Bijlage 5 - Voorlopig ontwerp 2023

Ontdek... ...hoe Terschelling onderdeel werd van de Duitse luchtoorlog.

Voorlopig ontwerp

/ Inhoudsopgave / 3. Inleiding 5. Uitgangspunten ontwerp 7. Introductie op verhaallijn Kantinebunker 9. Tijdlijn 12. Tijdlijn context 18. Uitgelichte thema’s 20. Het plan 23. Mobilisatie 25. Start oorlog 27. Het plan en de werking 30. Bunkerbouw 32. Slachtoffers 34. Leven in oorlogstijd 37. De bevrijding 38. Vrijwilligers 39. De kantine 40. Verklarende woordenlijst 41. Routing 42. Technische tekeningen 55. Proces planning 56. Detail planning

/ Inleiding / Op 12 juli 2023 presenteerde HDO het conceptplan herinrichting Kantinebunker, aan het bestuur van het Bunker Museum Terschelling. Dit plan is positief ontvangen. Een verdiepende werksessie met het HDO-ontwerpteam en het bestuur op 12 oktober 2023 heeft geleid tot enkele inhoudelijke aanvullingen op het concept. Ook zijn enkele wijzigingen in de opzet van de plattegrond gemaakt. Conform de afspraak zoals die op 12 oktober is gemaakt, heeft HDO de resultaten van de werksessie doorgevoerd in het conceptplan. Vervolgens is het plan verder uitgewerkt tot dit document: het voorlopige ontwerp op basis waarvan offertes aan derden zijn opgevraagd en de herinrichting van de Kantinebunker kan worden gepland en gerealiseerd.

3 / 57

verdiepen

verdiepen

informeren praktisch

4 / 57

/ Uitgangspunten ontwerp: drie functies die de Kantinebunker moet vervullen /

Functie

Omschrijving

Praktische eisen

Kernwoorden

Bezoekerscentrum

Bezoekers komen hier meer te weten over de locatie. Ook als ze uitsluitend de Kantinebunker bekijken en niet de rest van het museum, begrijpen ze na afloop van hun bezoek wat de Tiger stelling is en hoe bijzonder en uniek de Bertha Bunker is. De aangeboden informatie is daarom inclusief, toegankelijk en aansprekend voor alle doelgroepen.

•

Informatie Educatie Inclusie

Bezoektijd ca. 30 minuten

• •

Toegankelijk voor alle doelgroepen (zie p. 6) Garderobe Toiletten

Plaatsbepaling & Context: Historisch Menselijk Technisch Gratis entree Stimuleren tot museumbezoek (betaald)

Uitgangspunt is daarnaast de interesse van bezoekers zodanig aan te wakkeren dat ze een museumticket kopen waarmee ze het terrein opgaan. Met andere woorden: hier niet zó veel informatie ‘weggeven’ dat bezoekers al verzadigd zijn en niet langer interesse hebben in een rondleiding/bezoek via qr-codes.

Balie (gecombineerd horeca / tickets)

Uitgiftepunt horeca (koffie/thee/limonade/taartje) Verkoop museumtickets

• • •

Studiecentrum

Ruimte voor verdieping. Te gebruiken als bibliotheek, voor vergaderingen en op aanvraag voor kleine groepen geïnteresseerden (doelgroep: techneuten).

Ruimte moet af te sluiten zijn. Entree is op aanvraag.

Bezoektijd varieert

Gebruiksvriendelijke balie Keuken Ruimte om te eten/drinken

Gastvrij Praktisch Gebruiksvriendelijk

Samenkomst Verdieping Exclusief

Toevoegen glazen vitrine (in wand) om door het Bunker Museum geselecteerde objecten in te exposeren.

5 / 57

Voor wie doen wij het ook al weer?

/ Doelgroepen /

/ Doelgroepen /

Voordat je gaat vormgeven is het belangrijk te weten wie je doelgroep is. Tijdens onze werksessies zijn wij tot de volgende doelgroepen gekomen.

WO2 geïnteresseerde

Gezin

Techneuten

Scholen

+

Veteranen

Grijs op reis

Veteranen, relaties & nabestaanden

Samenstelling

Vader, moeder, 2 kinderen

Mannen

Echtparen

Basisonderwijs Groep 4 t/m 8

Leeftijd

Kinderen 6-14 jaar

30 - 50 jaar

60+

Voortgezet onderwijs 1e t/m 3e klas

Motivatie

Iets anders dan strand,

Kleine groep maar fanatiek,

Komen voor herhaalbezoek, geven

Educatieve invulling schoolkampen

komen met minder weer, educatie

willen persoonlijk contact

voorkeur aan rondleiding

Bezoeksduur

1 uur

3 uur

2 uur

-

Invulling

Speurtocht, zelfstandig

Willen alles zien

Willen alles zien

Intro, speurtocht

Regio

Noord Nederland, Duitsland

Nederland, Duitsland

Nederland, Duitsland

Noord Nederland

Periode

Schoolvakanties

Het hele jaar

Voor- en najaar

Het hele jaar

Consumpties

Souvenir

Nee

Nemen consumptie

Nee

Planning

Beslissen een bezoek spontaan

Leggen online contact, geen ticket

Boeken via VVV

Boeken telefonisch vooraf

Inhoud

Lespakket Wadden in Oorlog

Donaties / ambassadeurs

Bijzonderheden Historie, verhaal, educatie

Techniek

Historie, verhaal

Er liggen kansen bij deze doelgroep

+

Talen

Nederlands, Engels & Duits

Educatief

Kansen Investeer meer in deze

Vergroot deze doelgroep door je meer

doelgroep.

op het voortgezet -en middelbaar onderwijs te richten.

