2024-10-30 - Kerkenvisie Terneuzen
Tekst van het document
Kerkenvisie Zeeland Terneuzen #11
Kerkenvisie 1
3
5
2
4
6
7
8
Terneuzen
In opdracht van gemeente Terneuzen Oktober 2024
Colofon Gemeente Terneuzen Titel
Kerkenvisie Terneuzen
Versie
Concept
Datum
XX-XX-2024
Adviseur
Erfgoed Zeeland / COUP B.V.
Door
Wim van Dalen (Gemeente Terneuzen) Jan van de Voorde (Erfgoed Zeeland) Peter Zwemer (Erfgoed Zeeland) Willemijn Paijmans (COUP) Henk Jan Lekkerkerk (COUP) Reinoud Pince van der Aa (Pince van der Aa Erfgoedadviesbureau)
Vormgeving
YURR.studio
Afbeeldingen COUP, Erfgoed Zeeland
Copyright © 2024 Erfgoed Zeeland & COUP B.V.
De grootst mogelijke zorgvuldigheid is betracht bij het samenstellen van dit rapport. Echter voor onvolledigheden met betrekking tot deze rapportage, op welke grond dank ook, kan COUP B.V. en of de samenstellers daarvan op geen enkele wijze verantwoordelijk worden gesteld. De door u verstrekte persoonlijke gegevens in verband met de opdracht zullen niet aan derden verstrekt worden. Gebruik van inhoud en presentaties is uitsluitend mogelijk in overleg met Erfgoed Zeeland en COUP B.V.
2
Toelichting foto’s voorpagina 1. De Sint-Antonius van Paduakerk in Sluiskil is op zoek naar een nieuwe gebruiker voor kerk en klooster. Kerk en klooster zijn al eerder herbestemd. 2. Interieur Kerkhotel, Biervliet 3. Interieur Sint-Philippus en Jacobuskerk, Koewacht 4. Interieur Emmaüskerk in Terneuzen. De Emmaüskerk is een voorbeeld van een kerk in de stijl van de Bossche School 5. De Protestantse Kerk in Biervliet is het oudste kerkgebouw in gemeente Terneuzen 6. De Protestantse Kerk in Zaamslag neemt een centrale positie in in het dorp 7. Unieke koepelschildering in de Maria ten Hemelopnemingkerk in Philippine. Verschillende kerken bezitten waardevolle interieuronderdelen 8. De Protestantse Kerk in Hoek kerkt in een nieuw gebouw nadat de oorspronkelijke kerk in 2015 afbrandde
Inhoud Colofon Inhoud Voorwoord 1. Inleiding 2. Toelichting op de aanpak 3. Feiten en cijfers 4. Onderzoeksresultaten: cultuurhistorisch onderzoek 5. Onderzoeksresultaten: beleidskader 6. Onderzoeksresultaten: toekomstverwachting 7. Onderzoeksresultaten: sterkte-zwakteanalyse 8. Transformatieladder religieus erfgoed 9. Conclusies en aanbevelingen 10. Actieplan Bijlage 1 Kerkenpaspoorten Bijlage 2 Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen Bijlage 3 Voorstel stappenplan Bijlage 4 Analyse uitkomsten inwonersenquête
3
2 3 4 5 8 12 24 34 38 44 47 52 59 61 107 113 117
Voorwoord Voor u ligt de Kerkenvisie van Terneuzen. Dit is een gezamenlijke visie op hoe wij als gemeenschap de toekomst zien van de 44 gebedshuizen binnen onze gemeentegrenzen. Oud of nieuw, groot of klein, we dragen onze kerkgebouwen een warm hart toe. Ze zijn of waren een punt van herkenning, samenkomst, oriëntatie of bezinning, vaak in het hart van een dorp of wijk. Stuk voor stuk zijn het plaatsen van herinnering, waarmee onze inwoners een bijzondere band hebben opgebouwd.
onze kerkenvisie kan bijna niet. De kerkenvisie hebben we samen met kerkeigenaren, besturen en inwoners ontwikkeld, omdat we ons erfgoed en de herkenbare plekken zoveel mogelijk willen behouden. Deze voelen als een thuishaven. Verschillende gebouwen zijn inmiddels een plek geworden waar mensen op een andere manier ook in de toekomst nog kunnen samenkomen. We zijn trots op onze monumentale kerkgebouwen en op de visie hierop die we samen tot stand hebben gebracht.
Een bonte verzameling van gebouwen vormt de kern van het religieus erfgoed van onze gemeente. De variatie is groot. Er zijn gebouwen met een status als Rijks- of gemeentelijk monument en gebouwen zonder beschermde status die toch beeldbepalend of waardevol zijn. Een aantal voormalige bedrijfspanden is in gebruik als kerk, terwijl andere voormalige gebedshuizen in de loop der jaren een andere functie kregen, bijvoorbeeld als hotel, woning of tandartspraktijk. Bij kerkgebouwen die in de toekomst leeg komen te staan kijken we hoe zij in de toekomst van betekenis blijven voor onze gemeenschap, bijvoorbeeld als buurt-, cultureel of welzijnscentrum. Naast alle verschillen is er ook een grote overeenkomst. Alle kerken zijn namelijk ooit gebouwd voor een gemeenschap om samen te komen, te bidden, geloof te beleven en naar elkaar om te zien.
De kerkenvisie laat zien hoe onze kerkgebouwen er voorstaan en hoe we de toekomst ervan voor ons zien. Ik vind het belangrijk om te kunnen blijven verbinden, trots te zijn en onze inwoners zich thuis te laten voelen in hun Terneuzen. Ter ondersteuning van de kerkenvisie hebben wij een video gemaakt. Deze en meer informatie over ons cultureel erfgoed bekijkt u op onze website.
Terneuzen heeft recentelijk haar nieuw huisstijl onthuld. Deze staat voor toekomstgericht, thuishaven en trots. Meer van toepassing op
De erfgoedwereld is in beweging en ook in Terneuzen is er gelukkig steeds meer aandacht voor. Dit document is tot stand gekomen dankzij de samenwerking tussen velen. Ik spreek mijn dank uit aan de kerkbesturen en -eigenaren met wie vele gesprekken zijn gevoerd. Speciaal benoem ik ook de inwoners van de gemeente Terneuzen die meedachten in dit project. Daarnaast ook woorden van dank aan Erfgoed Zeeland, Bureau COUP en de medewerkers van onze gemeente die in goede onderlinge samenwerking deze kerkenvisie hebben opgesteld.
Jeroen de Buck Wethouder gemeente Terneuzen
4
1.
Inleiding Kerken in Nederland Kerken en kerkgebouwen zijn al eeuwenlang ankerpunten in de gemeenschap, symbolen van hoop en eenheid die verder gaan dan hun religieuze functies. Ze vertegenwoordigen een rijke historische en culturele erfenis, die de verhalen en tradities van een gemeenschap in zich draagt. Deze gebouwen zijn niet alleen plaatsen van aanbidding, maar vaak ook centra van sociale en culturele activiteiten die bijdragen aan de cohesie en identiteit van de lokale bevolking. In vrijwel heel Nederland is er echter sprake van ontkerkelijking. Dit is een trend die al geruime tijd geleden is ingezet en zich nog altijd voortzet. Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) doet regelmatig onderzoek naar de ontkerkelijking in Nederland. Uit het onderzoek “Buiten kerk en moskee”(SCP2022) is gebleken dat Nederland overwegend geen gelovig land meer is. Driekwart van de Nederlanders geeft aan weinig of helemaal geen behoefte te hebben aan kerkelijke bijeenkomsten en dat deze niet in hun levensstijl passen. De daling in kerkbezoek komt voor in de meeste kerken. Een uitzondering zijn veelal de orthodoxprotestantse kerken (lees: orthodoxe en bevindelijk gereformeerde denominaties).
