4.d. Uitvoeringsprogramma V3.0_nov 2021.pdf

PROGRAMMA vijf bloeiende, levendige gemeenschappen - nu en in de toekomst

UITVOERINGSPROGRAMMA

november 2021

De Waddeneilanden… vijf bloeiende, levendige gemeenschappen - nu en in de toekomst

Harlingen, november 2021 Versie: 3.0 (na collegeronde)

MS Willem de Vlamingh (door Henry Drost)

Inhoudsopgave Inleiding

2

Goed Wonen & Leven

5

Quick Wins

10

Toekomstbestendig Ondernemen & Ontwikkelen

13

Optimaal Bereikbaar & Verbonden

18

Duurzame Energie

22

Circulaire Economie

28

Organisatie

34

BIJLAGEN 1. Inspanningen in tijdlijn

Foto’s Cover: Dorpsstraat Vlieland tijdens seizoen, speeltuin Terschelling,

(apart document)

Inleiding Vijf bloeiende en levendige gemeenschappen. Dat willen de eilanden zijn én blijven. Eilanden waar het goed wonen, leven, ondernemen en recreëren is en waar duurzaamheid en een circulaire economie hoog in het vaandel staan.

Voor een toelichting op de programmalijnen en meer achtergrondinformatie over de eilander opgaven verwijzen we naar het in juni 2021 vastgestelde Programma Waddeneilanden dat het kader vormt voor dit Uitvoeringsprogramma.

Het werken aan het Programma heeft een tweeledig doel. Enerzijds gaan we aan de slag met het versterken van de brede welvaart voor alle inwoners, nu en in de toekomst. Anderzijds versterken we door gestructureerd samen te werken aan dit programma, de bestuurlijke samenwerking tussen de eilanden onderling en met het Rijk, de beide provincies en andere partners. In dit Uitvoeringsprogramma wordt het Programma Waddeneilanden van juni 2021 uitgewerkt in concrete acties die we in de komende vijf jaar willen uitvoeren. Een groot deel van het programma wordt uitgevoerd in de periode van 2021-2026, met een uitloop voor projecten die een langere doorloop kennen door bijvoorbeeld vergunningstrajecten. Het eerste jaar is bedoeld voor het opbouwen van de programma-organisatie en quick wins en daaropvolgende jaren voor de uitvoering van grotere projecten die een langere opstartfase vragen. De periode 2022-2026 komt overeen met de looptijd van het Uitvoeringsprogramma van de Agenda voor het Waddengebied 2050 en die van het Investeringskader Waddenfonds (IKW). De inhoud van het programma wordt tweejaarlijks geëvalueerd en zo nodig bijgesteld op basis van recente ontwikkelingen en inzichten.

2

FIGUUR 1 PROGRAMMALIJNEN

3

4

PROGRAMMALIJN 1

GOED WONEN & LEVEN De geïsoleerde eilandligging brengt met zich mee dat wonen, werken en leven zich voor de meeste inwoners op dezelfde plek afspelen: het eiland. Daarvoor is het van groot belang dat er voldoende passende woonruimte beschikbaar is voor jonge mensen en nieuwe werknemers. Voor ouderen speelt juist vooral de wens om op het eiland te kunnen blijven, ook op het moment dat het met hun gezondheid misschien wat minder gaat. De eilandsituatie maakt het nagenoeg onmogelijk om gebruik te maken van voorzieningen in andere gemeenten. Er is geen achterland waarop terug kan worden gevallen. De eilanden zijn dus genoodzaakt hun eigen boontjes te doppen. Om de eilanden leefbaar te houden voor de eilanders zijn woningen cruciaal. Zonder geschikte woningen verdwijnen jongeren, starters, gezinnen en ouderen van het eiland. Hiermee verdwijnt de ziel uit het eiland. Actielijn I

Meer passende woningen realiseren

Het woningtekort kan onderverdeeld worden in 3 thema's; beschikbaarheid, betaalbaarheid en toekomstbestendigheid. Dit geldt uiteraard niet alleen op de eilanden. Maar wat het eilandspecifiek maakt, is dat er weinig tot geen extra grond beschikbaar is. En op de beperkte grond die wel beschikbaar is, kan niet zomaar gebouwd worden bijvoorbeeld omdat er natuurrestricties zijn. Daarnaast hebben eilanden te maken met extra bouwkosten (circa 20% hoger dan op het vasteland) door o.a. vervoerskosten en zijn de eilanden enorm populair voor niet-eilanders. Dit zorgt voor prijsopdrijving en verdringing door welgestelde senioren.

Eilandspecifiek • Schaarse en begrensde ruimte en Werelderfgoed • Koppeling van wonen, werken en (samen)leven • Alle eilanders moeten op het eiland kunnen (blijven) wonen • Hoge aantrekkingskracht • Prijsopdrijving • Landelijke stimuleringsmaatregelen gericht op grote volumes en daardoor niet passend voor eilanden In deze actielijn willen we het woningtekort verkleinen door woningen bij te bouwen, te herstructureren of doorstroom op gang te brengen. Het herstructureren is een dure opgave maar noodzakelijk aangezien het beperkt aantal locaties dat voor nieuwbouw beschikbaar is. Stimuleren van kleinere woningen voor ouderen, studenten of starters met een tijdelijke vergunning. Daarnaast kan gedacht worden aan alternatieve woonvormen zoals Tiny houses, kleinschalige woonconcepten of flexwonen. Flexwoningen kunnen ingezet worden voor bijvoorbeeld personeelshuisvesting. De Waddeneilanden zijn voor een groot deel gericht op toerisme en horeca wat een piek oplevert aan personele bezetting die allen huisvesting nodig hebben. De opvang van deze piekdrukte moet beter gefaciliteerd worden. Voor de betaalbaarheid willen we de veel hogere bouwkosten compenseren met een onrendabele toppenfonds. Landelijke wet- en regelgeving past veelal niet op de kleinere schaal van de Waddeneilanden. Hier is maatwerk gewenst.