/ 07 /

6 / 57

/ 08 /

/ Introductie op verhaallijn Kantinebunker /

/ De bezoekersbeleving /

De praktische eisen waaraan de Kantinebunker moet voldoen worden

Een tijdlijn die langs de muren loopt biedt houvast, als een kapstok

elders besproken. In dit deel staat de inhoudelijke uitwerking centraal.

waaraan de informatie wordt opgehangen. Het is een referentiekader

Oftewel, de informatie over de Tiger stelling en de manier waarop die

voor bezoekers met verschillende kennisniveaus. Hieraan gekoppeld,

in het bezoekerscentrum wordt aangeboden.

maar desgewenst ook op zichzelf te bekijken, worden elf thema’s uitgelicht. Die bieden informatie en verdieping vanuit een historisch,

In het visieplan (03-11-2023) en in de presentatie fase 3 (12-07-2023)

technisch en menselijk perspectief. Bezoekers leren op die manier

is een begin gemaakt met de uitwerking van een verhaallijn. Beide

hoe de Tiger stelling werkte én wat de impact was van de oorlog

documenten geven een toelichting op de overwegingen die daaraan

op het Terschellinger leven: een grotendeels onzichtbare (lucht)

ten grondslag liggen. Die zijn als volgt samen te vatten:

oorlog die iedereen op het eiland raakte. De bedoeling is dat ze na afloop van hun bezoek basiskennis over de Tiger stelling hebben en

De Kantinebunker functioneert als het hart van het Bunker Museum.

de rest van het terrein (museum) willen gaan ontdekken, om daar een

Als ontvangsthal is het de plek waar elke bezoeker geweest moet

verdiepingsslag te maken.

(willen) zijn. Kernbegrippen zijn functioneel, bereikbaar, duidelijk, informatief en uitnodigend.

Op de volgende pagina’s worden de inhoud van de tijdlijn en de thema’s + bijbehorende objecten nader toegelicht.

De inhoudelijke vertaling van deze begrippen levert drie perspectieven op: historisch, menselijk en technisch. Deze perspectieven worden verwerkt in een tijdlijn en elf thema’s. Daarmee worden alle doelgroepen bediend: de gezinnen, echtparen en scholieren die op een toegankelijke manier iets willen leren. En de techneuten die vooral geïnteresseerd zijn verdieping en in de technische werking van de Tiger stelling.

7 / 57

Wat is ons vertrekpunt

/ de Basis /

Vertel het verhaal over de Tiger stelling vanuit drie invalshoeken:

Historisch

De basis

Plaats de gebeurtenissen op en rond Terschelling in de historische context van WO2 door middel van een tijdlijn met belangrijke data.

Menselijk Wat voor impact had de Duitse bezetting op de bewoners van Terschelling? Hoe was het leven op de Tiger stelling voor de Duitse soldaat? Hoeveel geallieerden werden slachtoffer van de Tigerstelling?

Technisch Welke technische innovaties kenmerkten de Tiger stelling? / 11 /

8 / 57

/ 12 /

/ Uitwerking verhaallijn Kantinebunker – de tijdlijn / De tijdlijn loopt langs de wanden, met uitlopers naar thema’s die verder worden uitgewerkt. Doel van de tijdlijn is in de eerste plaats het bieden van historische context. Niet alle bezoekers zullen immers evenveel kennis hebben over WO2. Een zekere basiskennis is nodig om te begrijpen wat de Tiger stelling was en hoe het leven op Terschelling erdoor beïnvloed werd. De informatie op de tijdlijn bevat historische, menselijke en technische elementen. Gebeurtenissen op Terschelling worden in de context geplaatst van gebeurtenissen op wereldschaal. Het concept voor de inhoud van de tijdlijn is nu als volgt:

9 / 57

Uitgelichte thema’s

10 / 57

Tijdlijn

Een pakkend en sterk beeld per thema

Tijdlijn

Context. Historisch besef. Aandacht voor politiek, techniek, individuele verhalen, propaganda.

Uitgelichte thema’s als introductie op de Tiger Stelling

11 / 57

/ Tijdlijn context /

1919- Ernest Rutherford splijt atoom (voorbode gebruik atoombom WO2)

1919 - Verdrag van Versailles bepaalt dat Duitsland als enige schuldig is aan WOI. Hoge herstelbetalingen en vernederende afspraken storten het land in een politieke en economische crisis.

12 / 57

1933- Hitler komt aan de macht in Duitsland.

1920’s -1930’s - RADAR De luchtvaart wordt steeds belangrijker en er ontstaat vraag naar betrouwbare apparatuur voor het signaleren van vliegtuigen. Dat kan met radar (radio detection and ranging). De basis hiervoor is al begin 1900 gelegd en wetenschappers werken het principe nu verder uit. Tijdens WO2 speelt radar een belangrijke rol. De techniek is ook de bestaansreden van de Tiger Stelling. Radar in een notendop Een antenne zendt radiogolven uit die ‘botsen’ op objecten, zoals vliegtuigen. De teruggekaatste golven (echo’s) worden opgevangen. Hieruit kunnen gegevens worden afgeleid. Bijvoorbeeld over de afstand, grootte, richting en snelheid van het object.

3 september 1939 - VK en Frankrijk verklaren Duitsland de oorlog. Start WO2.

28 augustus 1939 - algemene mobilisatie in NL. 250.000 Nederlanders nemen de wapens op. Nederlandse militairen worden gevestigd op Terschelling: 1177 soldaten en marinepersoneel olv Commandant der Maritieme Middelen Terschelling Kapitein ter zee R.P. van de Wetering; onderdeel van Stelling Den Helder.

10 mei 1940: Duitsland valt Nederland binnen.

1940: De Duitsers verbieden het luisteren naar radiostations buiten Duitsland en de bezette gebieden. Beperkte bewegingsvrijheid Schippers die het eiland via de haven van WestTerschelling willen verlaten, moeten zich van tevoren melden bij de Duitse havenbewaking. Hun passagiers kunnen het eiland niet verlaten zonder reisvergunning. Ook iedereen die Terschelling vanaf het vasteland wil bereiken, heeft hiervoor Duitse toestemming nodig.

Juli-sept. 1940: Battle of Britain. Luchtoorlog boven VK. Duitsers verliezen dit uiteindelijk en richten zich daarna op invasie SU. RADAR essentieel voor luchtoorlog.