5
Op dit moment is ongeveer een kwart van de 7.110 Nederlandse gebedshuizen herbestemd met een andere, niet religieuze functie. Recente voorspellingen schatten dat tot 2030 nog eens zo’n 1700 kerkgebouwen zullen sluiten (Colliers International, Verkoop van kerken in Nederland, februari 2021). Deze dreigende sluiting stelt kerkeigenaren, kerkbezoekers, betrokkenen en overheden de komende jaren voor een uitdaging. De start van de kerkenvisies in Nederland en Terneuzen De toenemende erkenning van het belang van religieus erfgoed is onmiskenbaar. Landelijk gezien is 33% van alle gebedshuizen aangewezen als rijksmonument en nog eens 11% is aangewezen als gemeentelijk monument. Hoewel niet alle kerkgebouwen dezelfde cultuurhistorische of architectonische waarde bezitten, fungeren ze vaak als centrale punten in dorpen, steden en wijken. Sociaal-maatschappelijk spelen kerkelijke gemeenten een belangrijke rol binnen de samenleving. Deze gebouwen roepen bij mensen herinneringen op aan belangrijke levensmomenten (doop, trouwen, overlijden), zelfs voor degenen die niet religieus zijn. Kerkgebouwen zijn voor
bewoners van een stad of dorp bovendien markante, herkenbare gebouwen en belangrijke ijkpunten. De sluiting van een kerkgebouw is vaak emotioneel voor kerkeigenaren, gelovigen, maar ook voor omwonenden en experts. Discussies over de toekomst van de kerkgebouwen kunnen zich over meerdere jaren uitstrekken, waarbij de staat van de kerkgebouwen verslechtert en de herstelkosten onnodig oplopen. Om deze landelijke vraagstukken aan te pakken, is een toekomstvisie voor kerkgebouwen nodig, waarvoor grondig onderzoek, samenwerking en het maken van weloverwogen keuzes essentieel zijn. In 2018 heeft de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap de beleidsbrief “Erfgoed Telt” uitgebracht, waarin gemeenten werden aangemoedigd om kerkenvisies op te stellen. Hiervoor stelde de Minister een decentrale uitkering van € 13,5 miljoen ter beschikking. Vanaf 2019 konden gemeenten een beroep doen op deze decentralisatie-uitkering. De gemeente Terneuzen heeft deze uitkering in 2020 heeft aangevraagd en toegekend gekregen.
1. Inleiding
Terneuzen heeft COUP en Erfgoed Zeeland als onafhankelijke instanties en erfgoeddeskundigen ingeschakeld, met steun van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, om het kerkenvisieproces te begeleiden. Het doel van deze visie is het inventariseren van het toekomstperspectief van kerken en het ontwikkelen van een duurzaam toekomstperspectief voor het religieus erfgoed binnen de gemeente Terneuzen. Het doel en de opbouw van de kerkenvisie De vraag die centraal staat bij het maken van de kerkenvisie is: Hoe kan door het ontwikkelen van een gezamenlijk duurzaam toekomstperspectief het religieus erfgoed binnen de gemeente Terneuzen worden behouden? Om hierop antwoord te kunnen geven moeten eerst andere vragen worden beantwoord, zoals: • Wat is de huidige stand van het kerkenbestand in Terneuzen? • Hoe functioneren de bijbehorende kerkgemeenschappen?
6
• Wat zijn de vooruitzichten van kerkeigenaren en -gemeenschappen met betrekking tot de toekomst van de kerkgebouwen? • Welke rol vervullen kerkgebouwen momenteel in hun directe omgeving? • Wat zijn de ambities van kerkgemeenten als organisaties en voor hun gebouwen? • Is het toevoegen van gebruik van een kerkgebouw gewenst, naast het religieus gebruik en onder welke voorwaarden is dat mogelijk? • Zijn kerkeigenaren in staat het onderhoud te bekostigen en beschikt de kerkeigenaar over de benodigde kennis en middelen? • Zijn kerkeigenaren in staat de energierekening te bekostigen en beschikt de kerkeigenaar over de benodigde kennis en middelen om het gebouw desgewenst te verduurzamen? • Wat is de cultuurhistorische waarde van de kerken met betrekking tot de geschiedenis van het dorp/stad en als op zichzelf staande objecten? • Zijn de monumentale beschermingen van het religieus erfgoed van Terneuzen op orde? • Welk beleid hanteert de gemeente op het gebied van (religieus) erfgoed?
• Hoe kan een multifunctioneel gebruik (naast het religieus gebruik) of een herbestemming van een kerkgebouw bijdragen aan de toekomst van een stad of dorp? De kerkenvisie vertaalt deze vragen en de antwoorden daarop in een rapportage met een overzicht van de uitkomsten van de inventarisatie en met een visie en aanbevelingen voor de toekomst. De conclusies en aanbevelingen resulteren in een gezamenlijk actieplan. Als bijlage aan de rapportage worden kerkenpaspoorten toegevoegd van alle gebedshuizen binnen de gemeente Terneuzen, die een actueel overzicht bieden van het volledige bestand van het religieus erfgoed in Terneuzen. Benutten van de kerkenvisie Kerkgebouwen vervullen een cruciale rol in de samenleving. Het is van essentieel belang om vanuit diverse perspectieven zorgvuldig te kijken naar de toekomst van deze gebouwen. Kunnen we de betekenisvolle rol van kerkgebouwen behouden en tegelijkertijd een nieuwe invulling geven, zodat dit erfgoed op verantwoorde wijze wordt overgedragen aan volgende generaties?
1. Inleiding
De uitdagingen van ontkerkelijking maken het voor veel kerkbesturen moeilijk, waarbij de verantwoordelijkheid voor het onderhouden van een (monumentaal) kerkgebouw zwaar weegt. Sommige eigenaren overwegen daarom om te fuseren en het kerkgebouw op de markt te zetten. Ook zijn er kerkeigenaren die hun kerkgebouw multifunctioneler willen benutten om daarmee extra inkomsten te genereren vanuit de verhuurinkomsten en zodoende bovendien een hernieuwde rol binnen de samenleving te krijgen. Er moet worden beseft dat het tijd kost om een herbestemming te realiseren. Een kerkenvisie biedt inzicht in wanneer herbestemming wordt verwacht, waardoor er proactief op kan worden gereageerd. Dit geeft de ruimte om te onderzoeken of bijvoorbeeld een maatschappelijke of andere publiekstoegankelijke functie relevant en haalbaar is, waardoor kerkgebouwen worden behoed voor langdurige leegstand, verval, onnodige kosten of sloop. Dit vormt een bedreigen voor het karakter van de omgeving.
7
De gemeente Terneuzen draagt de verantwoordelijkheid voor het beleid op diverse gebieden dat het behoud en gebruik van kerkgebouwen raakt. Naast cultuurhistorie en erfgoed is dit onder andere het sociaal domein (zorg, welzijn en onderwijs), ruimtelijke ordening (leefbaarheid, stedenbouw en parkeren) en economie (recreatie, toerisme en bedrijvigheid). Daarnaast onderhoudt de gemeente goede relaties met overheids- en kennispartijen. Het is van groot belang dat potentiële samenwerkingspartners elkaar kunnen vinden door middel van een dialoog, zodat kansen om samen te werken niet onbenut blijven. Een kerkenvisie biedt de mogelijkheid om het totale vraagstuk binnen de gemeente te overzien, wat leidt tot inzicht en bewustwording om overkoepelende onderwerpen te onderzoeken en gezamenlijke acties aan te pakken. Een goede samenwerking met de kerkeigenaren is daarbij van groot belang. Kennismaking tussen kerkeigenaren en gemeente is daarom een belangrijk onderdeel binnen dit project. Ook na de vaststelling van de rapportage bestaat de wens om het contact warm te houden en elkaar op de hoogte te houden van
ontwikkelingen, kansen en uitdagingen en hulp te bieden waar nodig. Gezamenlijke ambitie Het doel van dit traject voor de kerkenvisie is om alle betrokkenen te inspireren en te motiveren om de toekomst van de kerkgebouwen in de gemeente Terneuzen inzichtelijk en kansrijker te maken. Gezamenlijk is er een duidelijk beeld ontstaan van de uitdagingen. Dit vormt de basis voor het streven naar een duurzaam kerkenbestand. Ook inwoners en relevante organisaties kunnen hierin een essentiële rol spelen. Doordat met een gezamenlijke aanpak is gewerkt in alle gemeenten in de provincie Zeeland, kunnen ook de gemeenten onderling het gesprek aangaan en dragen de kerkenvisies bij aan het overzicht van kerken op provinciaal niveau.
2.
Toelichting op de aanpak Bij het toekennen van decentrale uitkeringen aan gemeenten heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed geen specifieke eisen gesteld aan de vorm van kerkenvisies. In de provincie Zeeland is gekozen voor een uniforme aanpak voor alle gemeenten, waardoor op provinciaal niveau de belangrijkste overkoepelende thema’s kunnen worden geïdentificeerd en indien mogelijk gezamenlijk worden aangepakt. Binnen deze gestandaardiseerde aanpak is er ruimte voor flexibiliteit en maatwerk op lokaal niveau. Zo heeft de gemeente Terneuzen ervoor gekozen om bewoners actief te betrekken bij het onderzoek door middel van een enquête. De gemeente heeft een filmpje gemaakt om de samenleving te bereiken ter promotie van het lokale religieuze erfgoed en om bewoners op te roepen deel te nemen aan de enquête. Het hoofddoel van een kerkenvisie is het faciliteren van een dialoog tussen de gemeente en de eigenaren/gebruikers van kerken. Belangrijk in dit proces is kennismaking, het luisteren naar elkaars standpunten en openheid voor verschillende belangen en perspectieven.
8
De uiteindelijke focus ligt op het formuleren van doelgerichte acties met als doel het toekomstperspectief van kerken te verlengen. Het proces is opgedeeld in 2 fases. Fase 1 betreft het opstellen van de kerkenvisie. Fase 2 betreft het verdiepend onderzoek en vervolgacties naar aanleiding van de opgeleverde kerkenvisie. Fase 1 bestaat uit inventarisatie, participatie om uiteindelijk te komen tot een visie met doelstellingen voor de toekomst.
