid en blijven wij ook in minder voorspelbare omstandigheden in staat om goed te functioneren. Participatief proces Het opstellen van de omgevingsvisie is een participatief proces geweest, waarbij inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties uitgebreid zijn betrokken. De wensen en zorgen die daarbij zijn geuit vormen samen met het bestaande beleid en de Texelse opgaven (nader uitgewerkt in paragraaf 2.3) de basis van deze visie. Hoe deze participatie heeft plaatsgevonden, wordt beschreven in paragraaf 1.2. 8 | 67 Borging en verdere uitwerking Deze visie biedt de beleidsmatige basis voor de borging in het omgevingsplan (de opvolger van het bestemmingsplan) en voor de verdere uitwerking in meerdere programma’s (een verdere toelichting is te lezen in hoofdstuk 4). 1.1.2 Waarom een omgevingsvisie? In 2002 heeft de gemeenteraad de structuurvisie: ‘De toekomst van Texel’, vastgesteld. Na vijf jaar werd deze structuurvisie geactualiseerd. Dit resulteerde in de structuurvisie 2020 ‘Texel op Koers’ die in 2009 door de gemeenteraad werd vastgesteld. Sindsdien is er veel veranderd en zijn er nieuwe uitdagingen bijgekomen. De omgevingsvisie helpt ons vooruit te kijken.

Hoe willen we dat Texel er in de toekomst uitziet? Welke keuzes moeten we maken om die toekomst te realiseren? De visie gaat verder op wat wij belangrijk vinden: onze identiteit, het eilandkarakter dat ook de noodzaak/ het oergevoel van zelfredzaamheid met zich meebrengt, gastvrijheid en de Texelse kernkwaliteiten. We beginnen dus niet vanaf nul. In de afgelopen jaren is er nieuw beleid vastgesteld dat rekening houdt met de actuele trends en ontwikkelingen. Dit beleid is verwerkt in de omgevingsvisie. De omgevingsvisie sluit ook aan bij regionale-, provinciale en landelijke beleidskaders, zoals de Agenda voor het Waddengebied en de provinciale omgevingsvisie. Daarbij houden we rekening met belangrijke opgaven zoals klimaatverandering, energietransitie, woningbouw, onderwijs, zorg, zelfredzaamheid, veiligheid en gezondheid, bereikbaarheid, mobiliteit, recreatie en het behoud van cultureel erfgoed. Met de komst van de Omgevingswet is iedere gemeente verplicht om een omgevingsvisie voor zijn grondgebied vast te stellen. De visie stelt een koers vast waarbij Texel zich ontwikkelt in een tempo dat zoveel mogelijk past bij het eiland. Elk voornemen wordt zorgvuldig afgewogen op de impact op mens, dier en natuur, de fysieke leefomgeving en de omgevingskwaliteit, passend binnen de maat en schaal van Texel.

Tegelijkertijd biedt de visie ruimte voor innovatie, pilots, lokale economische verbreding, een zelfstandige en stabiele gemeente en het versterken van de Texelse gemeenschap. Met deze omgevingsvisie zet Texel een koers uit om het eiland een vitale, duurzame en aantrekkelijke plek te laten blijven om te wonen, werken, recreëren en beleven. 1.2 Totstandkoming van de omgevingsvisie en participatie Met de vaststelling van de Kadernota ‘Toekomst van Texel’ op 21 september 2022 zijn de kaders voor de omgevingsvisie vastgesteld. In deze kadernota zijn de eisen en werkwijze voor het opstellen van de visie vastgelegd. Ook is hierin beschreven hoe participatie wordt vormgegeven en met welke blik we naar de toekomst van Texel willen kijken. De toekomst van Texel bepaal je immers samen. Dit sluit aan bij de gemeente die we willen zijn: toegankelijk, duidelijk en verbindend. 1.2.1 Kadernota Omgevingsvisie In de kadernota staan de belangrijkste thema’s die uit participatie naar voren zijn gekomen. Deze thema’s moeten in de omgevingsvisie verder uitgewerkt worden. Dit zijn de thema’s: wonen, toerisme, duurzaamheid, landschap en de eigenheid, het karakter en de waarden van Texel. Daarnaast heeft de raad een aantal kaders meegegeven. Deze kaders zijn de basis geweest voor de totstandkoming van de conceptteksten.

9 | 67 1.2.2 Participatie met Texelaars Sinds de vaststelling van de Kadernota is er verder nagedacht over de toekomst van Texel. In 2023 vonden participatierondes plaats. De eerste ronde richtte zich op de identiteit van Texel en de dromen van de Texelaars. Waar zijn zij trots op? Wat moet behouden blijven? Wat kan beter? Welke kansen en zorgen zien zij? Tijdens drie activiteiten – de Tour over Texel, de Ansichtkaart naar 2050 en Actie op school – konden Texelaars hun mening geven. Bij de Tour over Texel (flitspeilingen, gesprekken op straat en bijeenkomsten) konden circa 460 inwoners hun mening geven over de toekomst van hun eiland. De vraag ‘Wat maakt Texel Texel?’ leverde als belangrijkste antwoorden ‘rust’ en ‘ruimte’ op. Ook ‘veiligheid’ en een ‘sterk saamhorigheidsgevoel’ werden veel genoemd. Afbeelding 1.1 Wat maakt Texel Texel? Niet alle wensen zijn uitvoerbaar; sommige botsen met elkaar of passen niet binnen de grenzen van het eiland. De dromen en ideeën van bewoners zijn daarom verzameld en samengebracht in verschillende toekomstscenario’s. In de tweede participatieronde werden deze twee scenario’s voorgelegd, waarop Texelaars konden stemmen. Dit gaf inzicht in de dilemma’s voor de toekomst van Texel. Afbeelding 1.2 Verhaallijnen Texel

10 | 67 Van de participatie fase 1 (dromen) en fase 2 (afwegen en kiezen) is een participatieverslag opgesteld. Dit verslag is een bijlage bij de omgevingsvisie. 1.2.3 Van conceptteksten naar ontwerp-omgevingsvisie De conceptteksten zijn gereed. Het college vraagt de gemeenteraad om wensen en bedenkingen mee te geven over de inhoud van de conceptteksten van de omgevingsvisie. Deze input is belangrijk om de omgevingsvisie verder aan te scherpen. Na verwerking van deze wensen en bedenkingen stelt het college de ontwerp-omgevingsvisie vast, die daarna verder in procedure wordt gebracht. 1.2.4 Ontwerp-omgevingsvisie De ontwerp-omgevingsvisie wordt ter inzage gelegd en is 6 weken beschikbaar om te lezen en te bekijken. In deze periode heeft iedereen de mogelijkheid hierop te reageren door een zogenoemde zienswijze in te dienen. De zienswijzen worden beantwoord in een Nota van beantwoording en betrokken bij de vaststelling van de omgevingsvisie door de gemeenteraad. 1.2.5 Overige participatie Naast de participatie met Texelaars heeft de gemeente ook met andere partijen gesproken over specifieke onderwerpen, waarvan de opbrengsten waar relevant zijn meegenomen in deze omgevingsvisie: - Energietransitie: in het najaar van 2024 boog het inwonersberaad zich over de vraag ‘Hoe blijft Texel voorzien van voldoende energie?’.