Vervolg tijdlijn

16 mei 1940: eerste Duitse militairen arriveren op Terschelling, ca. 40 man.

Tijdens bezetting gemiddeld ca. 1500 Duitse militairen, tegenover 3300 Terschellingers.

Juni 1940 Omdat er te weinig onderkomens zijn voor de Duitse militairen, worden Terschellingers verplicht hen in huis te nemen. (De Duitsers vorderen 85 panden om te gebruiken voor inkwartiering, opslag en als paardenstallen.)

13 / 57

/ Tijdlijn context /

menselijke verhaal

1941- Duitsland valt de SU binnen. Japan bombardeert Amerikaanse marine in Pearl Harbor: VS raakt betrokken bij oorlog.

1941-1942: de Duitsers bouwen militaire installaties op Terschelling, waaronder de Tiger stelling. Terschellingers moeten hierbij helpen, net als 600 arbeiders van elders.

Foto van de bouwers

14 / 57

1942 Omdat bepaalde gebouwen als oriëntatiepunt kunnen dienen voor geallieerde vliegtuigen en schepen, worden ze afgebroken. Bijvoorbeeld het badhotel bij Midsland aan Zee en het paviljoen bij Paal Acht.

1942 – 1945 bouw Atlantikwall De Duitsers vechten in het oosten tegen de Sovjet Unie en in het westen tegen de geallieerden. Omdat ze bang zijn voor een geallieerde invasie vanaf zee, geven ze opdracht om de hele door hen bezette kustlinie af te grendelen met de Atlantikwall. Dit is een aaneenschakeling van betonnen bunkers, versperringen en natuurlijke hindernissen langs de Atlantische Oceaan en de Noordzee. Vijfduizend kilometer lang en lopend van Noorwegen tot aan de grens met Spanje. Het bezette westen van Europa verandert hierdoor in een bijna onneembare vesting. Er zijn relatief weinig troepen nodig om dit front te verdedigen. Hitlers idee is dat hij zo méér soldaten kan inzetten tegen de Sovjet-Unie in het oosten. De Atlantikwall hoort tot één van de grootste bouwprojecten van de twintigste eeuw. De Duitsers blijven er tot aan het eind van de oorlog aan werken. Toch voorkomt de verdedigingslinie niet dat de geallieerden het westen van Europa uiteindelijk weten binnen te vallen.

31 mei 1943 Alle Terschellingers moeten hun radiotoestellen inleveren bij de Duitse bezetter. Er worden 213 toestellen ingeleverd bij het gemeentehuis. NSB-ers kunnen een vergunning krijgen om hun radio te houden.

2 februari 1943 Het Duitse leger wordt in het oosten verpletterend verslagen door de Sovjet Unie, tijdens de Slag om Stalingrad. Het geldt als een keerpunt in de oorlog. Bij de Duitse legerleiding groeit de twijfel of ze de oorlog wel kan winnen.

6 juni 1944 D-day. Britse, Canadese en Amerikaanse soldaten landen in Normandië.

Maart 1943 Hitler kondigt de totale oorlog af. Dit betekent dat het onderscheid tussen militair en burger er niet meer toe doet. De hele samenleving is betrokken bij de oorlog en burgers worden als legitiem doelwit gezien.

Winter 1944 -1945 Het zuiden van Nederland is inmiddels bevrijd. Het noorden is nog steeds bezet en mensen lijden enorm tijdens de hongerwinter. Er groot tekort aan voedsel en brandstof. Er is hongersnood, vooral in de steden in het westen van het land. Naar schatting 20.000 mensen overlijden door honger en kou.

29 mei 1945 Terschelling bevrijd.

2 september 1945 De overgave van Japan markeert het einde van WO2.

Tijdlijn aanvullen met gebeurtenissen rondom Tiger Stelling van na de oorlog tot heden.

17-25 september 1944 Operatie Market Garden is één van de grootste geallieerde operaties tijdens WO2. Plan is om via Nederland door te stoten naar het Ruhrgebied, (het hart van de Duitse oorlogsindustrie) om van daaruit Berlijn in te nemen. Vóór de kerst van 1944 moet de oorlog beëindigd zijn. Maar de operatie mislukt omdat een belangrijke brug bij Arnhem niet veroverd kan worden op de Duitsers. Doden: 17.000 geallieerde militairen 8.000 tot 13.000 Duitse militairen

5 mei 1945 Nederland viert de bevrijding. Maar de Waddeneilanden en enkele gemeenten zijn nog in Duitse handen.

1945 – VS valt Japan aan met atoombommen. Einde WO2. 6 miljoen joden ( en xxx Sinti/ Roma/ homoseksuelen/…?) vermoord in concentratiekampen.

19xx Bunkers op Terschelling volgestort met zand.

15 / 57

16 / 57

Signing op vloer voor extra structuur

Heldere grafische huisstijl

Impact, afstand, “de onzichtbare vijand’

17 / 57

/ Tijdlijn uitlichte thema’s /

Tijdlijn

Context. Historisch besef. Aandacht voor politiek, techniek, individuele verhalen, propaganda.

18 / 57

Uitgelichte thema’s als introductie op de Tiger Stelling

De plek

Start oorlog

Het plan & de werking

Slachtoffers

Vrijwillgers

Nieuwe aanbouw “De diepte in”

De mobilisatie

Bunkerbouw

Leven in oorlogstijd

Bevrijding

Kantine

19 / 57

/ Impressie objecten het Plan /

G66 G48 G49 G50 G51 G65

G64

G47

G63 G45

G44

G62

G53 G54

G61

G42

G23

G41

G59 G58

G28

G22 G21

G39

G29

De Kantine

G56

G20

G38 G37

N G18

G30

G33

G36

G31 G35

G17 G34

G15 G9

G8

G4 G6

G3

20 / 57

G5

G14

/ Verhaallijn Kantinebunker – De plek /

Thema

Doel

Objecten

Toelichting

De plek

Oriëntatie

Nb ‘Bunker Museum’ aanhouden als naam?