Daarnaast is het noodzakelijk om passende wet -en regelgeving en capaciteit te regelen voor handhaving op illegaal gebruik van woningen op alle Waddeneilanden. 5

Actielijn I Meer passende woningen realiseren Thema

Handhaving

Kleinschalige woningbouw

Personeelshuisvesting

Betaalbare woningen

Herstructureren

Insapnning

Handhaving Onderzoek en implementatie Juridisch en capaciteit

Tiny houses Clusteren in grondgebruik Onderzoek en pilot

Personeelshuisvesting Procedureel Tijdelijke units

Betaalbare woningen (antispeculatie) Onderzoek naar koopgarantconstructie met erfpacht

Beleef en inspiratiecentrum Tonnenloods Locatie Natuurmuseum woningen plaatsen

Handhaving permanente bewoning: Onderzoek wettelijke middelen en capaciteit Externe ondersteuning handhaving

Tiny houses Onderzoek

Nieuwbouw opvang piekdrukte personeel

Onrendabele toppenfonds / Rijkssubsidie voor sociale huur en koop

Stimuleren woning delen / splitsen

Tiny houses In kwetsbare gebieden (ecologische footprint)

Personeelshuisvesting Onderzoek, Voor personeel, student en docent

Juridische mogelijkheden woningmarkt (koopgarant) voornamelijk starters

Inbreiding Onderzoek naar locaties

Kleinschalige woningbouw In kwetsbare gebieden Onderzoek en draaiboek

House of Hospitality Vlieland*. Bestaande schoolreisgebouw ‘de Vliehorst’ verbouwen tot campus voor huisvesten en opleiden horecapersoneel

Wettelijke beleidsinstrumenten (woonprogramma 135+)

Agrarische bebouwing ombouwen naar betaalbare koop- en middelhuur Onderzoek en pilot (woongroepen, corporaties)

Inventarisatie, onderzoek Woonprogramma 135+

Herstructurering voormalige basisschool Texel*

Flexibele woonconcepten en aanpassing wet- en regelgeving (tijdelijke vergunningen)

Herstructurering ‘gebouw op palen’ zeevaartschool Terschelling*

2e fase (duurzame) bouw Ameland*

Herstructurering ‘De Kwekerij Ameland*’

Experiment Innovatief woonconcept Building with Nature

Herstructurering ‘de Stoek’ (vml dorpshuis) en vml. Noodslachtplaats Terschelling Inbreidingslocatie woningbouw Texel*

6

SMART-doelen

In 2022 wordt er op elk eiland goed gehandhaafd. Er is inzicht in het gebruik van de woningen, wettelijke bepalingen zijn gemaakt en er is voldoende capaciteit om te handhaven op niveau.

In 2022 is er een onderzoek gestart naar de mogelijkheden van ‘building with nature’. In 2025 starten met een pilot ‘building with nature’.

In 2022 is er een behoefte onderzoek naar personeelshuisvesting.

In 2025 gebruiken we de vergunning voor tijdelijke huisvesting om de tijdelijke piek in de woningmarkt op te vangen (20 jaar)

Herstructurering voormalige basisschool Texel 20 sociale huurwoningen 12 koop/ middeldure huurwoningen

In 2025 is tenminste 1 pilot geweest met Tiny Houses.

In 2026 zijn waddeneilandenbreed 20 huurwoningen specifiek voor personeelshuisvesting gerealiseerd.

In 2026 zijn gerealiseerd: 20 sociale huurwoningen 12 koopwoningen of middeldure huur woningen 18 betaalbare sociale woningen 16 zelfstandige studio’s

Herstructurering ‘de Stoek’ vml dorpshuis 14 appartementen Herstructurering voormalige noodslachtplaats 4 klein all-electric wooneenheden Inbreidingslocatie woningbouw 21 sociale huurwoningen 4 rijwoningen koop/ middeldure huurwoningen 3 vrijstaande woningen Herstructurering ‘De Kwekerij’ 4 tot 6 huurwoningen Flexwonen (bepaalde tijd)

Nieuwbouwplannen worden mogelijk gemaakt door een onrendable toppenfonds of koopgarantconstructie Wet- en regelgeving zijn aangepast specifiek voor de wadden ivm kleinschaligheid

Herstructurering ‘gebouw op palen’ voormalig internaatgebouw zeevaartschool 16 zelfstandige studio’s voor specifieke doelgroepen

raming

€ 9.000.000

*Initiatieven in blauw: ‘Quick Wins’ (zie verderop in dit hoofdstuk)

7

Actielijn II

Maatschappelijke voorzieningen optimaliseren

Eilandspecifiek • Geen achterland; je kunt niet naar elders uitwijken voor voorziening • Kleinschalig qua gebruikers • Hoge kosten voor realisatie en exploitatie • Eilandgebonden • Wens eilanders voor eiland te behouden • Voldoende beschikbaarheid deskundig personeel De eilanden zijn dun bevolkt en hiermee staan maatschappelijke voorzieningen onder druk. Multifunctionele accommodaties zijn nodig voor de leefbaarheid van de eilanders. Sport, cultuur, kunst en educatie spelen een grote rol in de samenleving. Door de kleinschaligheid zijn

multifunctionele accommodaties de manier om deze onder een dak te brengen. Om de eilanders hun leven lang op de eilanden te kunnen laten wonen, is aanwezigheid van van passende zorg van groot belang. Deze zorgvoorzieningen moeten op elk eiland aanwezig zijn. Kleinschalige woon/zorg complexen kunnen in deze behoefte voorzien. Daarnaast kunnen goede woon/zorg combinaties zorgen voor doorstroom op de woningmarkt, waardoor meer eengezinswoningen beschikbaar komen voor andere doelgroepen zoals starters.