Inventarisatie De inventarisatie heeft plaatsgevonden tussen mei en november 2023. Op 8 mei 2023 heeft een startbijeenkomst plaatsgevonden waarvoor alle kerkeigenaren in de gemeente Terneuzen zijn uitgenodigd. Tijdens deze bijeenkomst zijn zij geïnformeerd over het project en het proces. Met de start is aangegeven dat eigenaren van herbestemde kerken deel kunnen nemen aan dit traject, wanneer dit voor hen zinvol is (bijvoorbeeld wanneer de huidige bestemming niet duurzaam is en wordt uitgekeken naar een andere bestemming en/ of het de wens is om het huidige gebruik uit te breiden of te intensiveren). Tijdens de startbijeenkomst was 1 kerkeigenaar aanwezig van een herbestemde kerk. Tijdens de gesprekken hebben we gesproken met 5 eigenaren van herbestemde kerken en 2 eigenaren van leegstaande kerken.
Startbijeenkomst met kerkeigenaren in het Stadskantoor van de gemeente Terneuzen.
Deze individuele gesprekken vonden plaats op locatie (in de kerk of pastorie) en hadden het doel kennis te maken, te spreken over de toekomstverwachting en het gezamenlijk bepalen van de doelstellingen van de kerkenvisie.
2. Toelichting op de aanpak
Gelijktijdig zijn de kerkenpaspoorten en een cultuurhistorische analyse van het religieus erfgoed in Terneuzen opgesteld met daarin informatie over (bouw)geschiedenis en gebruik (zie bijlage 1). Ook is een bouwkundige quickscan van alle kerkgebouwen uitgevoerd door de Monumentenwacht Zeeland. Hierbij is de conditie van funderingen, gevels, vensters, deuren, kapconstructie(s), dakbedekking en goten beoordeeld. Ook is in de rapportage een overzicht gegeven van relevante beleidskaders en een overzicht van subsidies waarvoor kerkeigenaren in aanmerking komen. Ten slotte is er een analyse gemaakt van alle opgehaalde gegevens. Deze zijn in deze rapportage weergegeven in kaarten en in infographics, waaronder het beeld van de toekomstverwachting en de urgentietabel. Participatie Het is belangrijk om de uitdagingen rondom het behoud van kerken onder de aandacht te brengen. Daarom is tijdens het project breed ingezet op participatie.
9
Enerzijds betreft dat het informeren van de samenleving als geheel, aan de hand van persberichten in de lokale media en een filmpje, dat gedeeld is op social media om op die manier zoveel mogelijk doelgroepen te bereiken. In dit filmpje komen verschillende kerkeigenaren en de verantwoordelijk wethouder aan het woord. In het persbericht en het filmpje zijn de Terneuzenaren opgeroepen om deel te nemen aan een enquête over het gebruik van kerken, de waarde die inwoners hechten aan kerken en hun visie op het toekomstig gebruik van kerken, wanneer het religieus gebruik verder afneemt of komt te vervallen. Deze enquête is uitgezet via Hoplr , een ‘sociaal netwerk voor de buurt’ dat de gemeente Terneuzen gebruikt om in contact te komen met haar inwoners. In totaal hebben 599 inwoners deelgenomen aan de enquête. Van de opbrengst van de enquête is een analyse gemaakt, die is opgenomen in bijlage 4 van deze rapportage. Daarnaast is de ambtelijke organisatie betrokken door middel van een workshop. Voor deze workshop zijn medewerkers uitgenodigd vanuit verschillende afdelingen en vakdisciplines (vastgoed, ruimtelijke
ordening, sociaal domein, recreatie en toerisme, erfgoed, vergunningen, handhaving, communicatie en stedenbouw), met als doel de opgave en de geconstateerde problematiek te bespreken en om de toekomstige ontwikkelkansen te verkennen. In een afsluitende bijeenkomst voor kerkeigenaren is een terugkoppeling gegeven van de uitkomsten van de inventarisatie en de opbrengst van de participatie. Ook zijn de conclusies en aanbevelingen voorgelegd en besproken. Tenslotte is ook de gemeenteraad geïnformeerd in een raadsinformatiebijeenkomst. Aan de raad zijn de uitkomsten van de inventarisatie gepresenteerd samen met de geconstateerde problematiek. Ook zijn de in de rapportage opgenomen conclusies en aanbevelingen gepresenteerd en toegelicht.
2. Toelichting op de aanpak
Doelstellingen en visie
Opbrengst fase 1
De uitkomsten uit de inventarisatie en de opbrengst uit de participatie zijn opgenomen in de conceptrapportage. Hier zijn conclusies, aanbevelingen en vervolgacties aan gekoppeld die zijn opgenomen in hoofdstuk 9 van deze rapportage.
In deze rapportage zijn de opbrengsten van de kerkenvisie (fase 1) opgenomen, met als belangrijkste onderdelen: • Een inventarisatie van alle 44 religieuze gebouwen binnen de gemeente Terneuzen; • De kerkenopgave waar de gemeente Terneuzen nu voor staat; • Een overzicht van de doelstellingen waarmee de kerkeigenaren en de gemeente Terneuzen dit kerkenvisietraject willen insteken; • Een visie op de huidige situatie en aanbevelingen voor de toekomst met concrete doelstellingen om een vervolgtraject nader uit te werken.
Zowel de betrokken medewerkers van de gemeente als alle kerkeigenaren hebben de conceptrapportage toegestuurd gekregen om hierop te reageren. Dit is verwerkt in de definitieve rapportage. We hopen zodoende een rapportage te hebben geschreven, die op een breed draagvlak kan rekenen en waarin kerkeigenaren zich gehoord voelen.
De afronding van de kerkenvisie en de overhandiging aan het gemeentebestuur van Terneuzen is gepland voor juni 2024. Fase 2 Met de oplevering van de kerkenvisie is fase 1 afgerond. Fase 2 beoogt een structurele borging van de aandacht voor het religieuze erfgoed binnen de gemeente. In de conclusies en aanbevelingen (hoofdstuk 9) worden hiervoor voorstellen gedaan.
10
Onze aanpak 2. Toelichting op de aanpak
11
3. Feiten en cijfers Functies van kerken In de gemeente Terneuzen zijn in totaal 44 gebedshuizen. Deze omvatten niet alleen de traditionele kerken die als zodanig gebouwd zijn, maar ook gebouwen die later de functie van gebedshuis hebben gekregen, zoals het gebouw Elim van de Hervormde gemeente in een voormalige sociale werkplaats met drukkerij, het Capitol Family Centre in een voormalige loods aan de Mr. F.J. Haarmanweg en de moskeeën Bilal-I-Habesi en Ulu Camii, beide in een voormalig schoolgebouw. De gemeente heeft er bewust voor gekozen om ook deze kerken en moskeeën onderdeel te laten uitmaken van de kerkenvisie om zo een zo compleet mogelijk actueel beeld van de religieuze gebouwen en religieuze gemeenschappen in Terneuzen te kunnen schetsen. Binnen Terneuzen zijn 24 kerken in religieus gebruik, terwijl 16 kerken een herbestemming hebben gekregen die anders is dan het oorspronkelijke religieuze gebruik. Een boeiend voorbeeld van herbestemming is te vinden in Markt 4 in Sas van Gent, waar een kerkgebouw nu fungeert als bedrijfsverzamelgebouw voor kleinschalige winkels binnen Sas van Gent.
12
In Westdorpe is de voormalige katholieke kerk omgebouwd tot dorpshuis en in Biervliet en Terneuzen hebben kerken een transformatie ondergaan en doen nu dienst als hotel. Er staan 4 kerken leeg of bevinden ze zich in een fase van transitie. Een sprekend voorbeeld is de sloop van De Ark in Sluiskil, die plaats zal maken voor woningbouw. Aan de andere kant zijn er voor de voormalige Hervormde kerk van Philippine vergevorderde plannen om de kerk te transformeren tot een eigentijdse kapsalon in combinatie met horeca. De voormalige kerk van de Gereformeerde Gemeente in Nederland in Hoek heeft een woonbestemming, maar lijkt al geruime tijd leeg te staan. De schuilkerk in Zuiddorpe is in zeer slechte staat en lijkt niet te worden gebruikt. Deze ontwikkelingen illustreren zowel de creatieve benadering die nodig is voor herbestemming en behoud van cultureel erfgoed, alsook de grote urgentie en dynamiek die er is rondom religieuze gebouwen binnen de gemeente Terneuzen.