Informeren: praktisch, wat is waar op terrein Bunker Museum, wat kun je er doen

Plattegrond van terrein Bunker Museum. Maakt inzichtelijk wat je kunt doen: welke bunkers niet toegankelijk, welke vrij toegankelijk, welke via qr-code, welke via rondleiding.

Bezoekers begrijpen waar ze zijn: wáár op het terrein van het Bunker Museum & wáár op Terschelling. Ook snappen ze dat deze locatie niet op zichzelf staat, maar verweven is met de geschiedenis van Terschelling en het grotere verhaal van WO2. Benadrukken bijzondere positie Terschelling als Waddeneiland: als eiland kwetsbaar voor aanvallen vanaf zee, maar ook een centrale positie in de Luchtoorlog. (Luftwaffe/ Kriegsmarine)

/ Concept tekst - De plek / Welkom bij het Bunker Museum. Dit is de voormalige Tiger stelling, tijdens WO2 aangelegd door de Duitse bezetter. Het complex van zeven hectare bestond destijds uit 100 bunkers, waarin ruim 200 Duitse soldaten woonden en werkten. Het is een van de weinige stellingen in Nederland die nog bijna compleet bewaard zijn. Een deel ervan is te bekijken. De Tiger stelling & de luchtoorlog Duitsland werd tijdens de oorlog zwaar gebombardeerd door Engeland (en in een later stadium ook door de VS). Belangrijke vliegroutes lagen boven de Waddeneilanden. De Duitsers bouwden de Tiger stelling om de geallieerde vliegtuigen waar te nemen en neer te kunnen halen. Daarvoor gebruikten ze een nieuwe techniek: RADAR. Zo werd Terschelling van groot belang voor de luchtoorlog. In het Bunker Museum ontdek je hoe de Tiger stelling werkte en hoe het was om tijdens WO2 op Terschelling te wonen. Het is een plek om stil te staan bij de impact van oorlog op mensenlevens.

21 / 57

/ Impressie objecten De mobilisatie /

Kaart mobilisatie

Eerste waarneming Duits vliegtuig

Foto militairen voor barak

Filmfragment (nog selecteren/compilatie maken) van adelborst W.P. Salm

/ Verhaallijn Kantinebunker – De mobilisatie /

Thema

Doel

Objecten

Toelichting

Mobilisatie

Historische context bieden

•

Leven op Terschelling vlak voor uitbreken oorlog belichten. Stilstaan bij impact van op komst zijnde oorlog: zelfstandigheid Terschelling wordt beperkt, door komst Nederlandse militairen van elders.

Schetsen tijdsbeeld Ruimte voor ooggetuigenverslagen

• • •

Filmfragment (nog selecteren/ compilatie maken) van adelborst W.P. Salm Document van overname Document overdracht wapens Foto militairen voor barak

/ Concept tekst - De mobilisatie / In augustus 1939 staat Europa aan de rand van de Tweede Wereldoorlog. Nazi-Duitsland heeft buurlanden Oostenrijk en Tsjechoslowakije al bezet. Nederland voelt de dreiging en treft maatregelen. Op 28 augustus 1939 wordt de algemene mobilisatie van het Nederlandse leger afgekondigd, in de hoop een Duitse inval af te kunnen slaan. Tienduizenden militairen moeten zich melden op verzamelplaatsen door het hele land. Terschelling huisvest 1177 soldaten en marinepersoneel afkomstig van de Stelling Den Helder. Ter bescherming van het eiland worden kust en zee scherp in de gaten gehouden. Het scheepsverkeer wordt beperkt, ook vanwege het gevaar van zeemijnen.

23 / 57

/ Impressie objecten Start oorlog /

Krant

24 / 57

Krant

Document overdracht wapens

/ Verhaallijn Kantinebunker – Start oorlog /

Thema

Doel

Objecten

Toelichting

Start oorlog

Historische context bieden Sfeerschets: dreiging van oorlog

• •

Beelden en documenten moeten zoveel mogelijk volstaan om over te brengen ‘hier begint het’

Krant (krantenkop) Document van overgave aan de Duitse bezetter

/ Concept tekst - Start Oorlog / Op 10 mei 1940 valt Duitsland Nederland binnen en begint hier de oorlog. Op 16 mei arriveren de eerste Duitsers per boot op Terschelling. In de haven en op vuurtoren de Brandaris vervangen zij de Nederlandse vlag door de hakenkruisvlag, ten teken dat het eiland officieel in Duitse handen is overgegaan. De nog aanwezige Nederlandse militairen worden krijgsgevangen gemaakt. Al gauw worden ze gedemobiliseerd en naar huis gestuurd. Tijdens de bezetting zijn er op het eiland gemiddeld 1500 Duitse militairen op 3300 Terschellingers. De Duitsers maken van Terschelling in korte tijd een stevige vesting in de zogenoemde Atlantikwall: een keten van verdedigingswerken, lopend van Spanje tot Noorwegen via de bezette kusten van de Atlantische Oceaan, het Kanaal en de Noordzee. Op strategische plaatsen worden bunkers gebouwd, waaronder dus op Terschelling. Op het eiland komen meer dan 400 bunkers, waaronder ‘luisterposten’ waarmee de Duitsers geallieerde vliegtuigen observeren: de Tiger stelling en de Wassermann antennes op het Grootduin bij WestTerschelling en op het Groenplak.

25 / 57

/ Verhaallijn Kantinebunker – Het plan & de werking /

Thema

Doel

Objecten

Toelichting

Het plan & de werking: wat is de Tigerstelling

Inzichtelijk maken van de schaal waarop Duitsers te werk gingen en het planmatige karakter van de werkzaamheden toelichten.

• •

Aanvullende tekst, bv als inzetbordje (zie ook rechterkolom)

Bezoekers leren hier begrijpen wat de Tiger stelling is en waarom hij werd gebouwd. Technische uitleg over de werking van de Tiger stelling. Bertha bunker + radar centraal in uitleg. Gevoel overbrengen van de dreiging van een ‘onzichtbare oorlog’.