8

Actielijn II Maatschappelijke voorzieningen optimaliseren Thema

Multifunctionele accomodaties

Onderzoeken maatschappelijke voorzieningen

Woon / zorg

Onderzoek zorg

Inspanningen

Thijssehuis Multifunctionele accommodatie Kunst/ cultuur/ educatie

Onderzoek voorzieningen structuur Multifunctionele accommodatie

Kleinschalige woon / zorg voorziening

E- health Onderzoek

Revitalisatie voormalige campus Tijdelijk wonen maatschappelijke organisatie Onderwijsprogramma NHL IJsbaangebied Den Burg, MFA accommodatie Huiskamer van Texel

Ontschotting Financieringsstromen Onderzoek met als doel 1 uitvoeringsorganisatie

Meer wooneenheden Analyse woon / zorg opgave

Nieuwe MBO werk en leer opleidingen voor toerisme/ horeca / groen/ zorg Huisvesting voor studenten, docenten

Inventarisatie en optimalisatie maatschappelijke voorzieningen Onderzoek

Odense initiatief Opvang en zorg voor mensen met geheugen klachten, dementie etc.

Wonen, werken* Herbestemming Energiecentrale

Integraal Stafbureau Verenigingsondersteuning Onderzoeken

Nieuwbouw woonzorgcentrum de Stelp*; Zorg en clusters 44 zelfstandige woningen

In 2023 zijn haalbaarheidsonderzoeken geweest naar maatschappelijke voorzieningen op elk eiland

In 2026 is een woonzorg complex gerealiseerd (44 zorgwoningen) op Ameland

SMART-doelen

Wonen, werken en leren* Duurzame nieuwbouw LOC in de dorpskern In 2025 is op een nieuwe locatie een gymzaal en dorpshuis gerealiseerd op Terschelling (de Stoek) In 2026 is duurzame nieuwbouw in de dorpskern van Schiermonnikoog gerealiseerd t.b.v. wonen, werken en leren In 2026 herbestemming Energiecentrale Schiermonnikoog gerealiseerd (met wooneenheden en kantoor-/bedrijfsruimtes)

In 2026 is de House of Hospitality Campus op Vlieland verbouwd en opleidingen zijn van start gegaan

In 2023 is een onderzoek uitgevoerd naar ontschotting van financieringsstromen.

raming

€3.000.000

*Initiatieven in blauw: ‘Quick Wins’ (zie verderop in dit hoofdstuk) 9

Quick Wins De Quick Wins vormen een separaat traject binnen deze programmalijn vanwege de kans die zich op dit moment voordoet bij BZK. In het Dagelijks Bestuur is hierover afgesproken dat dit traject vraagt om een

Texel Texel Vlieland

Terschelling Terschelling Ameland Ameland Ameland Schiermonnikoog Schiermonnikoog Totaal

afzonderlijke aanpak met een eigen proces voor/op de eilanden, maar wel met gezamenlijke afstemming en gezamenlijk overleg met de provincies in het voortraject. Dit wordt opgepakt vanuit het Waddenkantoor.

Omschrijving Betaalbare woningbouw Texel – Den Hoorn 20 sociale huur en 12 koopwoningen Den Hoorn Betaalbare woningbouw Texel – Oosterend 21 sociale huur en 7 koopwoningen Oosterend House of Hospitality Campus woon-werk-leercampus, ombouw schoolreisgebouw geschat: 10 woonstudio’s Herontwikkeling gemeentelijk vastgoed voor betaalbare sociale woningbouw (De Stoek en Noodslachtplaats) 18 wooneenheden na afbraak dorpshuis en noodslachthuis Herontwikkeling “Gebouw op Palen” 16 wooneenheden na herontwikkeling internaat zeevaartschool. Flexwoningen 6 flexwoningen als eerste pilot van mogelijk 18 De Nieuwe Stelp 44 wooneenheden na ombouw verzorgingshuis (gem.reserve 3,2 mln.) Tweede fase bouw 26 woningen 26 huurwoningen Wonen, werken leren (project 1) nieuwbouw onderwijscentrum 0-16 jarigen. De Energiecentrale 8 wooneenheden plus werkunits na verbouw oude energiecentrale voor 1,4 miljoen excl.onrendabele top 200 woningen/ eenheden: w.o. transformaties en herbestemmingen en combinaties met zorg en onderwijs en welzijnsvoorzieningen. Totale investeringen 54,6 miljoen Totale onrendabele top : ruim 9 miljoen Claim bij BZK : 4,5 miljoen

Investeringen 7.040.000

Onrendabele top 700.000

6.160.000

530.000

3.000.000

600.000

5.585.000

1.535.000

2.516.000

714.000

1.500.000

300.000

15.700.000

1.600.000

5.700.000

1.220.000

6.000.000

1.000.000

1.4000.000 excl. onrendabele top

800.000

54.600.000

9.000.000

10

11

12

PROGRAMMALIJN 2

TOEKOMSTBESTENDIG ONDERNEMEN & ONTWIKKELEN De eilander economieën zijn grotendeels afhankelijk van toerisme. Dat is een kracht, maar maakt de eilanden tegelijkertijd kwetsbaar. Bedrijven zijn over het algemeen relatief klein en beschikken over weinig innovatiekracht. Er wordt noodzaak gevoeld de economie en het onderwijs te verstevigen en te verbreden. Juist dit blijkt voor eilanden, die afhankelijk zijn van een bootverbinding, in een kwetsbaar gebied liggen en een beperkte schaalgrootte hebben, een veel grotere uitdaging dan aan de vaste wal.

De meeste inspanningen binnen deze programmalijn relateren zich aan duurzame energie en circulaire economie. Inspanningen zoals het stimuleren van nieuwe vormen van bedrijvigheid op het gebied van voedsel, circulariteit. Maar ook het versterken van de toeristische basisinfrastructuur die een bijdrage levert aan de programmalijn optimaal bereikbaar en verbonden. Dat laat zien dat 1 inspanning, en dus ook de bijbehorende middelen, bijdragen aan meerdere doelen. Binnen deze programmalijn ligt de focus voornamelijk op het realiseren van een bredere economie, het verstevigen van de gastvrijheidssector en de doorontwikkeling van het onderwijs. Actielijn III

Bredere economie realiseren

Eilandspecifiek • • • •

Volop werkgelegenheid, maar eenzijdig en toerismegerelateerd Tekorten aan gekwalificeerd personeel in alle sectoren van toerisme tot zorg Om te kunnen werken op het eiland, moet je er ook kunnen wonen Voldoende bewoners zijn nodig om het voorzieningenniveau op peil te houden (besturen, vrijwilligers, vraag & aanbod etc.)