Dit leidde tot een adviesrapport, dat in april 2025 aan de gemeenteraad is aangeboden en integraal is omarmd; - Leefbaarheid: de gemeentelijke visie op het Sociaal Domein ‘Wij zijn Texel: Sociaal en Gezond’ (vastgesteld in 2021) vormt het vertrekpunt voor de inrichting van het Sociaal Domein. In samenwerking met de dorpscommissies wordt een leefbaarheidsonderzoek uitgevoerd in alle Texelse dorpen. In Oosterend, De Cocksdorp en Oudeschild is het onderzoek al uitgevoerd. De overige dorpen volgen in het tweede halfjaar van 2026. Het leefbaarheidsonderzoek richt zich op de kwaliteit van leven en voorzieningen in de dorpen; - Toekomstperspectief agrariërs: sinds 2024 voert Texel samen met de provincie een pilot uit om PAS melders (programma aanpak stikstof) te legaliseren. Daarnaast is in januari 2025 de Aanpak Landelijk Gebied in de Kop-gemeenten gestart. De Aanpak Landelijk Gebied Kop is een samenwerking tussen de gemeenten Texel, Den Helder, Schagen en Hollands Kroon, de provincie Noord-Holland, het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier en lokale belanghebbenden. De bijeenkomst ging over het toekomstperspectief voor de landbouw in de regio. Het gezamenlijke doel is om het landelijk gebied toekomstbestendig te maken. De aanpak wordt daarom in vijf deelgebieden uitgevoerd, waarbij Texel als pilotgemeente gestart is.

Hiervoor is op 10 november 2025 een Texelse Hackathon georganiseerd over de thema’s water, natuur, klimaat en landbouw. De uitkomsten zijn, voor zover relevant, verwerkt in deze omgevingsvisie; - Variantenstudie Texel Zuidwest: tijdens de variantenstudie hebben bewoners op verschillende momenten inspraak gehad. Zo zijn er meerdere bewonersavonden georganiseerd en is gewerkt met een omgevingswerkgroep die bestond uit de betrokken partijen en belanghebbenden uit het gebied. Op basis van de resultaten uit het eindrapport is hebben de partijen gezamenlijk een voorkeursalternatief opgesteld. Hierin zijn vier maatregelen opgenomen: aftoppen, kerven, grote suppletie en plaatsbepaling ondernemers. Deze maatregelen dragen alle positief bij aan de doelstellingen van de Visie Strand en duingebied Noordzeekust Texel op het gebied van water, natuur en (mede)gebruik (verdere toelichting is te lezen bij de beschrijving van het gebied ‘De duinen en het strand (zeereep)’ op bladzijde 29). Ook in andere trajecten hebben we samen met onze inwoners, ondernemers en andere belanghebbenden keuzes gemaakt die we in deze omgevingsvisie hebben meegenomen.

Dit zijn onder meer: 11 | 67 - Beheer- en beleidsplan spelen: opstellen van het ‘beheer- en beleidsplan spelen’, samen met scholen, kinderen en dorpscommissies; - Woonvisie: in 2024 is de woonvisie vastgesteld waar ingezet wordt op voldoende passende woningen voor Texelaars: ‘Een eiland in balans’; - Mobiliteitsprogramma Texel 2035: met het mobiliteitsprogramma is de koers uitgezet voor een duurzaam, veilig en toekomstbestendig Texel. 1.3 Leeswijzer De omgevingsvisie bestaat uit deze hoofdstukken: - De inleiding legt uit waarom deze visie is opgesteld en hoe het toekomstbeeld van Texel tot stand is gekomen; - Hoofdstuk 2 beschrijft onze basis: de ontstaansgeschiedenis van Texel, de ruimtelijke opbouw en waarden van Texel, de kernwaarden en de Texel principes die het eiland kenmerken en ontwikkelingen en opgaven die op het eiland afkomen; - In hoofdstuk 3 wordt het toekomstbeeld van Texel geschetst, uitgewerkt aan de hand van de vijf Texelse opgaven: Goed wonen en leven, Waardevol buitengebied, Toekomstbestendig ondernemen, Adaptief eiland en Duurzaam bereikbaar; - Hoofdstuk 4 gaat over de uitvoering van de visie. De omgevingsvisie is een dynamisch document en is een uitnodiging om samen verder te werken. De omgevingsvisie is niet af na vaststelling, maar is een koers waaraan we blijven werken. Het hoofdstuk gaat in op de beleidscyclus.

Dat gaat over de samenhang van de omgevingsvisie met de andere kerninstrumenten van de Omgevingswet en de evaluatie en aanpassing van beleid. Daarnaast beschrijft dit hoofdstuk hoe we de eilandkracht benutten bij de uitvoering van de visie. 12 | 67 2 ONZE BASIS 2.1 Inleiding De omgevingsvisie bouwt voort op de identiteit van Texel. Dit hoofdstuk kijkt naar de ontstaansgeschiedenis van Texel, en naar wat Texel uniek maakt. De ontstaansgeschiedenis en de kernwaarden vormen samen de identiteit van Texel. Dit hoofdstuk gaat ook in op de ontwikkelingen en opgaven die op Texel afkomen en de komende jaren steeds belangrijker worden. Deze opgaven bieden kansen, maar ook uitdagingen voor de gemeente. 2.2 Identiteit van Texel Om naar de toekomstige ontwikkelingen te kunnen kijken, moet duidelijk zijn wat voor samenleving Texel wil zijn. En om die vraag te beantwoorden moet helder zijn wat Texel kenmerkt. De geschiedenis en de kernwaarden van Texel vormen samen de identiteit van de Texel. De ontstaansgeschiedenis beantwoordt de vraag ‘waar komt Texel vandaan?’ en de kernwaarden vertellen ‘waar staat Texel voor?’. 2.2.1 Ontstaansgeschiedenis Texel kent een lange ontstaansgeschiedenis. Het oudste deel van het huidige eiland wordt gevormd door een keileembult als overblijfsel van de laatste ijstijd; de Hoge Berg.

In en rond dit gebied zijn vuurstenen gebruiksvoorwerpen gevonden uit de steentijd. Vanaf de Midden-Bronstijd (circa 1.400 voor Christus), tot in de IJzertijd zijn er overblijfselen van nederzettingen gevonden op Texel. De grootste nederzetting is in de 20e eeuw opgegraven aan de Beatrixlaan in Den Burg. Hier bevond zich een dorpje uit de IJzertijd. Nabij de Waal lag een imposante grafheuvel uit de inheems-Romeinse tijd, die in 1777 werd onderzocht. Dit was een van de eerste archeologische onderzoeken van Nederland. De grafheuvel, ook wel tumulus genoemd bleek veel Romeinse voorwerpen uit de 2e eeuw n. Chr. te bevatten. De ‘tumulus’ werd de Sommeltjesberg genoemd, omdat de Texelaars dachten dat hier aardmannetjes, de zogenoemde Sommeltjes woonden. In de tumulus waren waarschijnlijk de asresten van een Fries-Romeinse krijger en belangrijke giften als zwaarden en speren voor het hiernamaals begraven. De Sommeltjesberg is inmiddels geheel verdwenen. Uit de Merovingische tijd (circa 450-750 na Christus) zijn aan de Beatrixlaan in Den Burg, maar onlangs ook ten noorden van Oosterend, resten van een nederzetting gevonden. Resten uit deze periode zijn zeldzaam en bestaan uit plattegronden van houten huizen en ingegraven ambachtelijke schuurtjes, de hutkommen. Na 650 lijkt er sprake te zijn van een hiaat in de bewoning op Texel.