• •

Projectie plattegronden uitzoomend: terrein –Terschelling- Waddeneilanden – Nederland – bezette kustlijn Europa (Spanje tot aan Noorwegen). Objecten kijken & signaleren Polygoon journaal over werking radar (?) / illustraties werking radar (Seeburgtisch)

Het was voor de bezetter van het grootste belang om te weten of er vijandige vliegtuigen onderweg waren naar Duitsland. Overdag speurden militairen met verrekijkers de lucht af naar geallieerde toestellen en ‘s nachts luisterden ze vanuit welke richting het motorgeronk kwam. Een nieuwe technologische ontwikkeling maakte het mogelijk vliegtuigen veel nauwkeuriger én van grote afstand te signaleren en lokaliseren. Dit was RADAR (Radio Detection And Ranging). Radar in een notendop Een antenne zendt radiogolven uit die ‘botsen’ op objecten, zoals vliegtuigen. De teruggekaatste golven (echo’s) worden opgevangen. Hieruit kunnen gegevens worden afgeleid. Bijvoorbeeld over de afstand, grootte, richting en snelheid van het object. De radartechniek bleek zeer succesvol en langs de hele Nederlandse kust werden radarstellingen gebouwd. Van hieruit werd de luchtstrijd gecoördineerd en radarstelling Tiger was als één van de eerste in Nederland actief.

26 / 57

Radar op de Tiger stelling Op de Tiger werd het ‘SeeburgLichtenstein-Verfahren’ gebruikt: met behulp van een Freya- of Wassermannradar en twee radars van het type Würzburg Riese [nog verder toelichten] werden het geallieerde en Duitse vliegtuig nauwkeurig gelokaliseerd. De gegevens van de radars werden in de centrale commandoruimte van de Bertha bunker – het gevechtsleidingstation - uitgewerkt en grafisch weergegeven op een zogenaamde Seeburg-Tisch. Dit was een grote plottafel met een horizontaal gelegen transparante glasplaat. Van onderaf werden met rode en groene lampjes de bewegingen van vliegtuigen op een kaart geprojecteerd, die correspondeerde met locaties in het luchtruim. Met behulp van deze gegevens werd de Duitse gevechtspiloot via een radioverbinding (het Funk Boden-Bord) naar het vijandelijke toestel geleid.

/ Concept tekst - Het plan & de werking / Storyboard projectie: inzoomen op Seeburgtisch à locatie vijandelijk (geallieerd) vliegtuig gedetecteerd. Overgang naar luchthaven Leeuwarden, daar stijgt een vliegtuig op. Crash boven zee: een geallieerd vliegtuig stort in het water. Uitzoomen naar radarstellingen: Tiger – Terschelling – Wadden – Noord NL- Nederland- bezette kust Europa Het plan Tijdens WO2 wordt in het luchtruim boven Nederland een hevige strijd gevoerd tussen de geallieerde en Duitse luchtmachten. Om de bommenwerpers die vanaf Engeland aankomen zo snel mogelijk te signaleren, bouwt de Duitse Luftwaffe langs de Nederlandse kust tientallen observatieposten en radarstellingen. Waaronder de Tiger stelling. De werking De Tiger stelling vervulde twee functies: het vroegtijdig waarnemen van geallieerde vliegtuigen, met behulp van de RADAR techniek. En de coördinatie van de luchtstrijd boven de Waddeneilanden. In de grote commandobunker, ‘Bertha’ genaamd, werden de meetgegevens van de observatieposten en radars verzameld. Na verwerking werden ze doorgegeven aan de zogenaamde gevechtsleider, die zo een totaalbeeld kreeg van de situatie in de lucht. Hij stond in radiocontact met een piloot die met zijn jachtvliegtuig boven Terschelling cirkelde. De aanvallen op de Duitse oorlogsindustrie en de steden vonden vooral ‘s nachts plaats. De piloot kon de bommenwerpers dan niet

Gebruik Seeburgtisch

zien. Maar door de gevechtsleider werd hij in het donker naar zijn ‘prooi’ geleid, wiens positie steeds in de gaten werd gehouden met de radar. Wanneer de ‘jager’ op een paar honderd meter afstand was, opende hij het vuur. Zo werden door toedoen van radarstelling Tiger bijna 200 toestellen neer gehaald rondom Vlieland, Ameland en Terschelling.

27 / 57

/ Impressie objecten Plan & werking /

Noord NL- Nederland- bezette kust

Noord NL- Nederland- bezette kust

Tiger – Terschelling – Wadden –

Europa 28 / 57

Glas scherven originele Seeburgtisch

/ Impressie objecten Bunkerbouw /

Schietlood gebruikt bij bunkerbouw

Technische tekeningen van bunkers Tiger stelling

/ Verhaallijn Kantinebunker – Bunkerbouw /

Thema

Doel

Objecten

Toelichting

Bunkerbouw

uitleg over de bouw van de Tiger stelling

• • • •

Uitleggen uniform systeem bunkerbouw + indeling en functie verschillende bunkers. De uniciteit van de Bertha bunker moet hier duidelijk benadrukt worden: uniek in de wereld wat betreft staat van conservering.

•

Bouwtekeningen bunkers Foto’s bunkerbouw Dagboekfragmenten Plankaart Tiger 1939 benadrukken dat plannen voor bouw al klaarlagen in 1939. Theodoliet?

Meer onderzoek nodig naar inhoud tekeningen + dagboekfragmenten.