Door het aanboren van nieuwe sectoren, stimuleren van start-ups en inzetten van creatieve hubs wordt een bijdrage geleverd aan een bredere ecomie. Niet alleen voor het nu (bedrijvenverzamelgebouwen), maar ook voor de toekomst zoals het toekomstbestendig inrichten van bedrijventerreinen. In onderstaande overzicht staan de inspanningen die we daarvoor gaan verrichten, de SMART-doelen die we minimaal willen bereiken en een raming van de kosten. De inspanningen bestaan uit onderzoek en concrete projecten.

13

Actielijn III Bredere economie realiseren Thema Inspanningen SMART-doelen raming

Bredere economie

Lokaal (innovatief) ondernemerschap ondersteunen

Bedrijvenverzamelgebouw realiseren

Nieuwe vormen van bedrijvigheid stimuleren

Toekomstbestendig bedrijventerrein In 2026 zijn er minimaal 10 initiatieven ondersteund in een bedrijvenverzamelgebouw

In 2026 is een netwerk van kennis en daadwerkelijke productie van voedsel tussen de vijf eilanden ontstaan. Maatwerk per eiland is op deze wijze mogelijk. Tevens kan door het verkrijgen van massa een bestendige productielijn worden gewaarborgd.

Er is in 2026 minimaal 1 bedrijvenverzamelgebouw gerealiseerd

In 2026 is er op elk eiland één van dit type initiatieven uitgevoerd.

In 2024 is er voor ieder eiland bekend hoe een toekomstbestendig bedrijventerrein eruit ziet en wat de mogelijkheden zijn.

€500.000

€ 1.000.000

14

Actielijn IV

Gastvrijheidssector verstevigen

Toerisme is de kurk waar de eilander economie op drijft. Binnen veel programmalijnen zijn er inspanningen die hieraan relateren. Zoals het optimaliseren van de keten bagagevervoer, het beter inrichten van parkeerplaatsen aan de vaste wal, goede wifi, vitale vakantieparken of het verduurzamen van recreatiewoningen. De twee inspanningen die worden genoemd binnen deze actielijn zijn zeer breed van aard en relateren ook weer met andere programma’s

zoals Wadden 2050. Gezamenlijk dragen de inspanningen bij aan een duurzame basis en evenwichtige balans voor alle (toekomstige) doelgroepen. Er is overlap tussen doelen zoals beschreven in de agenda voor het Waddengebied 2050 en actielijnen van het Programma Waddeneilanden. In dit programma is juist, naast ‘reguliere’ doelstellingen, de duurzame plus meegenomen voor alle inspanningen. Deze bestaan uit onderzoeken en concrete projecten.

Actielijn IV Gastvrijheidssector verstevigen Thema

Duurzame basis en balans

Inspanningen

Toeristische basisinfrastructuur verstevigen

Duurzame balans toerisme

In 2026 zijn er ten minste 25 duurzame initiatieven gerealiseerd ten behoeve van de toeristische basis infrastructuur SMART-doelen raming

De samenwerking met jonge start-ups is in 2026 verstevigd, er zijn ten minste 5 projecten uitgevoerd in deze samenwerking In 2023 is er een monitoringssysteem opgezet In 2026 zijn er ten minste 10 investeringen gedaan in de publieke infrastructuur € 1.626.000 15

Actielijn V Actielijn VI

Continuïteit en kwaliteit van het onderwijs verhogen Werken en leren meer combineren

Het onderwijs kent in deze programmalijn een stevig aandeel. Hier liggen heldere en duidelijke toekomstige uitdagingen zoals het verstevigen van netwerken om meer onderzoek te realiseren en bestaande projecten daardoor verder te brengen. Maar ook het verbreden van het opleidingsaanbod zorgt voor diversiteit in werkgelegenheid en trekt meer jongeren naar de eilanden. Daarbij spelen de actielijnen in op het verder brengen van huidige inspanningen rondom slimme combinaties van kindvoorzieningen. In onderstaande overzicht staan de inspanningen die we daarvoor gaan verrichten, de SMART-doelen die we minimaal willen bereiken en een raming van de kosten. De inspanningen bestaan uit onderzoek en concrete projecten.

16

Actielijnen V & VI Continuïteit en kwaliteit van onderwijs verhogen & werken en leren meer combineren Thema Inspanningen SMART-doelen raming

Combineren voorzieningen

HBO

VO en MBO

Lokale infrastructuur onderwijs en jeugd

Onderzoek HBO, WO, Waddencampus

VO-MBO academies

In 2026 zijn er op Schiermonnikoog en Terschelling LOC's gerealiseerd.

In 2026 zijn er op ten minste 3 eilanden projecten uitgevoerd met soortgelijke netwerkinitiatieven.

Ambitie om binnen 5 jaar een sterk en betrokken netwerk, dat jaarlijks zo’n tien kennis- en onderwijsinstellingen naar het eiland weet te trekken. Jaarlijks 100 studenten aantrekken. Continuïteit in de structuur en in de uitvoering.

In 2024 is er een onderzoek uitgevoerd voor mogelijkheden andere eilanden en waar nodig een start gemaakt met verdere ontwikkeling.