4
24
16
Functies Religieus gebruik Herbestemd Leegstaand / in transitie
2
3
1
3. Feiten en cijfers
4
5
6
7
8
9 10
11
12
13
14
15
16
18
19
20
21
22
23
24
26
27
28
30
31
32
38
39
17
25
29
34
36
40
33
35 37 42
41
13
43
44
4 2
Functies van kerken
1
Terneuzen
5
6 7
3
16
Biervliet
3. Feiten en cijfers
Herbestemd Leegstaand/in transitie
23
13
11 12 14
43
24
21
10
9
Hoek
Religieus gebruik
8
15
22
20
Philippine 33 1
Protestantse Kerk
20
Vm. Gereformeerde Kerk
2
Kerkhotel Biervliet
21
Protestantse Kerk
3
Willibrordustoren
22
Nederlandse Gereformeerde Kerk
4
Korpszaal De Brug
23
Vm. Gereformeerde Gemeente in
5
Vm. Gereformeerde Kerk
6
Grote kerk
24
Vm. Heilige Kruiskerk
7
Bilal-I Habesi
29
Vm. Maria Hemelvaartkerk
8
Goede Herderkerk
30
Vm. Hervormde Kerk
9
Emmaüskerk
31
Vm. Heilige Pastoor van Arskerk
10
Bethlehemkerk
32
Vm. Maria ten Hemelopnemingkerk
11
Gereformeerde Gemeente in
33
Heilige Maria ten
19
32
Sluiskil
18
31
Nederland
Nederland
14
34
Hemelopnemingkerk
12
Elimkerk
34
Vm. Hervormde Kerk
13
Koninkrijkszaal
35
Vm. O.L. Vrouw visitatiekerk (De
14
Oud Gereformeerde Gemeente
15
De Levensbron
16
De Kandelaar
18
De Ark
19
Sint-Antonius van Paduakerk
Kirke) 43
Capitol Family Centre
Sas van Gent
35
Westdorpe 29
30
26
27
Zaamslag
25 28
Spui 17
39 Axel
37 38
36
44
40 41
Zuiddorpe
Koewacht
42
17
Vrijmetselaarsloge
25
Protestantse Kerk
26
Nederlandse Gereformeerde Kerk
27
Vm. Gereformeerde Kerk
28
Christelijke Gereformeerde Kerk
36
Vm. Sint-Gregorius de Grotekerk
37
Nederlandse Gereformeerde Kerk
38
Protestantse Kerk
39
Vm. Gereformeerde Gemeente
40
Maria Hemelvaartkerk
41
Vm. Schuilkerk
42
Sint-Philippus en Jacobuskerk
44
Ulu Camii
Denominaties 3. Feiten en cijfers
In Terneuzen zijn slechts 2 gebedshuizen niet-christelijk: de moskeeën in Axel en Terneuzen. De overige gebedshuizen betreffen kerkgebouwen. Er zijn in Terneuzen geen synagogen of tempels te vinden. De kerken behoren tot verschillende denominaties, groeperingen met een eigen geloofsbeleving. Waar de naastgelegen gemeente Hulst in hoofdzaak katholiek is, is er in Terneuzen een aanzienlijke groep protestanten. In veel van de dorpen zijn zowel een katholieke kerk als 1 of meerdere protestantse kerken te vinden. Per dorp verschillen de accenten. Zaamslag heeft een sterk protestants karakter, er is daar geen rooms-katholieke kerk. De dorpen Westdorpe, Zuiddorpe en Koewacht hebben juist een sterk katholiek karakter met alleen een katholieke kerk. Van de oorspronkelijk 13 katholieke kerken zijn er nog 4 in religieus gebruik. Dit zijn de kerken in Terneuzen, Philippine, Zuiddorpe en Koewacht. Recent is bekend geworden dat de katholieke kerken in Philippine, Zuiddorpe en Koewacht aan het einde van dit jaar onttrokken worden aan de eredienst.
16
In Zeeuws-Vlaanderen blijven de zondagsvieringen bestaan in de Emmauskerk in Terneuzen, de Heilige Willibrordusbasiliek in Hulst (gemeente Hulst) en de Heilige Maria Hemelvaartkerk in Aardenburg (gemeente Sluis). De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) is de grootste denominatie binnen de gemeente Terneuzen. De PKN is ontstaan door het samengaan van de Nederlandse Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerken in Nederland in 2004. Binnen de gemeente Terneuzen zijn daarnaast ook de protestantse kerken van Philippine, Sluiskil en Sas van Gent gefuseerd tot 1 gemeente. Zij hebben alle kerkgebouwen afgestoten en maken gebruik van de kerk van Hoek. Een samengaan met de PKN van Hoek in de toekomst is niet ondenkbaar. De PKN van Biervliet is gefuseerd met de kerken uit de naastgelegen plaatsen IJzendijke en Hoofdplaat (gemeente Sluis). Er wordt afwisselend gekerkt in Biervliet en IJzendijke. Een andere protestantse denominatie is de Nederlandse Gereformeerde Kerk, die gerekend kan worden tot de orthodoxgereformeerde stroming.
3. Feiten en cijfers
Orthodox-gereformeerden onderscheiden zich doordat zij vanuit de gereformeerde theologie aansluiting proberen te zoeken bij maatschappelijke ontwikkelingen. De Gereformeerde Gemeente, de Oud Gereformeerde Gemeente en de Gereformeerde Gemeente in Nederland in Terneuzen en de Christelijke Gereformeerde kerk in Zaamslag zijn kerken die gerekend kunnen worden tot de bevindelijk gereformeerde stroming. Bevindelijk gereformeerde gemeenschappen onderscheiden zich door de nadruk te leggen op de persoonlijke beleving (bevinding) en toe-eigening van het geloof. Deze bevindelijk gereformeerde kerken werken samen rondom het verzorgen van reformatorisch basisonderwijs en reformatorische ouderenvoorzieningen binnen Terneuzen. In Terneuzen zijn 2 kerken die te rekenen zijn tot de evangelische richting. Dit zijn De Kandelaar en het Capitol Family Centre. Verder zijn er binnen Terneuzen een korpszaal van het Leger des Heils en een Koninkrijkszaal van de Jehovah’s Getuigen.
17
20
4 6
4
4
2
2
2
Denominaties Rooms-katholiek Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Orthodox-gereformeerd Bevindelijk gereformeerd Evangelisch Overig christelijk Islamitisch Herbestemd / leegstaand / in transitie
4 2
Denominaties
1
Terneuzen
5
6 7
3
16
Biervliet
3. Feiten en cijfers
Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Orthodox-gereformeerd
23
Bevindelijk gereformeerd Evangelisch
13
11 12 14
43
24
21
10
9
Hoek
Rooms-katholiek
8
15
22
20
Overig christelijk Islamitisch Herbestemd / leegstaand / in transitie
Philippine 33 1
Protestantse Kerk
20
Vm. Gereformeerde Kerk
2
Kerkhotel Biervliet
21
Protestantse Kerk
3
Willibrordustoren
22
Nederlandse Gereformeerde Kerk
4
Korpszaal De Brug
23
Vm. Gereformeerde Gemeente in
5
Vm. Gereformeerde Kerk
6
Grote kerk
24
Vm. Heilige Kruiskerk
7
Bilal-I Habesi
29
Vm. Maria Hemelvaartkerk
8
Goede Herderkerk
30
Vm. Hervormde Kerk
9
Emmaüskerk
31
Vm. Heilige Pastoor van Arskerk
10
Bethlehemkerk
32
Vm. Maria ten Hemelopnemingkerk
11
Gereformeerde Gemeente in
33
Heilige Maria ten
19
32
Sluiskil
18
31
Nederland
Nederland
18
34
Hemelopnemingkerk
12
Elimkerk
34
Vm. Hervormde Kerk
13
Koninkrijkszaal
35
Vm. O.L. Vrouw visitatiekerk (De
14
Oud Gereformeerde Gemeente
15
De Levensbron
16
De Kandelaar
18
De Ark
19
Sint-Antonius van Paduakerk
Kirke) 43
Capitol Family Centre
Sas van Gent
35
Westdorpe 29
30
26
27
Zaamslag
25 28
Spui 17
39 Axel
37 38
36
44
40 41
19
Zuiddorpe
Koewacht
42
17
Vrijmetselaarsloge
25
Protestantse Kerk
26
Nederlandse Gereformeerde Kerk
27
Vm. Gereformeerde Kerk
28
Christelijke Gereformeerde Kerk
36
Vm. Sint-Gregorius de Grotekerk
37
Nederlandse Gereformeerde Kerk
38
Protestantse Kerk
39
Vm. Gereformeerde Gemeente
40
Maria Hemelvaartkerk
41
Vm. Schuilkerk
42
Sint-Philippus en Jacobuskerk
44
Ulu Camii
Monumentenstatus 3. Feiten en cijfers
Van de 44 gebedshuizen in Terneuzen hebben er 5 de status van rijksmonument (11%). Het gaat daarbij om de protestantse kerken in Biervliet en Zaamslag, de Cuyperskerk van Sas van Gent, de Maria Hemelvaartkerk in Zuiddorpe en de Heilige Maria ten Hemelopnemingkerk in Philippine. Verder hebben 18 kerken een gemeentelijke monumentenstatus (41%). 21 kerken hebben geen beschermde status (48%).