/ Concept tekst - Bunkerbouw / Al in 1939, dus voordat ze een voet op Terschelling hadden gezet, hadden de Duitsers de plannen voor de bouw van de Tiger stelling klaar. Dat kon omdat ze de bunkerbouw hadden gestandaardiseerd. Over de hele lengte van de Atlantikwall werden de bunkers op dezelfde manier gebouwd. Er waren allerlei typen bunkers, met verschillende functies. Bijvoorbeeld als slaapverblijf voor de militairen, als opslag voor wapens, als luchtafweergeschut, gevangenis en zelfs als bakkerij. Omdat alles van tevoren al zo systematisch was uitgedacht, konden de Duitsers zodra ze ergens de macht hadden gegrepen, beginnen met bouwen. De bunkers schoten overal razendsnel uit de grond. De Bertha bunker Het grootste en centrale gebouw van de Tiger stelling is de commando bunker, ‘Bertha’ genaamd. Qua omvang en staat is deze uniek. Bevelvoering, gegevensverwerking en radiocommunicatie vonden hier plaats. De coördinatie van de gevechtsleiding in het luchtruim boven Terschelling was de belangrijkste functie van de Bertha. In de twintig grotere en kleinere ruimtes waren manschappenverblijven, luchtverversinginstallaties, een transformatorruimte en een telefooncentrale. Voor noodstroomvoorziening beschikte de bunker over een eigen aggregaat. De bunker bestaat uit 2 verdiepingen, is 20 meter bij 20 meter en bevat 3000 m3 beton.

31 / 57

/ Impressie objecten Slachtoffers /

Website crashlist

Kopie oorkonde neerhalen 100e vliegtuig geallieerden

/ Verhaallijn Kantinebunker – Slachtoffers /

Thema

Doel

Objecten

Slachtoffers

Inzichtelijk maken wat de consequenties van een (onzichtbare) oorlog zijn.

• •

Crashlist Kopie oorkonde neerhalen 100e vliegtuig geallieerden

Herdenken

/ Concept tekst – Slachtoffers / Het leven op Terschelling in oorlogstijd is weliswaar relatief vreedzaam, maar er vallen wel degelijk slachtoffers. Ook door de Tiger stelling. Want hoewel hiervandaan niet met wapens wordt gevochten, zijn de vele gecrashte vliegtuigen het resultaat van het werk dat op deze stelling wordt verricht. Hiervandaan wordt een technologische oorlog gevoerd. De nieuwe RADAR techniek helpt vijandelijke vliegtuigen te signaleren. Veel jongemannen zijn omgekomen dankzij deze techniek. Van sommige crashes zijn niet eens de namen van de inzittenden overgeleverd, maar alleen de vluchtgegevens.

33 / 57

/ Impressie objecten Leven in oorlogstijd /

Citaat Atte Hibma, plaatsvervangend voedselcommissartis voor Terschelling, najaar 1945.

“Het schijnt mij toe, dat er tegenwoordig een zekere neiging bestaat om te generaliseren. Men kan alle Duitschers echter niet over één kam scheren; naast deperado’s kwamen onder hen gematigde figuren voor, mannen met oude begrippen van eer en fatsoen. Evenmin kan men alle Nederlanders, of zelfs groepen daarvan, op één lijn stellen.” Atte Hibma, plaatsvervangend voedselcommissartis voor Terschelling, najaar 1945.

“Onder bescherming van vliegtuigen werden we overgeplaatst en zijn we geland op West Terschelling. We werden ondergebracht in Ost-Terschelling in particuliere huizen. De mensen voedden ons tegen een vergoeding. Drie weken lang worden er in de duinen luchtafweerstellingen gebouwd. Eerst moesten we meewerken en nadat de eerste stellingen stonden, hoefden we alleen nog maar de wacht te houden. De hele Zache was al het begin van een “West Wall”. Het leven daar was erg prettig en we hadden een goede band met de mensen daar.”

34 / 57

Karl Rumpf, 1940.

/ Verhaallijn Kantinebunker – Leven in oorlogstijd /

Thema

Doel

Objecten

Toelichting

Leven in oorlogstijd

De menselijke kant belichten Herinneren Herdenken Meerstemmigheid

• •

Naast de historische en technische informatie is het belangrijk de menselijke kant te belichten: ruimte te maken voor het herinneren en herdenken van de oorlog. Vanuit meerdere perspectieven: de Terschellingers én de Duitse soldaten. Mannen, vrouwen en kinderen. Hiermee wordt de Tiger stelling in een groter verhaal geplaatst.

Nb nog melding maken van joodse mensen op het eiland?

• • • •

Dagboekfragmenten Verhaal/verhalen Oorlog in Mijn Buurt Foto’s Karl Rumpf Foto’s Karl Rininsland Mogelijk dagboekfragmenten Yme Smit Mogelijk fragmenten uit boeken Hibma

Nader onderzoek nodig voor selectie fragmenten en foto’s.

Dagboek- en brieffragmenten, foto’s en interviews (audio) brengen het verleden naar het heden.

/ Concept tekst - Leven in oorlogstijd / Terschelling heeft een uitzonderlijke positie tijdens de bezettingsjaren: enerzijds is de oorlog er vrijwel onzichtbaar. In die zin dat hier, anders dan in de rest van Nederland, nauwelijks wordt gevochten. Eilanders en Duitsers leven zoveel mogelijk naast elkaar. Anderzijds is de impact van de oorlog juist enorm. Terschelling ligt, net als de andere Waddeneilanden, geïsoleerd ten opzichte van de rest van Nederland. Het dagelijks leven wordt daarom nog meer dan elders beheerst door de bezettende macht. Die neemt het bestuur en de communicatiemiddelen over en dwingt eilanders voor zich te werken en onderkomens te bieden aan Duitse soldaten. Bewoners mogen niet zonder Duitse toestemming naar het vasteland. En bezoekers van de wal kunnen niet zomaar naar Terschelling. Ook vallen er zwaargewonde en zelfs dodelijke slachtoffers, door gevechten die zich niet op het eiland afspelen, maar op zee en vooral in de lucht.

35 / 57

36 / 57

/ Verhaallijn Kantinebunker – Bevrijding /

Thema

Doel

Objecten

Bevrijding

Historische context: Terschelling later bevrijd dan rest van Nederland.

• •

Foto’s aankomst bevrijders Foto’s bevrijding op Terschelling

Symbolisch: einde van gebruik Tiger stelling door Duitsers.

/ Impressie objecten Bevrijding /

37 / 57

/ Verhaallijn Kantinebunker – Vrijwilligers /

Thema

Doel

Objecten

Toelichting

Vrijwilligers

Eerbetoon aan vrijwilligers die het Bunker Museum mogelijk hebben gemaakt.