In 2026 zijn bestaande initiatieven uitgebreid met nieuwe samenwerkingspartners

Alle eilanden hebben in 2026 een eigen Academy

€ 3.000.000

€ 350.000

€ 525.000

17

PROGRAMMALIJN 3

OPTIMAAL BEREIKBAAR & VERBONDEN Het staat buiten kijf dat voor de eilanden het vervoer van personen én goederen van groot belang is. De veerboot is, als de schakel in de ontbrekende wegverbinding, misschien wel de belangrijkste voorziening die de eilanden kennen. De veerdiensten vervullen de functie van openbaar vervoer. Deze bereikbaarheid dient jaarrond gewaarborgd te zijn. De boot is de levensader van de eilanden. Eilandspecifiek •

•

Volop werkgelegenheid, maar Betrouwbare bereikbaarheid (kwalitatief en kwantitatief) is cruciaal voor de economie, leefbaarheid en vitaliteit van de Waddeneilanden Stijgende zeespiegel heeft op termijn grote consequenties voor de Waddeneilanden. Alle eilanden hebben buitendijks gelegen gebieden en voorzieningen, zoals de havens/pieren waar de veerboten aanmeren

Alles in deze actielijn relateert aan elkaar, maar heeft ook een volgordelijkheid. - Aansturen op minder auto-overzettingen betekent een compensatie voor de bezoeker en forens. Dus een inrichting voor goede en aantrekkelijke fietsinfra, de bootprijs en bagagevervoer. Maar ook goede en duurzame parkeervoorzieningen aan de wal. - Het optimaliseren van de keten kan voorbeelden opleveren voor het effectief scheiden van vracht- en personenvervoer. - Het opzetten van een meetnet over de Waddeneilanden, samen met inwoners, geeft ons inzicht in de effecten van het programma op het gebied van lucht, lichtkwaliteit, geluidskwaliteit en vervoersstromen. Bij duurzame energie passen voorbeelden als CO2 neutraal goederenvervoer en het duurzaam inrichten van de havens met bijvoorbeeld waterstof. Daarbij wordt een bredere economie gerealiseerd door het inrichten van autonoom goederenvervoer op het eiland en door het verstevigen van de fietsinfrastructuur en goede parkeervoorzieningen aan de vaste wal wordt ook de gastvrijheidssector verstevigd. Dat laat zien dat 1 inspanning, en dus ook de bijbehorende middelen, bijdragen aan meerdere doelen.

18

Actielijn VII

Werken aan betere bereikbaarheid

We werken aan een betere bereikbaarheid door het direct uitvoeren van pilot projecten en onderzoeken. In elke inspanning zijn er middelen gereserveerd voor concrete uitvoering na een onderzoek voor een vervolg. Met name inspanningen op het gebied van autonoom vervoer en slimme mobiliteit zijn binnen deze programmaperiode belangrijk als uitgangspunt. Het programma maakt het mogelijk om door middel van

pilot projecten te zien hoe het slim vervoer op de eilanden de komende eilanden vorm krijgt. In onderstaande overzicht staan de inspanningen die we daarvoor gaan verrichten, de SMART-doelen die we minimaal willen bereiken en een raming van de kosten. De inspanningen bestaan uit onderzoek en concrete projecten.

Actielijn VII Werken aan betere bereikbaarheid Thema Inspanningen SMARTdoelen raming

Inzetten op verbeterde OV-verbindingen en optimale veerverbindingen

Slimme mobiliteit

Scheiden personen- en goederenvervoer

Autonoom goederenvervoer op het eiland

Herinrichting structuur OV

Ketenoptimalisatie

Loslaten wisseldag In 2025 zijn er tenminste 5 projecten uitgevoerd ten behoeve van het flexibel inrichten van het OV en/of gebruik deelauto's

In 2026 zijn er tenminste 3 projecten op het gebied van ketenoptimalisatie uitgevoerd Op tenminste 1 eiland is er een pilot uitgevoerd met autonoom goederenvervoer in 2026

€1.000.000

€ 1.100.000

19

Actielijn VIII Vervoer verduurzamen We werken aan het verduurzamen van vervoer door met name pilots op dit gebied uit te voeren en deze in breder verband verder te brengen over de andere eilanden. Een belangrijk uitgangspunt is het CO2 neutraal vervoer.

In onderstaande overzicht staan de inspanningen die we daarvoor gaan verrichten, de SMART-doelen die we minimaal willen bereiken en een raming van de kosten. De inspanningen bestaan uit onderzoek en concrete pilot projecten.

Actielijn VIII Vervoer verduurzamen Thema

Stimuleringsprojecten voor gebruik fiets- en wandelnetwerk en bewustwording

Pilots verduurzamen vervoer

Bewegen, actief en gezond

CO2 neutraal goederenvervoer over het Wad

Inspanningen

Bruine vloot Autoluwe overtochten Green Shipping Concessie 2029 Duurzaam ingerichte parkeerplekken aan de wal

SMART-doelen

In 2026 is er op ieder eiland tenminste 1 project gerealiseerd op het gebied van bewegen, actief en gezond.

In 2023 ligt er voor alle havens aan de vaste wal een plan voor het duurzaam inrichten parkeerplaatsen

In 2026 zijn er minimaal 3 duurzame voorzieningen gerealiseerd langs fiets- en wandelpaden. In 2026 zijn er minimaal 5 ondernemers gestimuleerd om elektrische laadpalen te realiseren voor fietsen

In 2023 is er geïnventariseerd welke eilanden in aanmerking komen voor Green Shipping In 2026 is er tenminste 1 autoluwe overtocht uitgevoerd incl. effectmeting. In 2024 weten we hoe emissieloos transport eruitziet en hoe we dit kunnen implementeren In 2026 is tenminsten 1 pilot met emissieloos goederenvervoer uitgevoerd (H2) In 2025 is er door ieder eiland een start gemaakt met het duurzaam inrichten van de havens

raming

€65.000

€ 585.000 20

Actielijn IX Digitale en mobiele dekking optimaliseren Middels deze actielijn wordt een volledig dekkend glasvezelnetwerk op alle eilanden gerealiseerd en houden we bij welke effecten de inspanningen hebben binnen de programmatermijn.