21
5 18
Monumentale status Rijksmonument Gemeentelijk monument Geen status
20
Bouwperioden 3. Feiten en cijfers
De kerken in Terneuzen vertellen het verhaal van eeuwenlange religieuze ontwikkelingen en maatschappelijke veranderingen. Er zijn binnen de gemeente geen kerken overgebleven uit de tijd van voor 1500. De oudste kerk binnen gemeente Terneuzen is de Protestantse Kerk van Biervliet uit 1659. Alleen het tussenlid tussen de toren en kerkzaal van Axel uit 1617 is ouder. De schuilkerk in Zuiddorpe is de enige kerk die dateert uit de tijd tussen 1700 en 1850, een tijd waarin katholieken hun geloof niet openbaar mochten belijden. De kerk verkeert momenteel in bouwvallige staat. Tussen 1850 en 1900 vond een opmerkelijke piek in de kerkenbouw plaats, met maar liefst 11 kerken. Het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853 stond katholieken toe opnieuw kerken te bouwen, wat leidde tot een significante toename. Naast deze katholieke kerken verschenen ook 4 protestantse kerken, waaronder de imposante Grote Kerk in Terneuzen. Van 1900 tot 1940 werden nog eens 10 kerken gebouwd. Het gaat daarbij om zowel katholieke als gereformeerde kerken. Die laatsten voornamelijk als gevolg van de afscheidingen binnen het protestantisme.
21
In de periode van 1940 tot 1965 vond een aanzienlijke groei plaats met de bouw van nog eens 10 kerken. Die werd ingegeven door de bevolkingsgroei na de Tweede Wereldoorlog, maar ook de vrijmaking in de Gereformeerde Kerken speelde hierin een rol. Na 1965 werden nog 10 kerken gebouwd, waaronder 3 van de bevindelijk gereformeerde stroming. Daarnaast werden ook De Levensbron in Terneuzen, de Koninkrijkszaal en De Brug van Het Leger Des Heils gebouwd. In 2015 brandde de historische kerk van Hoek af waardoor deze werd vervangen door nieuwbouw tegen de oude toren. De Protestantse Kerk van Hoek is daarmee de nieuwste kerk binnen de gemeente Terneuzen.
11
0
2
Bouwperioden voor 1500 1500-1700 1700-1850 1850-1900 1900-1940 1940-1965 na 1965
1
10
10
10
4 2
Monumentenstatus
1
Terneuzen
5
6 7
3
16
Biervliet
3. Feiten en cijfers
Gemeentelijk monument Geen status
23
13
11 12 14
43
24
21
10
9
Hoek
Rijksmonument
8
15
22
20
Philippine 33 1
Protestantse Kerk
20
Vm. Gereformeerde Kerk
2
Kerkhotel Biervliet
21
Protestantse Kerk
3
Willibrordustoren
22
Nederlandse Gereformeerde Kerk
4
Korpszaal De Brug
23
Vm. Gereformeerde Gemeente in
5
Vm. Gereformeerde Kerk
6
Grote kerk
24
Vm. Heilige Kruiskerk
7
Bilal-I Habesi
29
Vm. Maria Hemelvaartkerk
8
Goede Herderkerk
30
Vm. Hervormde Kerk
9
Emmaüskerk
31
Vm. Heilige Pastoor van Arskerk
10
Bethlehemkerk
32
Vm. Maria ten Hemelopnemingkerk
11
Gereformeerde Gemeente in
33
Heilige Maria ten
19
32
Sluiskil
18
31
Nederland
Nederland
22
34
Hemelopnemingkerk
12
Elimkerk
34
Vm. Hervormde Kerk
13
Koninkrijkszaal
35
Vm. O.L. Vrouw visitatiekerk (De
14
Oud Gereformeerde Gemeente
15
De Levensbron
16
De Kandelaar
18
De Ark
19
Sint-Antonius van Paduakerk
Kirke) 43
Capitol Family Centre
Sas van Gent
35
Westdorpe 29
30
26
27
Zaamslag
25 28
Spui 17
39
37 38
36
17
Vrijmetselaarsloge
25
Protestantse Kerk
Axel
26
Nederlandse Gereformeerde Kerk
27
Vm. Gereformeerde Kerk
44
28
Christelijke Gereformeerde Kerk
36
Vm. Sint-Gregorius de Grotekerk
37
Nederlandse Gereformeerde Kerk
38
Protestantse Kerk
39
Vm. Gereformeerde Gemeente
40
Maria Hemelvaartkerk
41
Vm. Schuilkerk
42
Sint-Philippus en Jacobuskerk
44
Ulu Camii
40 41
23
Zuiddorpe
Koewacht
42
4. Onderzoeksresultaten: cultuurhistorisch onderzoek Geschiedenis gemeente Terneuzen De huidige gemeente Terneuzen bestaat uit 14 plaatsen en kent een inwoneraantal van ruim 55.000; daarmee is Terneuzen de grootste Zeeuwse gemeente. De gemeente kreeg haar huidige vorm in 2003 toen de voormalige gemeenten Axel en Sas van Gent bij Terneuzen werden gevoegd. Het gemeentehuis bevindt zich in Terneuzen, Dit is de grootste stad in de regio ZeeuwsVlaanderen en de vierde stad van Zeeland. De gemeente Terneuzen bestaat thans uit 14 steden en dorpen: Terneuzen, Axel, Sas van Gent, Hoek, Zaamslag, Koewacht, Sluiskil, Philippine, Westdorpe, Biervliet, Zuiddorpe, Overslag, Spui en Zandstraat.
1690-1733. Blad [19]. Kaarte van den Eijlande van Axel mitsgaders van geheel Axel Ambagt aan de oversijde in Staatsvlaanderen, berustende op het Stadshuijs tot Axel ...”. Tekening (pen, penseel in kleur) door D.w.C. Hattinga, 27 juni 1746, naar verkleinde kopie door W.T. Hattinga, 20 december 1739, naar origineel door J. Matelé en (J.) Manderscheijd, landmeters, 1733 / D.W.C. Hattinga, 1746. Schaal 1:23.500. kaart (1 blad) ; 51.5 x 57 cm., blad 60.5 x 69.5 cm. Afbeelding: Zeeuws Archief.
24
Net als de geschiedenis van Zeeland wordt de geschiedenis van Terneuzen voor een belangrijk deel bepaald door water en dan vooral de strijd tegen het water. Zoals bij andere steden ook het geval was, was Terneuzen als havenstad afhankelijk van de zee die ook voor grote misère kon zorgen. De 2 Sint-Elizabethsvloeden in de 15de eeuw, de Sint-Felixvloed en de Allerheiligenvloed in de 16de eeuw en de Kerstvloed in de 18de eeuw zijn daar voorbeelden van, maar ook de 20ste eeuw bracht nog veel onheil tijdens de stormvloed van 1906 en de Watersnoodramp
van 1953. De gemeente wordt doorsneden door het Kanaal van Gent naar Terneuzen, dat de stad Gent in België verbindt met de Westerschelde. In maart 2003 is met de aanleg van de Westerscheldetunnel een vaste oeververbinding ontstaan. De stad Terneuzen is waarschijnlijk ontstaan langs de Oude Vaart die de verbinding vormde tussen de Westerschelde (vroeger: Honte) en de Blide. Nu zijn de zijn de namen Oude Vaart en Blide in Terneuzen gangbaar voor de aanduiding van wijken. Terneuzen is vanaf de oorsprong nauw verbonden met de scheepvaart, mede door de gekanaliseerde waterloop van Gent en Axel naar de Westerschelde via de nabij het centrum gelegen Oude Vaart. De Oude Vaart raakte buiten gebruik door een overstroming in 1736. Hierdoor ontstond de Braakman, een zeearm die ver landinwaarts reikte. Door verzanding en indamming veranderde de Braakman in een grote kreek. In 1952 werd deze geheel afgedamd. De landverbinding tussen Oost- en West-ZeeuwsVlaanderen verbeterde hiermee aanzienlijk, maar het mosseldorp en haven Philippine werd hiermee van zee afgesneden.