Het is niet duidelijk waar de bewoners naar zijn vertrokken. Mogelijk is een deel van de Friese bewoners overgestoken naar Engeland. In de Karolingische tijd (circa 740-900 na Christus) is het gebied van Texel weer bewoond. De Friese bevolking bouwt in de periode 750 - 800 in Den Burg een grote ringwalburg. Aan deze versterkte nederzetting ontleend Den Burg zijn naam. De ringwal is niet rond maar volgt het reliëf. Deze aarden omwalling moet worden gezien als een vluchtburcht tegen een externe vijand. Dergelijke burgen zijn zeer zeldzaam in Nederland en het Noordzeegebied. 13 | 67 In dezelfde periode wordt dit Friese gebied door missionarissen gekerstend en het Germaanse geloof verdwijnt langzaam maar zeker. In Den Burg wordt binnen de ringwal de Sixtuskerk gesticht. Deze kerk was aanvankelijk van hout, maar daarna van tufsteen. Ook in De Waal en Oosterend verschijnen kerken van tufsteen. Alhoewel op het eiland voorwerpen uit de tijd van de Vikingaanvallen zijn gevonden (circa 850 -925 n. Chr.) is de aanwezigheid van de Vikingen tot op heden niet aangetoond. Tot circa 1170 was Texel nog verbonden met het vaste land. Door de Allerheiligenvloed van 1170 ontstond een klein zeegat, dat zich later zou ontwikkelen tot het Marsdiep. Ten noorden van Eierland ontstond ook een breuk in de zandige kustboog waardoor Eierland en West Vlieland van elkaar gescheiden raakten.

De latere Zuiderzee ontstond. Texel kende door de eeuwen heen voortdurend problemen met het zeewater. Om het zeewater te weren werden al in de 9e eeuw onder andere kleine kades aangelegd, onder meer bij Oosterend. Vanaf de 13e eeuw ontwikkelden deze waterkeringen zich tot een stelsel van aaneengesloten ringdijken rond de polders, die uiteindelijk samen een zeedijk vormden. Delen van de zeedijk op Texel braken veelvuldig door. In 1415 verleend graaf Willem VI van Holland stadsrechten aan Texel. Vanaf de 16e tot en met late 18e eeuw was Texel een belangrijke ankerplaats voor oorlogs-, koopvaardij en vissersschepen. De internationale handel bracht met zich mee dat ook buitenlandse koopvaardijschepen de Reede van Texel passeerden. Het dorp Oudeschild was het centrale punt. Hier lagen de schepen te wachten op gunstige wind en werden ze bevoorraad voor komende tochten. Door stormen en ondiepten vergingen veel schepen in de wateren rondom Texel. Deze wrakken liggen nog altijd op de zeebodem. Afbeelding 2.1 Jurk uit de 17e eeuw gevonden in het gezonken schip ‘Palmhoutwrak’ Rond 1574 werd nabij Oudeschild in opdracht van Willen van Oranje Fort de Schans gebouwd. Dit moest het eiland en de Reede van Texel beschermen. De Schans fungeerde naast kustverdediging in de 17e en 18e eeuw ook als een kazerne. Vanaf eind 16e eeuw werden steeds meer gebieden op Texel ingepolderd.

De Walenburgerpolder is daar een voorbeeld van. Tussen het hoofdeiland Texel en het noordelijk gelegen Eierland werd een zanddijk aangelegd. De twee delen werden aan elkaar verbonden en zo ontstond één gezamenlijk eiland. In de 19e eeuw werden de polders Eierland, de Eendracht, Prins Hendrik en het Noorden aangelegd. In deze jonge polders is de verkaveling grootschalig en rechthoekig en wordt de grond gebruikt voor akkerbouw. Texel is al eeuwenlang een schapeneiland. Rond 1800 werden er zo’n dertig- tot veertigduizend schapen gehouden voor hun wol, vlees en melk. Het belang van de schapenhouderij nam vanaf 1824 toe door de aanleg van het Noordhollandsch Kanaal. Doordat schepen nu rechtstreeks van Amsterdam naar zee konden

14 | 67 varen, verloor Texel de havenfunctie die het eiland eeuwenlang had vervuld, maar won de schapenhouderij aan belang. Aan het begin van de 20e eeuw begon toerisme zich te ontwikkelen op het eiland. Texel raakte in trek door de grote variatie aan landschappen: duinen, natte duinvalleien, een gevarieerd dennen- en loofbos, kwelders en heidevelden. Ook is er op Texel een rijke flora en fauna aanwezig met veel zeldzame plantensoorten en beschermde vogelsoorten. Na de Tweede Wereldoorlog groeide het toerisme uit tot een van de belangrijkste economische sectoren. In 2009 werd het Nederlands-Duitse gedeelte van de Waddenzee aangemerkt als UNESCO Werelderfgoed. De Waddenzee is het grootste ononderbroken getijdensysteem ter wereld, wat grotendeels op natuurlijke wijze functioneert. De onderstaand afbeelding laat belangrijke momenten op de tijdlijn van de Texelse geschiedenis zien. Naast deze historische gebeurtenissen wordt op Texel al decennia lang op 12 december Ouwe Sunderklaas gevierd. Tijdens deze typisch Texelse traditie worden in elk dorp de hoogte- en dieptepunten van het afgelopen jaar nagespeeld, ‘speulen’ in het Texels. Ook de Meierblis (Meier staat voor de naderende maand mei en blis is Tessels voor vuur), waarbij ieder jaar op 30 april in elk van de zeven dorpen vreugdevuren worden ontstoken, is een typisch Texelse traditie.

Beide feesten zijn erkend als immaterieel erfgoed. Afbeelding 2.2 Geschiedenis van Texel

15 | 67 2.2.2 Ruimtelijke opbouw en waarden van Texel Texel is een eiland met een unieke combinatie van natuurlijke en cultuurhistorische waarden. Het karakteristieke landschap, de rijke biodiversiteit en de leefbare dorpen maken het eiland tot een bijzondere woon-, werk- en recreatieplek. Kenmerkend voor Texel zijn de zeven dorpen (Den Burg, Den Hoorn, Oudeschild, De Koog, Oosterend, De Waal en De Cocksdorp), ieder met een eigen karakter en een eigen identiteit. Deze dorpsidentiteit is een afgeleide van de landschappelijke identiteit, bebouwingsstructuur, cultuurhistorie en, traditie. Verspreid over Texel liggen ook een groot aantal buurtschappen. De meeste van deze buurtschappen stammen uit de middeleeuwen. Ze zijn vaak langzaam gegroeid op kleine natuurlijke hoogtes of terpen in het land. Op het Oude Land kenmerken de buurtschappen zich voornamelijk door hun open opzet met veel doorkijken naar het omliggende landschap. Dit contrasteert met de buurtschappen die in het nieuwe polderlandschap liggen. Deze zijn vaak een stuk compacter opgezet. Deze buurtschappen hebben zich ontwikkeld rondom kruisingen met de hoofdas van de polder. Ook kent Texel karakteristieke gebieden, die elk hun eigen kwaliteiten, functies en opgaven kennen.