In onderstaande overzicht staan de inspanningen die we daarvoor gaan verrichten, de SMART-doelen die we minimaal willen bereiken en een raming van de kosten. De inspanningen bestaan uit onderzoek en concrete projecten.

Actielijn IX Digitale en mobiele dekking optimaliseren Thema Inspanningen SMARTdoelen raming

Optimaliseren glasvezelnetwerk (volledig dekkend)

Onderzoek mogelijkheden verbeteren digitale bereikbaarheid en vervolgacties

Realiseren glasvezelnetwerk Terschelling

Meetnet leefbare Waddeneilanden

In 2026 zijn alle eilanden voorzien van een volledig dekkend glasvezelnetwerk

In 2026 zijn geluid-, licht-, verkeersbewegingen en luchtkwaliteit gemeten op ieder eiland om o.a. de effecten van de projecten te meten. Op elk eiland worden inwoners betrokken bij de monitoring (participatieproject)

€750.000

€ 150.000

21

PROGRAMMALIJN 4

DUURZAME ENERGIE Eilandspecifiek

Nergens anders in Nederland past duurzame energie zo goed als op de Waddeneilanden. Nergens zijn er zoveel zonuren, wind en zeewater. Het is een overzichtelijk, afgebakend gebied, met een samenleving in het klein. Dit biedt aan innovatieve partijen een unieke kans om processen, systemen en projecten op kleine schaal te testen en toe te passen. Bovendien geeft het eilander bedrijven de kans om bij de koplopers in ontwikkelingen te horen. Het gaat om hoogwaardige werkgelegenheid buiten de toeristische sector, en sluit dus goed aan bij de programmalijn ‘toekomstbestendig ondernemen en ontwikkelen’. De ligging in een gebied van wereldklasse past perfect bij een hoge standaard ten aanzien van duurzaamheid. Tegelijkertijd brengt de ligging in Natura 2000-gebied en aan het Unesco Werelderfgoed beperkingen met zich mee. Dit maakt de energietransitie op de Waddeneilanden een grotere uitdaging dan voor regio’s aan de vaste wal.

• •

Unesco Wereld Erfgoed Een complete maatschappij in het klein: uitstekend geschikt als pilotgebied en etalagefunctie

Duurzame Energie speelt binnen heel Nederland een grote rol. Echter hebben de eilanden met een grotere uitdaging te maken gezien de beperkende mogelijkheden omdat ze liggen aan het Unesco Wereld Erfgoed. Dat is de reden dat het aanleggen van extra wadkabels voorkomen moet worden. De Wadden zijn een uniek gebied, wat kwetsbaar is en waar geen tot weinig impact mag komen op natuur en landschap. De fysieke barrière van de eilanden biedt kansen maar ook uitdagingen. Door op de eilanden samen te werken met gemeenten, provincies en het rijk kan het experimenteren op de eilanden gezien worden als proeftuin voor de rest van Nederland.

22

Actielijn X

Energiesysteem robuuster en innovatiever maken

Een volledig geïntegreerd energiesysteem is de ambitie van alle eilanden. Door een robuust en innovatief energiesysteem te ontwikkelen zijn ze minder kwetsbaar en niet afhankelijk van bronnen buiten de eilanden. In dit programma worden gedeeltes van het volledig geïntrigeerde energiesysteem aangepakt. Het is een proces waarvan de uitkomst nog niet vast staat, gezien de vele ontwikkelingen op het gebied van duurzame energie, de onderzoeken die eerst uitgevoerd moeten worden en de complexiteit. Het zijn langdurige en kostbare trajecten. In dit programma wordt de focus gelegd op onderzoeken en pilots. De pilots worden uitgevoerd op 1 a 2 eilanden. De kennis en kunde van deze pilots zal gedeeld worden met de overige eilanden en de gezamenlijkheid wordt gezocht in het kopiëren en verbeteren van de processen op de overige eilanden.

In grote lijnen gaat het in deze actielijn om opwek, transport, opslag en gebruik. Duurzame, innovatieve, alternatieve vormen moeten hiervoor gevonden worden door middel van experimenten en pilots. De complexiteit zit vooral in de beperkte opslagmogelijkheden. Maar ook de enorme piekbehoefte die ontstaat gedurende het hoogseizoen. Het aandeel toeristen is op de eilanden enorm, wat zorgt voor een grote piekbehoefte in de vakantieperiodes. Deze moet opgevangen kunnen worden. Tot slot is een goede samenwerking met Liander cruciaal. Door gezamenlijk een intentieovereenkomst te ondertekenen, kan een optimale samenwerking van start gaan.

23

Actielijn X Energiesysteem robuuster & innovatiever maken Thema

Geïntegreerd energiesysteem Waddeneilanden

Pilot innovatieve systeem integratie Onderzoek opwekmiddelen + effect op capaciteit Bevorderen meervoudig ruimtegebruik Bv. Dijkverhoging met energieopwek

Inspanningen

Smart Grid Project Haven Oudeschild Zelfleveringsmodel Geïntegreerd energiesysteem Waterstof project Energierotonde Ballumerbocht Proeftuin slimme energiesysteem Op één of meerdere de eilanden een slim energiesysteem realiseren en gebruiken als pilot voor de overige eilanden.

SMART- doelen raming

Netcongestie oplossen of voorkomen door uitbreiding van bestaande slimme, duurzame energiesystemen ondersteunen door verdere integratie met nieuwe opwekkers, verbruikers en waar nodig opslag. Daadkrachtige samenwerking tussen eilander stakeholders en netbeheerder verduurzaming zo spoedig mogelijk te realiseren. Toepassen leerpunten uit leerervaringen op de andere eilanden

€ 3.000.000 24

Actielijn XI

Eilander gebouwen sneller verduurzamen

Deze actielijn betreft voornamelijk het verduurzamen van monumentale panden, maatschappelijke gebouwen en recreatiewoningen. Voor alle drie de categorieën zijn de oplossingen bijna pand specifiek. Belangrijk in deze actielijn is dat er onderzoeken komen om inzicht te krijgen in het gebruik van de woningen en er maatwerkadvies komt gezien de diversiteit aan gebouwen. De recreatiewoningen worden in de landelijke opgaven van de energietransitie overal buiten gelaten maar zijn voor de eilanden

interessant gezien het hoge aandeel recreatiewoningen. Daarnaast een bijzondere groep omdat je praat over veel verschillende varianten: van gedateerde bungalows tot zeer luxe villa’s, woningen die verhuurd worden (door eigenaar zelf of op andere manier) en die niet verhuurd worden, van veel gebruik tot weinig gebruik, kortom een grote groep die zeer uiteenloopt, dit vergt onderzoek vooraf. De formats voor deze actielijn kunnen toegepast worden op alle eilanden.