Kerken en geloof in Terneuzen 4. Onderzoeksresultaten: cultuurhistorisch onderzoek
25
Een kaart die de historische situatie rondom Terneuzen goed laat zien is een topografische kaart van Hattinga uit 1746. Terneuzen bevindt zich op die kaart aan de noordkant van het Land van Axel, een eiland dat aan de noordzijde wordt begrensd door de Westerschelde, aan de oostzijde door het Hellegat, aan de zuidzijde door het Kanaal van Axel en aan de westzijde door de Braakman. In die tijd schreef men nog Ter Neusen en Axel was een belangrijkere stad dan Terneuzen. Door de ligging van Terneuzen op het Eiland van Axel ontwikkelde de cultuur in dit gebied zich anders dan in de rest van ZeeuwsVlaanderen. Hierdoor is er van oudsher een afwijkende cultuur ten opzichte van de rest van Zeeuws-Vlaanderen. Ook verwikkelingen tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) hebben vanwege de ligging als eiland een eigen ontwikkeling gekend. Na de Pacificatie van Gent in 1576 kwam het gebied van de huidige gemeente Terneuzen in Staatse handen. Al snel werd het protestantse geloof ingevoerd: in Terneuzen werd in 1579 een hervormde kerk ingewijd. In 1583 liep Servaas van Steelant, hoogbaljuw van het Land van Waas over naar de Spanjaarden. Hierdoor wist het Spaanse leger geleidelijk
delen van Vlaanderen te veroveren, waaronder Axel en Sas van Gent. Om te voorkomen dat ook Terneuzen in Spaanse handen viel, landde een Staats leger van Duitse huurlingen op 6 november 1583 in Terneuzen. Zij wisten de Spanjaarden buiten de stad te houden. In 1584 verleende Willem van Oranje Terneuzen stadsrechten. De regio veranderde in een frontgebied, waar land geïnundeerd werd en linies aangelegd. Axel werd in 1584 heroverd door het Staatse leger, Sas van Gent pas in 1644. In tegenstelling tot overig Zeeuws-Vlaams gebied werd het eiland een zogenoemd committimus, dat door de Gecomitteerde Raden van Zeeland werd bestuurd, net als de overige Zeeuwse eilanden. De juridische status van committimus gold voor de steden Axel, Terneuzen en Biervliet. De ondergelopen polders van het land van Axel werden weer bedijkt en trokken veel kolonisten uit Walcheren en Zuid-Beveland. Deze kolonisten waren calvinistisch, evenals een deel van de reeds lang onder staatsbestuur staande oorspronkelijke bevolking. Dat gegeven leidde ertoe dat zowel het dialect als klederdracht van Axel en omgeving meer op Zeeuwse equivalenten leken dan elders in Zeeuws-Vlaanderen het geval was.
De ontwikkeling van het geloof in Terneuzen weerspiegelt zich in de gebedshuizen binnen de gemeente. De bouwtijd van de gebedshuizen, gesloopte of in onbruik geraakte gebedshuizen, de gebedshuizen per wijk of dorpskern en de voorkomende denominaties vertellen samen het verhaal van de lokale religieuze historie. In dit hoofdstuk wordt deze historie verdeeld in verschillende periodes die kenmerkend zijn voor de landelijke religieuze ontwikkeling. Bij elke tijdslaag worden de daarbinnen behorende gebedshuizen in Terneuzen genoemd.
1400
1500
1600
1700
1800
Middeleeuwen (tot 1550) 4. Onderzoeksresultaten: cultuurhistorisch onderzoek
26
De kerkelijke geschiedenis van Zeeland begint in de 7e eeuw toen monnik Willibrord omstreeks 690 het christelijke geloof predikte. Van oudsher was Zeeland een belangrijk handelsgebied, mede door de Romeinen die zich hier hadden gevestigd. De oudste sporen van bewoning gaan echter al veel eerder terug. De invloed van water in de vorm van overstromingen leidde er rond 300 na Chr. toe dat veel bewoners waren weggetrokken. Jaren later kwamen mensen weer terug en vanaf de 11de eeus polderden Vlaamse abdijen veel gebieden in Zeeland in. Hierdoor kregen zij veel grond in bezit. Abdijen en kloosters speelden een belangrijke rol in het leven in Zeeland. Monniken zorgden er voor dat de landbouw geordend verliep, waardoor handel en daarmee welvaart toenam. Dit werkte weer door in de groei van de bevolking. In de 12de en 13de eeuw ontstonden dan ook veel dorpen. Bij de ontwikkeling van een dorpskern hoorde ook de bouw van een kerk.
De oudste nog bestaande kerkgebouwen in deze kerkenvisie dateren uit het begin van de 17de eeuw (Axel en Biervliet), maar de protestantse kerk in Axel bijvoorbeeld verving een oudere, middeleeuwse kerk. Uit de beschrijving van de katholieke kerk in Zuiddorpe volgt dat ook hier reeds in de middeleeuwen een kerk heeft gestaan. Beeldmateriaal van die middeleeuwse kerken ontbreekt helaas. In Terneuzen zijn geen kerken bewaard gebleven die dateren uit de middeleeuwen.
1900
2000
1400
1500
1600
1700
1800
1900
2000
Reformatie 4. Onderzoeksresultaten: cultuurhistorisch onderzoek
Raadhuis te Biervliet met Nederlands Hervormde Kerk (foto 1980). Bron: Zeeuws Archief
De protestantse Reformatie is het 16de-eeuwse schisma binnen het westerse christendom dat ingezet werd door Maarten Luther, Johannes Calvijn en andere vroege protestanten. Op 31 oktober 1517 publiceerde Maarten Luther zijn 95 stellingen: een spraakmakend betoog waarin hij misstanden binnen de katholieke kerk aankaartte. Het document leidde tot grote onrust binnen de rooms-katholieke kerk en luidt eigenlijk het begin van de Reformatie in. Dat de ideeën van Luther zich zo snel konden verspreiden had te maken met de opkomst van de boekdrukkunst, maar ook omdat dat de pamfletten in volkstaal en niet in Latijn waren geschreven. De publicatie van Luther leidde niet automatisch tot acceptatie; in het nabijgelegen Hulst gingen in 1529 de eerste Lutherse boeken op de brandstapel. Er ontstond steeds meer kritiek op de katholieke kerk. In 1566 leidde dit tot de Beeldenstorm: op grote schaal brachten de protestanten vernielingen aan, aan heiligenbeelden van katholieke religieuze plaatsen door protestanten. Dit had ook invloed op het ontstaan van de opstand tegen de Spaanse overheersing, de Tachtigjarige Oorlog van 1568 tot 1648. Waarin de 17 gewesten van de Nederlanden zich tegen de
27
katholieke koning Filips II van Spanje en zijn opvolgers Filips III en Filips IV keerden. In 1579 werd de Unie van Utrecht ondertekend, waarmee de ondertekenaars een alliantie vormden tegen Spanje. In 1581 werd de Akte van Verlatinghe getekend en werd de Spaanse koning afgezworen. Katholieke gelovigen moesten uitwijken naar de zuidelijke Nederlanden, het huidige België. Aan het begin van de 17de eeuw, met de Synode van Dordrecht in 1618 en 1619, werden pogingen gedaan om de verschillen tussen de remonstranten en de contraremonstranten te beslechten door het opstellen van de Dordtse Leerregels. Samen met de Heidelbergse Catechismus en de Nederlandse Geloofsbelijdenis werden deze 3 geschriften samengebracht tot de Drie Formulieren van Enigheid. Tevens kwam deze ontwikkeling samen met een nieuwe vertaling van de Bijbel: de Statenvertaling. De bisschop van Gent had nog geruime tijd grote invloed in het Staats-Vlaanderen (het huidige Zeeuws-Vlaanderen) en herstelde met succes de katholieke kerk. Later in de 17de eeuw werd openlijke katholieke geloofsbelijdenis verboden. Niet alle katholieke gelovigen waren gevlucht. Dit
was de tijd dat katholieken op zoek moesten naar alternatieve plaatsen van samenkomst. Zolang niet al te zichtbaar, werd dit door het gezag gedoogd. In de 18de eeuw ontstonden dan ook op diverse plaatsen schuur- en schuilkerken. In 1776 werd in Sas van Gent een huis voor dit doel betrokken, in 1788 werd in Zuiddorpe een schuurkerk gebouwd. Die laatste diende ook voor gelovigen uit Axel en Terneuzen. Kerkgebouwen die behoren tot deze periode zijn: 1 Protestantse kerk Biervliet 6 Grote Kerk Terneuzen 21 Protestantse Kerk Hoek (toren) 25 Protestantse Kerk Zaamslag 30 Hervormde kerk Sas van Gent 34 Hervormde Kerk Philippine 38 Protestantse Kerk Axel 41 Schuilkerk Zuiddorpe
1400
1500
1600
1700
1800
1900
2000
Afscheidingen 4. Onderzoeksresultaten: cultuurhistorisch onderzoek
Na de bevrijding van het Franse bewind werd Willem I koning van Nederland, eerst alleen van Noordelijk Nederland en later uitgebreid met zuidelijk gebied tot het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Op 7 januari 1816 werd het Reglement voor het bestuur der Nederlandse Hervormde Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden bij Koninklijk Besluit goedgekeurd. Hiermee werd de Nederlands Hervormde Kerk de officiële naam ter vervanging van de Nederduitse Gereformeerde Kerk. Belangrijker nog dan de naamswijziging was dat Willem I het hoofd werd van de kerkstructuur. Veel kerkleden zagen dit besluit in 1816 als ongewenste inmenging van de koning in kerkzaken. Hiertegen groeide dan ook verzet vanuit gereformeerde kringen, maar als reactie hierop werden predikanten vervolgd en afgezet. In 1834 leidde dit tot de afzetting van Hendrik de Cock. De beweging die hieruit ontstond, wordt de Afscheiding genoemd.