Deze karakteristieke gebieden zijn: - Het Oude Land en de Hoge Berg; - De Strandpolders; - De Zeepolders; - De Binnenduinrand; - De Duinen en het strand (Zeereep); - Het Buitendijks land. Hieronder wordt per karakteristiek dorp en gebied ingegaan op de specifieke kwaliteiten en worden per gebied de ambities op hoofdlijnen benoemd. Hiervoor is het Beeldkwaliteitsplan Buitengebied ‘Texel in ontwikkeling’ en het ‘Beeld van Texel’ de basis. De verdere uitwerking van de ruimtelijke kwaliteit, ambities en richtlijnen van de dorpen en gebieden vindt plaats in de Nota Omgevingskwaliteit. Deze nota geeft nadere invulling aan de gewenste ruimtelijke en functionele kwaliteit binnen de verschillende gebieden. Zo wordt gewaarborgd dat ontwikkelingen bijdragen aan de beleving, duurzaamheid en identiteit van Texel. Samen vormen de omgevingsvisie en de Nota Omgevingskwaliteit een belangrijke input voor het opstellen van het omgevingsplan. Dit omgevingsplan vertaalt de strategische ambities en kwaliteitsambities naar concrete regels en kaders voor het gebruik en de ontwikkeling van de fysieke leefomgeving op Texel. De dorpen van Texel Den Burg Den Burg is het grootste dorp op Texel. Het dorp heeft een oude kern met een open hart (Groeneplaats en Park) en dichte ring van bebouwing eromheen. De zeer afwisselende fraaie en soms forse panden (2 lagen plus kap) staan hier schouder aan schouder.

Ze vormen intieme straten. Op enkele uitzonderingen na is de kern van Den Burg nog zeer gaaf, zowel in structuur als architectuur. Latere uitbreiding is in ringen om het dorp gegroeid. Elke ring heeft een eigen dichtheid (hoe later, hoe losser) en eigen architectuurstijl. Wanneer men van de buitenste rand van het dorp naar het centrum beweegt worden alle ‘jaarringen’ doorsneden en is de historie van het dorp te lezen. 16 | 67 Afbeelding 2.3 Den Burg De kenmerkende ringvorm komt voort uit haar oorsprong als cirkelvormige Vikingburgt. In 1850 ligt het dorp met twee stevige ringen rond de Groeneplaats. In de 100 jaar daarna groeit het dorp op logische wijze. Nieuwe straten worden toegevoegd als bogen, waardoor er nieuwe ringen ontstaan. In de jaren daarna worden nieuwe uitbreidingen niet als cirkels toegevoegd, maar als op zichzelf staande wijkjes. Het centrum van het dorp bestaat voornamelijk uit een fijnmazig patroon van straten. Dit stratenpatroon volgt uit de Ringburgwal met als middelpunt de kerk De Burght, Wezentuin en de Groeneplaats. De architectonische kwaliteit is hoog, met name in de oude kern. De panden hebben een individueel karakter, zijn zeer afwisselend, zowel in typologie en volume als in architectuurstijl. Door de buiging van de straten zijn de gevels in de buitenbocht prominent zichtbaar, wat de beleving versterkt.

De inrichting van de openbare ruimte is ingetogen en eenduidig. Midden in de dichte oude kern liggen soms afwijkende korrels zoals een echt boerenerf. Met zijn afwijkende volumes en grote groene voeten is deze oude kern ruimtelijk van grote waarde. Deze oude kern ervaart druk door de groeiende hoeveelheid reclame-uitingen. Het is belangrijk om hier, ondanks de toeristische druk, zorg en aandacht aan te blijven besteden. Oudeschild Oudeschild is een typisch dijkdorp en tevens het enige dorp op het Oude Land dat nog aan zee ligt. Oudeschild is van oorsprong een dorp van zeevaarders, onder andere vissers en daarmee gepaard gaande bedrijvigheid, zoals kroegen. Het ontstond aan het begin van de 17e eeuw als gevolg van de voor de Hollandse economie belangrijke rol spelende Reede van Texel, een verzamelplaats voor schepen die vanuit de Zuiderzeesteden naar de Oostzee- en Middellandse zee, vervolgens naar Oost- en West-Indië voeren. Deze ontstaansgeschiedenis en de vanaf de eind 18e eeuw ten noorden van het dorp aangelegde haven, zijn bepalend geweest voor de ontwikkeling van het dorp als vissersdorp en de huidige ruimtelijk-functionele structuur. De historische kern bevond zich oorspronkelijk aan de zuidkant van het dorp, waar de Skilsloot de dijk bereikt. Vervolgens ontstond een lintbebouwing in noordelijke richting.

In de 19e eeuw ontstond op en nabij de haven bedrijvigheid in de vorm van pakhuizen, de molen de Traanroeier en een reparatiewerf. Vanaf circa 1900 breidde de bedrijvigheid zich uit langs het begin van de toen nieuwe verbindingsweg naar Den Burg. In het oude deel van het dijkdorp, de eerste linie van bebouwing aan de dijk, staan de veelal kleine woningen op rij, schouder aan schouder. Enkele vissershuisjes in dit deel van het dorp zijn aangewezen als rijksmonument.

17 | 67 Afbeelding 2.4 Oudeschild In de eerste linie staan alle huizen met de kopgevel naar de dijk, in de tweede linie staan de huizen met vooral langsgevels. Nog verder van de dijk af liggen de recente woonwijken met vrijstaande woningen in grote tuinen. De eerste linie is het meest bijzonder en kenmerkend. De tweede linie pikt nog een graantje mee van de eerste en de structuur past bij Oudeschild. De achterliggende, later aangegroeide woonwijken hebben geen ruimtelijke relatie meer met het oorspronkelijke dorp en voegen niet meer beeldkwaliteit toe. De bebouwing langs de Heemskerckstraat voegt geen bijzondere beeldkwaliteit toe, maar is in vorm van bebouwing en uitstraling verbonden met de havensfeer, en in die zin authentiek. De karakteristieke lintbebouwing van Oudeschild vormt een belangrijke waarde voor het hele dorp. De lintbebouwing is later van parallelstraten voorzien, en het dorp is geleidelijk in westelijke richting uitgebreid. De haven voor beroepsvaart werd uitgebreid met een haven voor pleziervaart. Ook werd een bedrijventerrein ontwikkeld ten noorden van en aansluitend op de verbindingsweg naar Den Burg, nabij de haven. Op een gedeelte daarvan zijn bedrijven van een zwaardere categorie toegestaan. Den Hoorn Den Hoorn ontstond aan het eind van de 14e eeuw aan de rand van het Oude Land.