XI Eilander-gebouwen sneller verduurzamen Thema Inspanningen SMART -doelen raming

Monumentale panden

Maatschappelijke gebouwen

Recreatiewoningen

Verduurzamen beschermd dorpsgezicht

Verduurzamen maatschappelijke gebouwen (maatwerkadvies)

Verduurzamen recreatiewoningen Onderzoek gebruikers eigenaren/huurders

Inventarisatie monumentale panden en in 2025 zijn op alle eilanden een aantal panden verduurzaamd.

Inventarisatie maatschappelijke gebouwen en in 2025 zijn op alle eilanden een aantal panden verduurzaamd.

Inventarisatie recreatiewoningen en in 2025 zijn op alle eilanden een aantal woningen verduurzaamd.

€ 800.000

25

Actielijn XII Eilander eigenaarschap en ondernemerschap in de energietransitie Om eilanders en ondernemers te bewegen om te verduurzamen is het toegankelijk maken van kennis en kunde van belang. Het voorkomen dat iedereen het wiel zelf gaat uitvinden. In deze actielijn draait het om

het delen van informatie, het toegankelijk maken om te verduurzamen en samenwerkingen of participatietrajecten in gang te zetten. Door de beperkte capaciteit op de eilanden en de expertise die noodzakelijk is, zal ook externe ondersteuning ingeschakeld moeten worden.

26

XII Eilander eigenaarschap en ondernemerschap in de energietransitie Thema Inspanningen SMART doelen raming

Collectieve opwek

Participatie traject

Kennispunt Waddenbreed

Energiedienstenorganisatie

Eigenaarschap collectieve opwekking (energie coöperatie)

Communicatie energie coaching / advies (campagne, energiearmoede voorlichting)

Gecoördineerd onderzoek subsidie mogelijkheden (vraagpunt/ kennis)

Energiediensten-organisatie draagvlakonderzoek

Verschillende mogelijkheden zijn onderzocht op welke manier eilanders kunnen participeren in het opwekken van energie.

Op tenminste 1 eiland is een campagne opgezet voor het oplossen van energiearmoede.

Duurzame projecten aanjagen en versnellen door kennisnetwerk geïntegreerd programma

Op tenminste 1 eiland is een project van start gegaan met de participatie van eilanders in de collectieve opwekking

Op tenminste 1 eiland zijn energiecoaches en betere voorlichting ingezet om energie te besparen

Daadkrachtige samenwerking tussen eilander, stakeholders en netbeheerder verduurzaming zo spoedig mogelijk te realiseren. Toepassen leerpunten uit leerervaringen op de andere eilanden.

€ 200.000

27

PROGRAMMALIJN 5

CIRCULAIRE ECONOMIE Circulaire Economie is een opgave die alle programmalijnen raakt. Uitgangspunt van ons programma is dan ook om dat wat we binnen de programmalijnen doen ‘zo circulair mogelijk’ te doen. De uitgangspunten van een circulaire economie vragen nog wel om een stevige verankering op onze eilanden. Dit gaat dan om bewustwording, een gunstig ontwikkelklimaat voor Circulaire Economie, het verwaarden van productstromen en omgaan met water. Deze staan centraal in programmalijn 5.

Actielijn XIII Gunstiger ontwikkelklimaat voor Circulaire Economie Eilandspecifieke uitdagingen Eenzijdigheid economie/bedrijvigheid Relatief kleine bedrijven Beperkt kennisnetwerk/achterland

We werken aan een gunstiger ontwikkelklimaat voor circulaire economie op onze eilanden door in te zetten op Circulair inkoop- en aanbestedingsbeleid, ondersteuning aan pilots en startende initiatieven en kennis, innovatie en talentontwikkeling. In onderstaande overzicht staan de inspanningen die we daarvoor gaan verrichten, de SMARTdoelen die we minimaal willen bereiken en een raming van de kosten.

28

Actielijn XIII Gunstiger ontwikkelklimaat voor Circulaire Economie Thema Inspanningen

Circulair inkoop- en aanbestedingsbeleid ontwikkelen

Ondersteuning pilots en startende initiatieven

Kennis, innovatie & talentontwikkeling

Inspiratie- en startbijeenkomst

Businesscases ondersteunen richting IKW / Waddenfonds e.d.

Gezamenlijke werkgroep met externe expertise (o.a. provincies)

CE Coach / Innovatieadviseur (maatwerkaanpak per eiland)

Campagne Circulair Ondernemen op de Waddeneilanden opzetten CIRCO-Track Waddeneilanden Duurzaam & Circulair inkopen bedrijven Circulaire Bouw Aanjager/ ambassadeur provincies

Fysieke plek voor pilots en start-ups (bedrijfsverzamelgebouw)

Circulair in het onderwijs. Aansluiten bij ‘Spark the movement’

Elk eiland heeft in 2024 een ‘centrum’ (fysiek en/of netwerk) voor circulaire initiatieven.

Er worden tussen 2022-2026 tenminste 50 bedrijven/organisaties ondersteund met maatwerk o.h.g.v. kennis, innovatie & talentontwikkeling (o.a. CIRCO-TRACKS).