Volgelingen van de Afscheiding gingen zich gereformeerd noemen, waarmee ze aangeven terug te willen keren naar de oude waarden van het calvinisme. In de periode daarna ontstonden er afgescheiden gemeenten, die hun godsdienstbijeenkomsten hielden in boerenschuren, ondanks repressie van de burgerlijke overheid. In 1886 vond de Doleantie plaats, een kerkscheuring in de Nederlands Hervormde Kerk. Een aantal kerkraden brak met het bestuur van de Nederlands Hervormde Kerk en gingen zich de Nederduitse Gereformeerde Kerk noemen. Hiermee wilden ze aangeven zichzelf als voortzetting te zien van de kerk die in 1816 de naam Nederlands Hervormde Kerk had gekregen. Wel voegden ze de term ‘dolerend’ toe, (‘dolere’ is Latijn voor ‘klagen’). Waar tijdens de Afscheiding van 1834 ongeveer 1% van de kerkleden overstapte, was bij de Doleantie sprake van 10% uittredende leden. Van de 44 kerken binnen de gemeente Terneuzen is het merendeel van de kerken gelieerd aan het gereformeerde, protestantse of hervormde gedachtengoed.
28
Naast 14 katholieke kerken, 2 evangelische en 4 overige gemeenschappen (Leger des Heils, 2 islamitische gemeenten en een Koninkrijkszaal van de Jehova’s Getuigen) zijn de overige 24 kerkgebouwen bestemd (geweest) voor gereformeerde, protestantse of hervormde gemeenten. Deze mix laat goed de religieuze ontwikkeling zien die zijn oorsprong kent in de afscheidingsbewegingen in de 19de eeuw. Kerkgebouwen die behoren tot deze periode zijn: 5 Gereformeerde Kerk Terneuzen 17 Vrijmetselaarsloge Spui 22 Nederlandse Gereformeerde Kerk Hoek 23 Gereformeerde Gemeente in Nederland Hoek 27 Gereformeerde Kerk Zaamslag 28 Christelijke Gereformeerde kerk Zaamslag 37 Nederlandse Gereformeerde Kerk Axel 39 Gereformeerde Gemeente Axel
1400
1500
1600
1700
1800
1900
2000
Katholieke emancipatie 4. Onderzoeksresultaten: cultuurhistorisch onderzoek
Voormalige rooms-katholieke kerk aan de Korte Kerkstraat in Terneuzen (1915-1969). Bron: Zeeuws Archief
In de Franse Tijd van 1795 tot en met 1813 brak voor katholieke gelovigen een periode aan waarin sprake was van gelijkberechtiging, na een lange periode tijdens de Republiek (1588-1795) waarin de Nederduitse Gereformeerde Kerk de officiële geloofsleer was. In 1853 vond het herstel van de pauselijke hiërarchie in Nederland plaats. Er werden nieuwe bisdommen opgericht en katholieke functionarissen aangesteld. De Zeeuwse eilanden werden ingedeeld bij het bisdom Haarlem en Zeeuws-Vlaanderen bij het bisdom Breda. Vanaf 1956 valt heel Zeeland onder het bisdom Breda. De eerste ‘echte’ rooms-katholieke kerkgebouwen verrezen voornamelijk aan het einde van de 18de en het begin van de 19de eeuw. De achtergrond voor deze katholieke emancipatie wordt gevormd door de totstandkoming van de Republiek en het verbod op de katholieke geloofsbelijdenis. In deze periode mochten katholieken hun geloof niet zichtbaar, niet publiek uitoefenen. Het einde van de Republiek door de bezetting door de Fransen betekende ook het aanbreken van een nieuwe periode voor de katholieken. Maar in de Grondwet van 1848 werd nog het verbod op processies
29
verankerd. Dit verbod bleef tot 1983 van kracht, alhoewel ‘illegale’ processies oogluikend werden toegestaan. Het katholieke volksdeel groeide, mede door de economische ontwikkelingen in de tweede helft van de 19de eeuw. Door de toegenomen welvaart ontstond ook een toegenomen vraag naar kerkgebouwen, wat we binnen de gemeente Terneuzen terug zien in het aantal kerken dat in deze periode werd gebouwd. Van de 44 kerken zijn er 21 gebouwd in de periode 1858-1941. 8 hiervan waren katholieke kerken. Overigens zijn dat niet allemaal katholieke kerken geweest; van deze 21 zijn er 8 die als katholieke kerk zijn gebouwd. Kerkgebouwen die behoren tot deze periode zijn: 2 Heilige Maagd Maria Onbevlekt Ontvangenkerk / Kerkhotel Biervliet 3 Willibrordustoren Terneuzen 19 Sint-Antonius van Paduakerk Sluiskil 29 Maria Hemelvaartkerk Sas van Gent 32 Maria ten Hemelopnemingskerk Philippine 36 Sint-Gregorius de Grotekerk Axel 40 Maria Hemelvaartkerk Zuiddorpe 42 Sint-Philippus en Jacobuskerk Koewacht
Voormalige rooms katholieke Kerk in Korte Kerkstraat in Terneuzen (1849-1915). Bron: Provinciaalse Zeeuwse Courant, ZB Beeldbank Zeeland. Recordnr. 151124.
Willibrordustoren en Nederlands Hervormde Kerk in Terneuzen (Foto 1964). Bron: Zeeuws Archief
1400
1500
1600
1700
1800
1900
2000
Wederopbouwperiode 4. Onderzoeksresultaten: cultuurhistorisch onderzoek
De Tweede Wereldoorlog heeft een grote impact gehad op Nederland. De oorlog heeft veel gebouwen verwoest en bronnen uitgeput, zodat de wederopbouw van het land een flinke opgave was. Veel in de oorlog vernietigde infrastructuur zoals bruggen, wegen en spoorwegen, diende te worden hersteld. Vanaf 1948 gaf Willem Drees als premier leiding aan een rooms-rode coalitie van de Katholieke Volkspartij (KVP) en PvdA. Voor een periode van 10 jaar gaf deze coalitie vorm aan de verzorgingsstaat. Er ontstond een gevoel van samenhorigheid en de Nederlanders waren bereid hard te werken tegen een gematigd loon. Dat leidde tot een snelle daling van de werkloosheid. Door schaarste aan materialen en arbeid is wederopbouwarchitectuur vaak van een sobere vormgeving zonder veel ornamentiek. Woonwijken in deze periode werden vaak ingezet ter bestrijding van de woningnood. De productie van wooneenheden was van groot belang, zodat in deze periode het flatgebouw aan een opmars deed. In de periode 1947-1965 zijn 10 kerken gerealiseerd in de huidige gemeente Terneuzen.
4 daarvan waren katholiek, 3 gereformeerd, 1 gereformeerd vrijgemaakt, 1 Nederlands hervormd en 1 protestants. De architectuur van deze kerken uit de wederopbouwperiode is erg wisselend. Veelal zijn de kerken sober en traditionalistische opgezet en zijn de kerkgebouwen eenduidig en functioneel (en daarmee betaalbaar) van opzet. Het merendeel van de gebouwen is karakteristiek vormgegeven. Kerkgebouwen die behoren tot deze periode zijn: 8 Goede Herderkerk Terneuzen 9 Emmaüskerk Terneuzen 10 Bethlehemkerk Terneuzen 16 De Kandelaar Terneuzen 1 18 De Ark Sluiskil 20 Gereformeerde Kerk Hoek 26 Nederlandse Gereformeerde kerk Zaamslag 31 Heilige Pastoor van Arskerk Zandstraat 33 Heilige Maria ten Hemelopnemingkerk Philippine 35 De Kirke (Onze Lieve Vrouw Visitatiekerk) Westdorpe Bouw van de Goede Herderkerk in Terneuzen in 1963. Bron: Zeeuws Archief, Archief Johan de Vries, nr OT-492
30
1400
1500
1600
1700
1800
Periode jong 4. Onderzoeksresultaten: cultuurhistorisch onderzoek
31
De gebouwde omgeving uit de periode van na 1965 is het resultaat van diverse cultuurhistorische ontwikkelingen die invloed hebben gehad op de manier waarop onze omgeving is vormgegeven. Door de realisatie van nieuwbouwwijken bijvoorbeeld ontstonden ook woningen met een eigen tuin en een eigen schuur. Dit werkte de opkomst van tuincentra in de hand, maar ook doe-hetzelfwinkels en woonboulevards. Ook was er sprake van democratisering van cultuur, waardoor iedere gemeente een eigen theater of cultureel centrum kreeg. Soms kwamen dergelijke functies samen met andere functies als bibliotheken in multifunctionele gebouwen. Ook binnen veel kerken vond een verbreding van het gebruik plaats naast de erediensten. Er ontstond een bloeiend verenigingsleven met jeugdverenigingen, kinderkerken, Bijbelkringen en andere sociaal-maatschappelijke initiatieven binnen de kerkelijke gemeenschap. Dit vertaalde zich in de bouwvorm van kerken, waarbij er naast de kerkzaal veel ruimte werd gereserveerd voor nevenruimten. De architectuurstijlen van kerkgebouwen uit deze periode zijn divers. Een deel van de gebouwen van na 1965 behoort tot de post ’65-architectuur, maar dit geldt echter zeker niet voor alle kerkgebouwen uit deze periode.