De positie van de PKN- kerk met zijn witte toren, solitair op een terp en net buiten de dorpsrand biedt goed zicht over het open landschap van het oude land. In het huidige centrum en langs de uitlopers van het centrum is veel cultuurhistorisch waardevolle bebouwing te vinden. Veel van de woningen aan de Herenstraat, Klif en Diek zijn oorspronkelijk gebouwd als woning voor zeelieden (waaronder loodsen) en boeren. Kenmerkend is de lang gestrekte structuur langs een keileemopduiking en een daarop aansluitende dijkstal met verschillende gradaties van verdichting. Afbeelding 2.5 Den Hoorn Den Hoorn is een lintdorp met een driedeling in bebouwingstypologie. Het westelijk gedeelte wordt gekarakteriseerd door gemengde bebouwing van woningen en agrarische bebouwing. Hier vinden we ook veel doorkijken naar het omliggende landschap.

18 | 67 Het centrum van Den Hoorn bestaat uit een compactere, relatief dichtbebouwde straatstructuur. Enkele tuinmuren markeren de plekken waar rond 1800 als gevolg van de sloop van bebouwing openingen in de oorspronkelijk gesloten gevelwand ontstonden. De oostzijde wordt gekenmerkt door lintbebouwing langs een voormalige zeedijk, met oorspronkelijk een hoog percentage agrarische bebouwing, ruimere percelen en doorzichten met coulissen- effect. De kerk en het oudste gedeelte van het dorp, gelegen op en langs de keileemopduiking, maken deel uit van het door het Rijk aangewezen beschermde dorpsgezicht. Hieronder vallen ook het agrarisch gebied ten noorden van het Hoge Achterom tot aan de Lagewegje, het agrarisch gebied ten oosten van de Kerkstraat en het westelijke gedeelte van de Diek. De samenhang en gaafheid van de cultuurhistorisch, architectonisch en landschappelijk waardevolle elementen, ook buiten het beschermd dorpsgezicht, geven het dorp kwalitatieve meerwaarde. De authentieke bebouwing aan Klif, Herenstraat en Diek heeft overwegend oranje kappen. De nieuwbouw aan de Naalrand bestaat veelal uit bebouwing met een grijze kap. Aan de zuidzijde is Den Hoorn in de loop ter tijd uitgebreid met verschillende gebouwde woonwijken. De bebouwing in deze woonwijken heeft geen relatie met het oude dorp, noch in structuur, noch in architectuur.

De Koog De Koog is een duindorp, grenzend aan duinen, strand en bos. Het ontstond aan het begin van de 15e eeuw als dorp van vissers. Door overstuiving van duinzand werd het eind 16e eeuw verplaatst naar de huidige locatie. Hier ontwikkelde zich aan weerszijden van de kerk een langgerekte lintbebouwing langs de huidige Dorpsstraat. De visserij had toen al plaatsgemaakt voor een bestaan dat voornamelijk gericht was op landbouw en strandjutters. Rond 1900 begon in de Koog het eilandelijk toerisme. Afbeelding 2.6 De Koog De witte huizen met oranje daken passen in het beeld van Noordzeekustdorpen. De dorpskern is inmiddels in een halve cirkel omsloten door verblijfsrecreatieve bebouwing, met bos- en duingebied aan de noord- en zuidzijde en aan de westzijde een camping, het strand en de Noordzee. De Koog is het centrum van recreatie en toerisme op Texel. In De Koog is het voorzieningenaanbod in hoofdzaak afgestemd op toeristen en recreanten.

19 | 67 Door de toename van het toerisme is de oorspronkelijke functie en schaal van de bebouwing in de Dorpsstraat vrijwel geheel gewijzigd. Daardoor is het karakter van het dorp sterk veranderd. Alleen de kerk en het daarnaast staande rijksmonument herinneren nog aan het De Koog van voor 1900. Karakteristieke gebouwen zijn met name te vinden aan de (duinen)rand van De Koog. De grootschalige uitbreidingen van vakantie- en recreatieparken zijn van grote invloed op de beleving van het dorp, maar ook op de beleving vanuit het Oude Land en de duin- en bosrand. Oosterend Het dorpsbeeld van Oosterend wordt gevormd door de laatmiddeleeuwse Maartenskerk met daaromheen de nauw omsluitende bebouwing van de Kerkstraat, het Kerkplein, de Blazerstraat en de Oesterstraat. Aan de dorpskern van Oosterend wordt, gezien het specifieke karakter (zowel in cultuurhistorisch, architectonisch en landschappelijk opzicht), een grote waarde toegekend. Afbeelding 2.7 Oosterend De oude kern bestaat uit rond de kerk meerdere straten met merendeels kleine woningen van zeevarenden en boeren. Het centrumgebied en omgeving is door het Rijk aangewezen als beschermd dorpsgezicht. De karakteristiek van het fijnmazige stratenpatroon, de huizen die direct aan de straat staan, de nauw aaneengesloten bebouwing en de architectonische kenmerken geven dit beschermde dorpsgezicht een bijzonder karakter.

Van een groot deel van de bebouwing verkeert ten minste de voorgevel nog in de oorspronkelijke staat. Negentien gavere panden hebben een monumentale status. De ring rondom het beschermd dorpsgezicht vormt de overgang van het beschermd dorpsgezicht naar de uitbreidingsbuurten van Oosterend. Het gebied beschikt cultuurhistorisch, architectonisch en in landschappelijk opzicht over verschillende waardevolle elementen De paar grote groene korrels aan de rand van het dorp geven Oosterend een groen dorpsbeeld naar de omgeving. De Waal De Waal is met Den Hoorn en Oosterend een van de kleinste en oudste dorpen van Texel. Kijkend vanaf Den Burg en Waalenburg heeft het dorp een dorpssilhouet, met de Bomendiek en de gebouwen aan de westzijde van het dorp. Aan de westzijde komen het schip en de toren van de, op een terp staande kerk boven het dorp uit. Een verre voorganger van de huidige kerk is ooit gebouwd aan de buitenzijde van het dorp, aan het begin van de oudste dijk van Texel, de Bomendiek.

20 | 67 Afbeelding 2.8 De Waal Na de middeleeuwse ligging aan zee kreeg De Waal later een agrarisch karakter. Het Hogereind vormt de oorspronkelijke dorpsas van de dorpsstructuur, waarlangs stolpboerderijen en kleinschalige individuele panden zijn gerangschikt. Boerenkorrels en kleine huisjes wisselen elkaar af. De meest recente bebouwing van De Waal bevindt zich aan de oostelijke entree van het Hogereind en de zuidrand van het dorp, aan de oostrand langs de Laagwaalderweg: het industrieterrein. Bij de meest recente ontwikkelingen is de oorspronkelijke dorpsstructuur enigszins verloren gegaan. Het individuele karakter heeft hier plaats gemaakt voor seriematige bouw. De woningen zijn ingepast in het beeld van het dorp, maar het is zichtbaar dat deze woningen geen onderdeel uitmaken van de historische kern. Het dorp heeft hiermee een modern staartje gekregen. Aan de Sommeltjesweg zijn in de jaren negentig verschillende grote vrijstaande woningen geplaatst. Deze woningtypologie en korrelgrootte contrasteren sterk met de achtergelegen bebouwing. De Cocksdorp De Cocksdorp ontstond in de negentiende eeuw na de inpoldering van Eierland. Nog lang bestond het uit één straat, namelijk de oorspronkelijke Dorpsstraat. Hier bevond zich op de kop bij de dijk een dijkmagazijn en een herberg/kroeg annex winkel.