In 2024 hebben alle eilanden een Circulair inkoop- en aanbestedingsbeleid. SMART-doelen

Er worden tussen 2022-2026 tenminste 25 pilots en/of startende initiatieven ondersteund door een coach/adviseur. Er worden 5 projecten succesvol doorontwikkeld richting IKW, Waddenfonds of andere CE-subsidies.

raming

€200.000

€600.000

€ 400.000 29

Actielijn XIV Dat wat het eiland biedt optimaal benutten Eilandspecifiek Te midden van werelderfgoed en kwetsbare natuur Beperkte schaal, daardoor zijn projecten economisch vaak niet rendabel Transport met boten Toerisme; 25.000 inwoners & 5.000.000 toeristen Zelfvoorzienendheid zit de eilanders in de genen Goed meetbaar (aan- en afvoer)

We benutten dat wat onze eilanden bieden zo optimaal mogelijk door in te zetten op circulaire bouwprojecten op onze eilanden, het benutten van reststromen uit bouw, groen en horeca, Wadden plasticvrij, lokale voedselproductie en streekproducten en circulaire evenementen. In onderstaande overzicht staan de inspanningen die we daarvoor gaan verrichten, de SMART-doelen die we minimaal willen bereiken en een raming van de kosten.

30

Actielijn XIV Dat wat het eiland biedt optimaal benutten

Thema

Circulaire Bouw

Benutten reststromen bouw, groen en horeca

Wadden plastic (disposables) vrij

Lokale voedselproductie & streekproducten

Circulaire evenementen

Opzetten van een +Fonds voor circulaire bouw (i.c.m. een onrendabele toppenfonds voor wonen & maatschappelijke voorzieningen)

Grondstofstroomanalyse s per eiland uitvoeren of verdiepen

Afbreekbare disposables horeca

Smaak van het huis

Circulaire evenementen ondersteunen

Nieuwe Stelp circulair gebouwd

Green Goods Texel (II)

Plastic keten lokaal verwerken

Pilot Amelands Beton (geopolymeer)

Inspanningen

Pilot hergebruik organische reststoffen Schiermonnikoog Keukenafval Hogedrukvergister (vermalers in gootsteen) Gescheiden inzameling bedrijfsafval (verkenning kansen & mogelijkheden) Verkenning en ontwikkeling circulaire ambachtscentra ‘Kringloopwinkel’ voor bouwmaterialen 31

Er wordt tussen 20222026 door elk eiland tenminste één circulair bouwproject uitgevoerd.

In 2023 hebben we inzicht in totale grondstof-stromen en ketens.

SMART-doelen

In 2026 zijn de eilander horeca en evenementen plastic (disposables) vrij & op tenminste 3 eilanden wordt lokaal plastic verwerkt.

Er worden tussen 20222026 op elk eiland circulaire lokale voedselproductie- / streekproductinitiatieven ondersteund.

Er worden tussen 20222026 tenminste 10 eilander evenementen/festivals ondersteund op weg naar geheel* circulair.

€ 300.000

€ 150.000

€ 150.000

Elk eiland voert tenminste één pilotproject uit dat waardevol inzicht in de circulaire eilandketen verschaft. Op elk eiland wordt een (vorm van) een circulair ambachts-centrum gerealiseerd.

raming

€ 2.000.000

€ 1.200.000

32

Om slimmer om te gaan met ons kostbare water zetten we in op een integraal waterplan, ondersteuning van innovatieve wateroplossingen, waterbesparing- en hergebruik. In onderstaande overzicht staan de inspanningen die we daarvoor gaan verrichten, de SMART-doelen die we minimaal willen bereiken en een raming van de kosten.

Actielijn XV Slimmer omgaan met water Eilandspecifieke uitdagingen: Te midden van zoutwater Enorme pieken in waterbehoefte door toerisme Deels afhankelijke van vasteland (wadleiding)

Actielijn XV Slimmer omgaan met water Thema Inspanningen

Integraal Waterplan

Ondersteuning van innovatieve wateroplossingen

Waterbesparing- en hergebruik

Inzicht en toekomstperspectief zoetwatervoorraad.

Zoete Toekomst (ondergrondse opslag van zoet water)

Opzetten van eilandbrede gedragscampagne gericht op inwoners, ondernemers en toeristen.

Opstellen integraal waterplan per eiland

Businesscases / projecten ondersteunen richting IKW, Waddendfonds e.d. aanvragen

Opzetten subsidieregeling(en) kleine maatregelen particulieren en ondernemers (onderdeel campagne).

Innovatieve riolering

Duurzame ondernemerskringen of vergelijkbare netwerken gericht op waterbesparing- en hergebruik faciliteren

Klimaatadaptief (ver)bouwen

SMART-doelen raming

Elk eiland heeft in 2024 een integraal waterplan met een toekomstperspectief voor de zoetwatervoorraad.

Elk eiland voert tussen 2022-2026 tenminste één innovatief (pilot)project uit o.h.g.v. zoetwaterberging, -besparing en/of -winning. Er worden 3 projecten succesvol doorontwikkeld richting IKW, Waddenfonds of andere subsidies/fondsen.

Er worden tussen 2022-2026 tenminste 50 bedrijven/organisaties ondersteund met maatwerk o.h.g.v. kennis & innovatie m.b.t. waterbesparing- en hergebruik. Er is een gedragscampagne uitgevoerd waardoor inwoners, ondernemers en gasten bewuster zijn van water(schaarste) op een eiland. In 2026 heeft 25% van de eilander huishoudens geïnvesteerd in (kleine) waterbesparende maatregelen.

€ 250.000

€350.000

€ 400.000 33

Organisatie & Governance 1. Vertrekpunt deel II Programma Waddeneilanden In deel II van het Programma Waddeneilanden (maart 2021) wordt de ambtelijke programma-organisatie en de bestuurlijke governance beschreven. In de komende maanden wordt deze voorzet met de Directieraad en de Stuurgroep nader uitgewerkt.

34

Bijlage 1 Tijdlijn Inspanningen uitgezet in de periode 2022-2026 (zie apart document)

35