Actuele foto’s ‘smoelenboek’?

Rekening houden met gevoeligheid rondom Tiger stelling: bewust maken dat dit voor sommige Terschellingers beladen is.

Compilatie foto’s? Bestuur Bunker Museum moet beslissen welke foto’s hiervoor gebruikt worden

/ Concept tekst – Vrijwilligers / Wat gebeurde er met de Tiger stelling ná WO2? De bunkers werden grotendeels genegeerd of door Terschellinger jeugd als hangplek gebruikt. Eind jaren ‘70 werden ze in verband met de veiligheid door Staatsbosbeheer volgestort met zand. Dit gebeurde óók omdat veel eilanders liever naar de toekomst keken en niet steeds aan de oorlog herinnerd wilden worden. Dit veranderde in de loop der tijd. Een nieuwe generatie toonde interesse in het Terschellinger verleden en in 2012 begon een groep eilanders met het uitgraven van een deel van de bunkers op de stelling. Tegenwoordig werken er gemiddeld zo’n 35 vrijwilligers aan het opknappen van de stelling. Als gids of als gastvrouw/heer in het bezoekerscentrum. Dankzij hun betrokkenheid is de voormalige Tiger stelling uitgegroeid tot het Bunker Museum: een plek om te leren, te herinneren en verhalen over het verleden door te geven.

38 / 57

/ Verhaallijn Kantinebunker – Kantine /

Thema

Doel

Objecten

Kantine

Verwijzing naar oorspronkelijke functie van het gebouw

• •

Stuk serviesgoed (selectie nog te maken) Schildering

Compositie van serviesgoed

/ Concept tekst – De kantine / Dit gebouw was in de oorlog de kantinebunker (“Wirtschaftgebäude”) van de Duitsers. Als een van de weinige bovengrondse gebouwen op de Tiger stelling werd hij gebruikt als ontspanningsruimte, om te eten en voor film- of feestavonden. Na de oorlog heeft de Nederlandse Luchtmacht het gebouw gebruikt als onderhoudsgarage. Het dak was de eerste landingsplaats voor helikopters op Terschelling. Tegenwoordig is hier het bezoekerscentrum van het Bunker Museum te vinden.

Foto kantinebunker

/ Verhaallijn Kantinebunker – Verklarende woordenlijst /

Thema

Suggestie om een verklarende woordenlijst op te nemen, of als handout uit te delen. Kernbegrippen worden daarop kort toegelicht. Vooral om (jongere) bezoekers met minder parate kenniste helpen wegwijs te worden. Bijvoorbeeld termen als: • Atlantikwall: … • Bezetter:… • Bunker: … • Geallieerden: … • Luchtoorlog: …

40 / 57

Doel

Objecten

/ Verhaallijn Kantinebunker – Routing /

Informatiecentrum Bevrijding De kantine Slachtoffers

Bunkerbouw Filmruimte

Het leven

Het plan & de werking

Start oorlog

Mobilisatie

De plek

41 / 57

EXPOTAFELS

ENTREE TAFELS

GARDEROBE

LAYOUT BUNKERMUSEUM TERSCHELLING

42 / 57

22300

10800 INFOCENTRUM

BAKLIJST

BALIE

Bunker museum Terschelling

Hofmeijer Dekker Ontwerpers

:: info@hofmeijerdekker.nl :: November 27, 2023 ::

2. Infocentrum

5. Serie presentatie tafels

6. baklijsten

Bunker museum Terschelling

1. Balie

Hofmeijer Dekker Ontwerpers

:: info@hofmeijerdekker.nl :: November 27, 2023 ::

LAYOUT BUNKERMUSEUM TERSCHELLING

4. Serie tafels

3. Garderobe 43 / 57

:: info@hofmeijerdekker.nl :: November 27, 2023 ::

Aanzicht balie

Hofmeijer Dekker Ontwerpers

NOTES: - BUITENZIJDE GESPOTEN ESSEN FINEER, KLEUR N.T.B. - WERKZIJDE TOPBLAD HI-MACS - BALIE TOPBLAD HI-MACS - ACHTERZIJDE BALIE HPL - KASTWERK & FRONTEN HPL - STALEN INZET BAK KLEUR NTB - VOORZIEN VAN STALEN VERDEELSCHOTTEN - SCHAPPEN CLT ELEMENTEN - ONDERRAND BALIE ZWART POLYUREA COATING

Bunker museum Terschelling

600 400

1000

125

90

3390

1140

44 / 57

7890

Hofmeijer Dekker Ontwerpers

:: info@hofmeijerdekker.nl :: November 27, 2023 ::

Achteraanzicht balie

750

1000

540

3870 4060

Uitvullen met deurtjes

190

NOTES: - BUITENZIJDE GESPOTEN ESSEN FINEER, KLEUR N.T.B. - WERKZIJDE TOPBLAD HI-MACS - BALIE TOPBLAD HI-MACS - ACHTERZIJDE BALIE HPL - KASTWERK & FRONTEN HPL

Bunker museum Terschelling

2040

45 / 57

:: info@hofmeijerdekker.nl :: November 27, 2023 ::

PUI INFORMATIE CENTRUM

935 3740

935

5610

46 / 57

Bunker museum Terschelling

900

2630

1730

Hofmeijer Dekker Ontwerpers

NOTES: - ONDERPANEEL ESSEN FINEER - DEUR GELAAGD GLAS - PUI ZONDER KOZIJN DETAIL NTB

:: info@hofmeijerdekker.nl :: November 27, 2023 ::

AANZICHT INFOCENTRUM

Hofmeijer Dekker Ontwerpers

NOTES: - ONDERKASTEN ESSEN FINEER - KASTEN ACHTERWAND ESSEN FINEER, LEGSCHAPPEN VERSTELBAAR RIJBORING - DEUR GELAAGD GLAS - PUI ZONDER KOZIJN DETAIL NTB