De 20e-eeuwse uitbreidingen gebeurden binnen de driehoek van Roggesloot en bij twee rechte polderwegen. De Cocksdorp heeft daardoor een heel eigen sfeer, passend bij de 19e eeuwse polder met rationele schaal.

21 | 67 Afbeelding 2.9 De Cocksdorp De Cocksdorp had, ondanks de perifere ligging maar dankzij de haven, tot begin 20e eeuw een zekere centrumfunctie voor het agrarisch gebied van Eierland. De recreatiefunctie werd manifest na de stichting van De Krim als recreatief verblijfsgebied nabij het dorp. Met de groei van de toeristische en recreatieve sector is de centrumfunctie van het dorp van karakter veranderd. De oorspronkelijke lintbebouwing van voornamelijk langskappen met grijze pannen aan de hoofdstraat van het dorp, de Kikkertstraat, vormt het centrumgebied. Deze straat heeft een gezicht naar de omgeving van ruime tuinen en enkele grote groene korrels. De bebouwing kenmerkt zich door kleinschaligheid en veel afwisseling. Het dorp heeft een eigen sfeer, passend bij het omliggende landschap van het nieuwe land en de polders. De Langeveldstraat vormt een harde begrenzing en abrupte overgang naar het open gebied. De enige uitzondering op deze harde begrenzing is het bedrijventerrein aan de Langeveldstraat. Dit kleine bedrijventerrein staat als afgezonderd element in het open landschap van de strandpolder. De karakteristieke gebieden van Texel Naast de dorpen en buurtschappen kent Texel karakteristieke gebieden, die elk eigen waarden, functies en opgaves kennen. Hieronder wordt per gebied ingegaan op de specifieke waarden en wordt de ambitie op hoofdlijnen benoemd.

Het Oude Land en de Hoge Berg Het Oude Land en de Hoge Berg vormen samen twee van de meest karakteristieke en waardevolle landschapsgebieden op Texel. Dit gebied vormt historisch gezien de basis van het eiland en dient zorgvuldig gekoesterd te worden. De ontstaansgeschiedenis van deze gebieden is duidelijk afleesbaar aan het landschap en de bebouwing. Het Oude Land wordt gekenmerkt door een kleinschalig agrarisch cultuurlandschap met onregelmatige verkaveling en een zeer gelaagd landschap. Dit creëert een divers landschappelijk mozaïek van verschillende stukken (kavels).

22 | 67 Afbeelding 2.10 Kaart van Het Oude Land en de Hoge Berg De losse landelijke korrels met een groene voet van windsingels en bosjes maken het landschap ruimtelijk afwisselend dicht en open. Het kenmerkende romantische landschap met tuinwallen, kolken en schapenboeten stamt voornamelijk uit de 17e eeuw. Een uniek cultuurlandschap waarmee Texel zich kan meten met de prachtige Keltische landschappen aan de andere kant van de Noordzee. De Hoge Berg onderscheidt zich van het Oude Land door het hoogteverschil, de grotere concentratie aan tuinwallen en de kleinschaligere en onregelmatigere verkaveling ten opzichte van de rest van het Oude Land. In het Oude Land ligt de focus op het behouden en versterking van de waarden van het kleinschalige, cultuurhistorische agrarische landschap. Nieuwe ontwikkelingen worden getoetst op hun consequenties voor de omgevingskwaliteit en dienen zorgvuldig te worden ingepast. Hierbij moeten landschappelijke inpassing, schaal en materiaalgebruik van bebouwing aansluiten bij het karakter van het gebied en de Texelse kernwaarden. Duurzame en natuurinclusieve, circulaire landbouw wordt gestimuleerd, waarbij het behouden en versterken van historische (kavel)structuren en kenmerkende cultuurhistorische landschapselementen, zoals kolken en tuinwallen, centraal staat.

Het agrarische gebruik, vooral grasland voor de schapenhouderij, draagt bij aan het open en groene karakter van het gebied. Op het Oude Land van Texel staan ook de karakteristieke schapenboeten: kleine riet- of pannengedekte stolpschuren met een vierkantconstructie en een specifieke typologie, waarin hooi en voer voor de schapen werd opgeslagen. Eveneens is de Noord- Hollandse stolpboerderij, die door de vierkantconstructie in opbouw veel lijkt op een schapenboet, veel op het Oude Land te vinden. De gemeente Texel zet zich in op behoud en het koesteren van deze specifieke cultuurhistorische landschapselementen.

23 | 67 Samenvatting landschappelijke kwaliteit en ambitie op hoofdlijnen: - Versterken en koesteren van het kleinschalige karakter en de verkavelingsstructuur; - Eventuele nieuwe ontwikkelingen versterken het (agrarische) karakter, de schaal en de kernkwaliteiten van het Oude Land en dienen zorgvuldig te worden ingepast; - Kernkwaliteiten van het Oude Land worden gezien als economische drager van het eiland; - Stimuleren van duurzame en natuurinclusieve landbouw; - Behouden van het cultuurhistorische agrarische grasland; - Koesteren van de belangrijke (cultuur)historische (landschaps)elementen, zoals de schapenboeten, stolpen, kolken, tuinwallen reliëf, kavelvorm- en grootte. De Strandpolders Polder Eierland en Polder De Eendracht zijn de 19e-eeuwse Strandpolders. Deze polders liggen boven NAP, zijn gerelateerd aan de Noordzee en vormen een belangrijke agrarische motor van het eiland. De strandpolders zijn ook een locatie waar de strijd tegen het water nog goed afleesbaar is in het landschap. In de strandpolders bevindt zich een aantal kreken als relict van het vroegere schorrenlandschap. Binnen de Strandpolders ligt het vliegveld van Texel, een kleinschalige luchtvaartlocatie die een bijzondere functie vervult. Enerzijds voor recreatieve en sportieve vluchten en anderzijds voor calamiteiten.

De dijken rondom de strandpolders vormen bijzondere cultuurhistorische landschapselementen en herinneren aan de voortdurende strijd tegen de zee. Afbeelding 2.11 Kaart van de Strandpolders

24 | 67 Het landschap van de strandpolders is grootschalig en open. Het is van grote waarde voor de landbouw. De combinatie van open polderlandschap met de rechthoekige verkavelingsstructuur, de dijken en de kronkelende natuurlijke kreken bepalen het karakter van dit gebied. Het cultuurlandschap wordt gekenmerkt door simpele inrichting van rechte wegen in grote vierkanten en een sequentie van losse erven erlangs. Beplante erven maken de grote open polder ruimtelijk leesbaar en ‘meetbaar’. De openheid en ruimtelijke kwaliteit van het landschap worden gekoesterd. In de Strandpolders zijn de kavels en de agrarische volumes grootschalig. Grote erven betekent veelal grote gebouwen, met een landschappelijke inpassing (groene voet). De maat, de inrichting en de inpassing van zowel boeren- als burgererven zijn zoveel mogelijk passend bij en in verhouding met het karakter van de strandpolders.

Samenvatting landschappelijke kwaliteit en ambitie op hoofdlijnen: - Behouden van het open en grootschalige karakter van de polder; - Strategische plaatsing van nieuwe erven met een structurele erfbepaling en grote volumes in boerse stijl, zou die ruimtelijke leesbaarheid kunnen versterken; - Versterken van de speling van het rechthoekige polderlandschap; - Het gebied biedt ruimte voor ontwikkelingen die kunnen aansluiten bij de maat en schaal van het karakter van de polder; - Nieuwe initiatieven sluiten aan casu quo voegen zich naar het ruimtelijke en landschappelijke kader. De Zeepolders De Zeepolders liggen beneden NAP en zijn gerelateerd aan de Waddenzee. Onder de zeepolders vallen de 17de eeuwse polder Waalenburg, de 19e-eeuwse Prins Hendrikpolder en de eveneens 19e-eeuwse polder het Noorden. De Prins Hendrikpolder is met de verplaatsing van de veerhavens in 1962 voor veel bezoekers de entree van het eiland geworden. Vanaf de boot gezien is dit het eerste landschap dat men tegenkomt. Het is dan ook belangrijk dat het gebied als zodanig behandeld wordt. De dijken rondom de polders vormen bijzondere cultuurhistorische landschapselementen en herinneren aan de voortdurende strijd tegen de zee. Zij zijn de stevige begrenzing tussen land en water. De inrichting van de latere zeepolders is net als de strandpolders rechtlijnig en grootschalig met lange wegen en erven erlangs.

De zeepolders grenzen allemaal aan het Oude Land van waaruit ze ontgonnen zijn. Ze hebben geen eigen dorpen of buurtschappen. De enige bebouwing zijn de erven, die overigens kleiner zijn dan in de strandpolder. De zeepolders zijn kleiner van schaal en ruimtelijk intiemer dan de strandpolders. Ze zijn tussen dijken gevat. Door de lage ligging nabij de kust is het gebied kwetsbaar voor overstromingen en wateroverlast. Daarnaast zijn er maatregelen genomen om het water beter te kunnen vasthouden, afvoeren en beheren (project zoetzoute stuwen). Dit draagt niet alleen bij aan de bescherming van het achterliggende land, maar ook aan de versterking van de natuurwaarden en de klimaatbestendigheid van het gebied. Groene waterbuffers en innovatieve waterbeheeroplossingen worden hierbij gestimuleerd. Agrariërs in de Prins Hendrikpolder ondervinden hinder van de steeds zouter wordende landbouwgrond, een gevolg van de zeespiegelstijging. De verzilting heeft niet alleen invloed op de Texelse landbouw, ook voor de Texelse flora en fauna is het van groot belang dat er voldoende aanbod van zoet (drink)water blijft. Ruimtelijke ontwikkelingen dienen zorgvuldig te worden ingepast, waarbij landschappelijke inpassing, schaal en materiaalgebruik aansluiten bij het karakter van het gebied.

25 | 67 Afbeelding 2.12 Kaart van de Zeepolders Samenvatting landschappelijke kwaliteit en ambitie op hoofdlijnen: - Inzetten op waterberging en beheersing en stimuleren van innovatieve waterbeheeroplossingen; - Behouden van de open identiteit met hierin de boeren- en burgererven als groene herkenbare en samenhangende ensembles; - Koesteren en behouden van de zichtlijnen die het open karakter van het polderlandschap versterken; - Nieuwe ontwikkelingen dienen zorgvuldig te worden ingepast, aansluitend bij het karakter van het gebied. De Binnenduinrand Van De Koog tot aan Den Hoorn loopt aan de binnenzijde van de duinen de Binnenduinrand; een smalle zone die de overgang vormt tussen de hoge duinen en het lagergelegen gebied met oude strandruggen en polders. Dit gebied kenmerkt zich door een afwisseling van duinvalleien, bospercelen en open gebieden, wat zorgt voor een gevarieerd landschap in een landschappelijk kantwerkenzoom van bosschages, open ruimtes en bijzondere gebouwen van allure. De Binnenduinrand speelt een belangrijke rol als ecologische verbindingszone aan de rand van de duinen, en draagt daarmee bij aan de biodiversiteit. Door de ligging tussen duinen en polders speelt het gebied een belangrijke rol in het vasthouden en reguleren van zoet water, wat essentieel is voor een gezonde waterhuishouding op Texel.

26 | 67 Afbeelding 2.13 Kaart van de Binnenduinrand Het stimuleren van natuurlijke waterberging en het voorkomen van verdroging zijn speerpunten binnen het duurzaam beheer. De klimaatadaptieve speerpunten vergroten de veerkracht van het eiland. De Binnenduinrand wordt gezien als belangrijk gebied voor natuurontwikkeling en landschapsbehoud. Het versterken van de ecologische verbindingen en het behoud van de landschappelijke kwaliteit staan hierbij centraal. Daarnaast biedt de Binnenduinrand ruimtelijke mogelijkheden voor de beleving van de natuur, waarbij rust en toegankelijkheid in balans moeten zijn. Ontwikkelingen in de Binnenduinrand vereisen een brede, integrale benadering en oog voor de gewenste identiteit. Deze zone biedt ruimte voor rust en reuring met betrekking tot ondergeschikte recreatieve activiteiten op basis van de kwaliteiten en karakteristieken van het landschap. De begrenzing van de bosrand met zijn afwisseling van open ruimtes en bosschages en bescheiden maar allurevolle individuele bebouwing contrasteert met de brede open ruimte van strandvlaktes of het Oude Land ervoor. De twee zones grijpen op complexe wijze in elkaar en maken een ruimtelijke overgang tussen dicht en open, hoog en laag. De Binnenduinrand biedt een complementaire recreatieve beleving. De romantiek en rust van het oude land, gecombineerd met de nabijheid van duinen en strand.

Belangrijk is dat het geheel een ruimtelijk raamwerk blijft van open en dicht met individuele bebouwing. Een deel van de Binnenduinrand moet ook gezien worden als belangrijk decor van het Oude Land. Het gaat hier dan specifiek over de Rozendijk. In de Binnenduinrand hebben ruimtelijke ontwikkelingen vanuit de historische context een hoge ambitie. Projecten in dit gebied moeten een bepaalde trots uitstralen die passend is bij de kwaliteit en geschiedenis van het omliggende landschap. Alle ruimtelijke ontwikkelingen dienen zorgvuldig afgestemd te worden en moeten passen binnen de schaal en context van het gebied. Ze mogen de belevingswaarde, natuurwaarde, omgevingskwaliteit en het landschappelijke kantwerk van het gebied niet aantasten.