623 1185

935

4040

480

Bunker museum Terschelling

900

2630

5610

6640

47 / 57

48 / 57

50

0

600

3530

3930

Bunker museum Terschelling

2630

Hofmeijer Dekker Ontwerpers

NOTES: - ONDERKASTEN ESSEN FINEER - KASTEN ACHTERWAND ESSEN FINEER, LEGSCHAPPEN VERSTELBAAR RIJBORING - DEUR GELAAGD GLAS - PUI ZONDER KOZIJN DETAIL NTB

:: info@hofmeijerdekker.nl :: November 27, 2023 ::

AANZICHT INFOCENTRUM

49 / 57

:: info@hofmeijerdekker.nl :: November 27, 2023 ::

Serie tafels CLT PANELEN

0

70

Hofmeijer Dekker Ontwerpers

NOTES: - 2 TAFELS UIT 3 LAAGS VERLIJMD CLT PANELEN - POTEN VERDIEPT IN TOPBLAD - VOORZIEN VAN MATTE LAK

550

0

0

50 0

Bunker museum Terschelling

750

900

550

50 / 57

CLT PANELEN

NOTES: - 2 TAFELS UIT 3 LAAGS VERLIJMD CLT PANELEN - POTEN VERDIEPT IN TOPBLAD - VOORZIEN VAN MATTE LAK KLEUR NTB - DIVERSE KUNSTOF KAPPEN AFMETINGEN TAFELS 5500 X 550 X 800 HOOG 5500 X 550 X 600 HOOG 4200 X 550 X 400 HOOG

Hofmeijer Dekker Ontwerpers

AFMETINGEN KAPPEN 1400 X 400 X 300 1245 X 400 X 300 1200 X 430 X 550

:: info@hofmeijerdekker.nl :: November 27, 2023 ::

Serie tafels

00

55

0

0

75

400

550

55 0 0

0

Bunker museum Terschelling

55

600

420

51 / 57

BAKLIJSTEN 5 STUKS

NOTES: - 5 BAKLIJSTEN ESSEN FINEER MATTE LAK KLEUR NTB

52 / 57

1845

00

12 10

0 Bunker museum Terschelling

Hofmeijer Dekker Ontwerpers

:: info@hofmeijerdekker.nl :: November 27, 2023 ::

450

1900

Bunker museum Terschelling

950

2000

475

475

Hofmeijer Dekker Ontwerpers

NOTES: - BUITEN EN BINNENZIJDE KLUISJES HPL NADER TE BEPALEN - AFLSUITBAAR - NIEUW TE BOUWEN WANDEN SCHILDERKLAAR ( in rood aangegeven) en voorzien van deur

:: info@hofmeijerdekker.nl :: November 27, 2023 ::

50

0

Garderobe

53 / 57

54 / 57

/ Proces planning /

Presentatie boek Concept Start-up

Presentatie afgelopen zomer Verhaallijn

Kernidee

Concept kernidee en logica

Globaal verhaallijn

Presentatie 2 dec

Start januari 2024

Start februari 2024

Design Gedetailleerde verhaallijn

Schetsontwerp

Definitief ontwerp

Voor-selectie objecten

Selectie objecten

Def. Maken objecten

Studie klimaat condities

Selectie IT/AV oplossingen

Concept IT/AV oplossingen externe partij

Displays & vitrines bepalen

Begroting traject

Besluitvorming

argumentatie & gedachtegang schema

Na herfstvakantie 2024

Start januari 2025

Start maart 2025

Start april 2025

Productie Voorlopig ontwerp

Research

Start september 2024

Principe teksten

Selectie producerende partijen

mei 25 Opening

Fabriceren bouwkundig

Fabriceren interieur

Installatie

Finetunen

Productie van IT/AV oplossingen Productie displays & vitrines

Thema’s uitdiepen en aanvullende research (eva)

Kostenraming op basis van voorlopig ontwerp

Teksten uitdiepen, schrijven & beoordelen

Productie en vertaling teksten

Concept grafisch ontwerp

Productie grafisch

Begroting op basis van def. Ontwerp Selectie grafisch bureau Sectie IT/AV bureau

55 / 57

/ Detail planning /

Tabel 1 2023

2024

oktober Weeknummers Vakanties

november 41

42

43

44

december 45

46

47

48

49 Presentatie

januari 50

51

52 Kerstvakantie

februari 1

2

3

4

maart 5

6

7

8

9

april 10

11

12

13

mei 14

15

16

17

Tussentijdse presentatie

meivakantie

Content (eva) Objecten selecteren Principe teksten + onderbouwing Thema’s uitdiepen en aanvullende research Definitieve teksten schrijven Teksten controleren Aanpassingsronde Teksten vertalen Grafisch ontwerp Partijen selecteren Begroting concept grafisch Concept grafisch Begroting definitief grafisch ontwerp Definitief ontwerp grafisch Controle ontwerp grafisch Begroting productie grafisch ontwerp Productie grafisch ontwerp Audio Visuele (AV) Partijen selecteren Concept AV Begroting AV Uitvoering AV Bouwkundig (schil) Definitief ontwerp bouwkundig Begroting definitief bouwkundig Partijen selecteren Aanleveren technische tekeningen Uitvoering Interieur Presentatie voorlopig ontwerp Kostenraming voorlopig ontwerp Presentatie definitief ontwerp Begroting definitief ontwerp Selectie uitvoerende partijen Productie tekeningen Controle productie tekeningen Productie interieur Installatie interieur Finetuning

56 / 57

juni 18

Definitief ontwerp bouwkundig

19

20

21

22

juli 23

24

25

26

27

28

29

/ Detail planning /

2025 augustus 30

31

september 32

33

34

35

36

oktober 37

38

39

november 40

41

42

43

44

45

december 46

47

48

49

januari 50

51

52

februari 1

2

3

4

5

maart 6

7

8

9

april 10

11

12

13

mei 14

15

16

17

18

19

20

Zomervakantie noord

Start uitvoering bouwkundig

Begroting definitief ontwerp Selectie uitvoerende partijen

Productie tekeningen

Productie interieur

Installatie interieur

Finetuning

57 / 57