27 | 67 Samenvatting landschappelijke kwaliteit en ambitie op hoofdlijnen: - Stimuleren van natuurlijke waterberging; - Versterken van ecologische verbindingen; - Balans vinden tussen de beleving van natuur, rust en toegankelijkheid; - Versterken van de omgevingskwaliteit en identiteit van de binnenduinrand als cultuurrijke rand van het Oude Land en De Duinen; - Ontwikkelingen worden zorgvuldig afgestemd en passen binnen de context van het gebied; - Belevings- en natuurwaarde van het gebied mag niet worden aangetast. De duinen en het strand (zeereep) De bijna 30 kilometer lange reep zand aan zee is een van de langste kusten van Nederland. De zeereep is de grootste trekker van het eiland en bestaat uit zowel drukke als rustige gedeelten. Achter de zeereep liggen de duinen. Dit gebied wordt landschappelijk gekenmerkt door een uitgestrekt duingebied met daar binnen een kweldergebied (de Slufter). Ten westen van de stuifdijk, ligt een oude strandvlakte met een reeks grote valleien. Het deel ten noorden van de Slufter (Eierlandsche duinen) omvat oude duinen met graslanden en heiden; het zuidelijke deel is meer gevarieerd met zowel oude als jonge duingebieden. Het kweldergebied (de Slufter) is een natuurgebied dat vele bezoekers trekt, maar ook een belangrijke broedplaats is voor weidevogels.

In het gebied is een grote diversiteit aan duinvalleien aanwezig, die verschillen in de mate waarin infiltratie dan wel kwel optreedt. Afbeelding 2.14 Kaart van de Duinen en het strand (zeereep) Aan de zuidrand ligt een grote zandplaat, de Hors, die hoort bij het Natura 2000-gebied Waddenzee. In de Westerduinen zijn naaldbossen aanwezig. In het noorden van Texel is in 1995 de Eierlandse Dam aangelegd

28 | 67 bij de vuurtoren. Deze dam vangt veel zand in wat ook zorgt voor embryonale duinvorming. Voor het buitendijkse gebied bij De Koog wordt een aanvullende gebiedsvisie opgesteld met als doel de waterveiligheid en gebruikswaarden toekomstbestendig met elkaar in balans te brengen. De duinen vormen een indrukwekkend en beeldbepalend landschap van Texel. Dit gebied kent een ontzettend brede typologie. Van de open zeereep tot het gesloten duinbos en van de vochtige duinvalleien tot het ruige landschap van de Slufter. Hier komt ook alles samen: levende geomorfologie, woeste natuur, gelaagde cultuurhistorie en recreatie. Het bijzondere aan de duinen is dat ze zeer toegankelijk zijn, maar toch ruig, leeg en ongecultiveerd. De duinen zijn niet doorzeefd met een netwerk van fiets- en wandelpaden. Nationaal Park Duinen van Texel Nationaal Park Duinen van Texel is in 2002 opgericht om een van de mooiste en meest waardevolle duingebieden van Europa te beschermen én beleefbaar te maken. Deze parel aan de westkant van Texel kent een ongekende variatie aan landschappen met een indrukwekkend aantal vogel- en plantensoorten. De duinen fungeren voornamelijk als natuurlijke waterkering, natuurlijke wateropslag (zoetwaterbel) en beschermen het eiland tegen de invloed van zee en stormvloeden.

Daarnaast herbergen de Duinen een bijzondere biodiversiteit met unieke plant- en diersoorten die gebonden zijn aan deze dynamische omgeving. Het gevarieerde reliëf en de wisselende zandformaties maken de Duinen tot een veelzijdig en levendig natuurgebied. De duinen van Texel en het nationaal park worden dan ook erkend als een gebied van groot ecologisch, landschappelijk en waterkundig belang. Het behoud van de natuurlijke processen, zoals zandverstuiving, het ontstaan van de kerven en duinontwikkeling, staat centraal. Tegelijkertijd is het van belang om de duinen toegankelijk te houden voor recreatie, zonder de kwetsbare natuur te verstoren. Variantenstudie Kustdynamiek Texel Zuidwest Natuurwaarden in het zuidwestelijk kustgebied verslechteren en door een stijgende zeespiegel komen waterveiligheid en medegebruik onder druk te staan. Voor de in dit gebied liggende strandpaviljoens wordt gestreefd naar een plaatsbepaling voor tien jaar, zodat investeringen in duurzaamheid en klimaatadaptatie ook voor deze ondernemers mogelijk blijft. Ook zal de kust nog intensiever gesuppleerd moeten worden wat tot hogere kosten leidt dan nu al het geval is.

In opdracht van Provincie Noord-Holland in samenwerking met Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, gemeente Texel, Rijkswaterstaat, Staatsbosbeheer en het Rijksvastgoedbedrijf is de Variantenstudie kustdynamiek Texel Zuidwest uitgevoerd. In deze studie zijn zes varianten onderzocht met daarin maatregelen die allemaal positief bijdragen aan de doelstellingen van de Visie strand en duingebied Noordzeekust Texel op het gebied van water, natuur en (mede)gebruik. Uit de zes varianten is een voorkeursvariant naar voren gekomen; aftoppen, kerven, grote zandsuppletie en een plaatsbepaling van de ondernemers. Kerven Langs de kust wordt een aantal kerven gerealiseerd om de dynamiek in het open duingebied op gang te helpen. Een kerf is een opening in het buitenduin, zodat de zeewind het duinzand weer over het achterliggende gebied kan verspreiden. Zo wordt veroudering en verzuring van het gebied tegengaan en kunnen de duinen meegroeien met de zeespiegelstijging. Bij de aanleg wordt rekening gehouden met het bestaand gebruik in het gebied. Wateropgave De wateropgave binnen de duinen richt zich op het vasthouden en beheren van zoet grondwater en het reguleren van de waterhuishouding in samenhang met het eiland. De duinen spelen een cruciale rol in de natuurlijke buffering van water en voorkomen verdroging van omliggende gebieden.

Een belangrijk en uniek kenmerk van de duinen is de aanwezigheid van de natuurlijke zoetwaterbel. Deze zoetwaterbel ontstaat doordat neerslagwater, dat in de duinen infiltreert, drijft op het zwaardere zoute grondwater dat vanuit de zee het duingebied binnendringt. Dit zorgt voor een zoetwaterlaag onder de duinen, die van groot belang is voor het ecosysteem en de watervoorziening. 29 | 67 Door duurzaam beheer wordt gestreefd naar versterking van deze functies, waarbij het duinmassief vergroot wordt om de effecten van de stijgende zeespiegel tegen te gaan. Dit draagt bij aan de klimaatbestendigheid en de ecologische veerkracht van Texel. De duinen zijn, gelijkend aan het oude land, een grote economische drager voor het eiland. De schoonheid van de duinen geeft Texelaars en bezoekers een plek om tot rust te komen en te genieten van het natuurlijke, dynamische en woeste landschap. Ruimtelijke ingrepen worden daarom zorgvuldig afgestemd op het behoud van het natuurlijke landschapsbeeld, de natuurlijke dynamiek, de ecologie en waterbeheerfuncties van de duinen. Zo blijft dit landschap een krachtige en beschermende schakel voor het eiland.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://texel.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/ffbc8c7d-65ef-4846-8a8f-2528afdd2762?agendaItemId=4a676c87-6879-4e1f-a2a7-30bd9d8433c7