Kerkgebouwen uit de 21e eeuw laten weer vaker elementen gebaseerd op historiserende bouwstijlen zien, ook wel neotraditionalisme genoemd. Internationalisering en nieuwe migratiestromen zorgden dat oude wijken een nieuw karakter kregen en dat er moskeeën en migrantenkerken ontstonden. Naast dat er 8 nieuwe kerkgebouwen werden gebouwd in deze periode zijn er ook gemeenschappen die intrek namen in bestaande gebouwen. Voorbeelden hiervan in Terneuzen zijn de moskeeën, de Elimkerk en het Capitol Family Centre. Kerkgebouwen die behoren tot deze periode zijn: 4 Korpszaal De Brug Terneuzen 6 Bilal-i Habesi Terneuzen 11 Gereformeerde Gemeente in Nederland Terneuzen 12 Elimkerk Terneuzen 13 Koninkrijkszaal Terneuzen 14 Oud Gereformeerde Gemeente Terneuzen 15 De Levensbron Terneuzen 21 Protestantse Kerk Hoek (kerk) 24 Heilige Kruiskerk Hoek 43 Capitol Family Centre Terneuzen 44 Ulu Camii Axel
1900
2000
Beoordelingscriteria kernwaarden 4. Onderzoeksresultaten: cultuurhistorisch onderzoek
32
Iedere kerk heeft een eigen geschiedenis en eigen waarden, samen vertellen de kerken een groter verhaal. De waarden van een kerkgebouw kunnen worden beoordeeld aan de hand van de volgende criteria: • Architectonische waarden: wat zijn de architectuurhistorische kenmerken van het gebouw? Is een bepaalde architectuur of typologie van kerkenbouw specifiek belangrijk in de gemeente of regio? Wat is de typologie? Binnen de collectie kan een kerk een belangrijke rol spelen op historisch en maatschappelijk niveau ook al is ze als bouwwerk onbeduidend. Bovendien kan een kerk, ook al is ze niet van architectonisch belang, toch van belang zijn als voorbeeld van een eenvoudige bouwstijl of techniek. • Cultuurhistorische waarden: wat was de rol van de kerk in de historische ontwikkeling van de stad, het dorp en het gebied? Hoe en waarom heeft de kerk zich ontwikkeld tot de huidige situatie? • Stedenbouwkundige waarden: wat is de rol van de kerk in het stedenbouwkundig geheel van een stad of dorp: speelt de kerk een belangrijke rol in het straat- of dorpsbeeld?
• Maatschappelijke waarden: deze waarde wordt bepaald door het gebruik en de rol die de kerk vanuit dit gebruik speelt binnen de samenleving: enerzijds de religieuze gemeenschap (groot of klein, lokale gemeenschap of meer regionaal georiënteerd) en anderzijds de rol voor de samenleving en inwoners/omwonenden. Wanneer de kerk wordt ingezet voor andere, niet-religieuze doeleinden (multifunctioneel gebruik) en door veel mensen bezocht wordt, vergroot dit de maatschappelijke waarde. Zeker wanneer dit gebruik een sociaal-maatschappelijke behoefte vervult binnen een wijk of dorp en de leefbaarheid vergroot. • Gaafheid: in hoeverre is het kerkgebouw onaangetast? • Interieur: welke interieuraspecten van de kerkfunctie zijn behouden gebleven? Denk aan preekstoel, koorhek, orgel etc. Is het een gaaf, oorspronkelijk ensemble of later toegevoegd? Kerken die meerdere kernwaarden vertegenwoordigen en daarmee een uitzonderlijk voorbeeld zijn van een bepaalde categorie kerken, zijn waardevol en mogelijk beschermenswaardig.
Op basis van de verschillende perioden vallen een aantal zaken op over de ontwikkeling van het geloof en de daarmee samenhangende kerkenbouw in de gemeente Terneuzen. Ontwikkelgeschiedenis en verschijningsvorm • Kenmerkend voor Zeeuws-Vlaanderen is de ontstaansgeschiedenis met veel overstromingen en verwoestingen. Als gevolg van deze bewogen geschiedenis zijn kerkgebouwen uit de middeleeuwen niet (meer) aanwezig in Terneuzen. • Er is in de verschillende dorpen een relatief herkenbare scheiding te zien tussen gereformeerde en katholieke dorpen. In Axel en Zaamslag zijn voor origine grote groepen gereformeerden te vinden. Er zijn in deze dorpen dan ook protestantse kerken van verschillende denominaties. De inwoners van de Sas van Gent, Zuiddorpe, Westdorpe en Koewacht zijn daarentegen van origine voornamelijk katholiek. In deze dorpen domineren de katholieke kerken het dorpsgezicht. In dorpen als Biervliet, Hoek en Sluiskil zijn de groepen gelijkmatiger verdeeld. • Zoals overal in Zeeland vonden er vanaf de Afscheiding van 1843 veel afsplitsingen van de Nederlandse Hervormde Kerk plaats. Ook in Terneuzen zijn in de 19de-
4. Onderzoeksresultaten: cultuurhistorisch onderzoek
33
en 20ste-eeuw veel nieuwe kerkgebouwen gesticht. Vanwege de beperkte omvang van de geloofsgemeenschap en de beperkte beschikbare middelen waren dat vaak eenvoudige kerken. Juist vanwege dit verhaal zijn deze gebouwen van belang. • Het is opvallend dat er bij de vrijmaking in 1944 relatief veel ‘vrijgemaakte’ kerken zijn ontstaan. Deze kerken vallen tegenwoordig onder de Nederlandse Gereformeerde Kerken. Verder zijn er ten opzichte van andere delen van Zeeland minder afgescheiden kerken. De bevindelijk gereformeerde kerkgenootschappen concentreren zich in Terneuzen en hebben een regiofunctie. Hoewel ze soms beperkte architectonische waarden hebben, vertellen deze kerken wel het verhaal van de ontwikkeling van het geloof in Terneuzen. Een aantal van deze kerken is door de gemeente aangewezen als gemeentelijk monument. • Wat verder opvalt is het cluster van kerkstichtingen in de periode van de rooms-katholieke emancipatie. Andere geloven dan het protestantisme waren vrij om zichzelf te manifesteren. In de gemeente Terneuzen zijn relatief veel rooms-katholieke kerken gesticht in de 19de en 20ste-eeuw. Het merendeel van
deze kerken is van rijkswege of door de gemeente beschermd. • In Terneuzen komen relatief veel kerken voor uit de wederopbouwperiode (gebouwd tussen 1940 en 1965), evenals uit de daaropvolgende periode, Post ’65-kerken. Deze groei komt voort uit de forse bevolkingsgroei binnen de gemeente in deze na-oorlogse periode en door verwoestingen in de oorlog. Hierin speelden internationalisering en nieuwe migratiestromen, waaronder arbeidsmigranten, een rol. Stedenbouwkundige waarde Voor alle kerken geldt dat zij betekenis hebben als cultuurhistorische identiteitsdrager van stad en dorp. In elk van de (dorps)kernen neemt de kerk een belangrijke, veelal letterlijk centrale, plek in en vormt de toren een markant en herkenbaar oriëntatiepunt.
Gebruikswaarde De gebruikswaarde van de meeste kerken in religieus gebruik is hoog, omdat deze nog steeds worden gebruikt in hun oorspronkelijke functie, met bijbehorende interieurelementen. Binnen de dorpskernen speelt de kerkelijke gemeenschap een belangrijke sociaal-maatschappelijke rol. Dit is een kernwaarde.
5. Onderzoeksresultaten: beleidskader Algemeen De gemeente Terneuzen heeft op haar grondgebied in totaal 74 Rijksmonumenten (waarvan 5 kerkgebouwen) en 160 gemeentelijke monumenten (waarvan 18 kerkgebouwen). Het gemeentelijke erfgoedbeleid is opgenomen in de Verordening Fysieke Leefomgeving, het landelijke erfgoedbeleid is terug te vinden in de Erfgoedwet en Omgevingswet. In onderstaand hoofdstuk zijn de meest relevante beleidskaders uitgelicht en wordt een overzicht gegeven van subsidiemogelijkheden voor eigenaren van beschermd religieus erfgoed. Gemeentelijk beleid Verordening Fysieke Leefomgeving Terneuzen 2024
Het beleid en de regelgeving met betrekking tot het erfgoedbeleid, waaronder de aanwijzing en instandhouding van gemeentelijke monumenten en archeologische terreinen, is in verband met de inwerkingtreding van de Omgevingswet op 1 januari 2024, overgebracht naar
34
de Verordening Fysieke Leefomgeving Terneuzen 2024. In de paragrafen 2.1 en 3.6 zijn de artikelen te vinden met betrekking tot de aanwijzing en omgang met gemeentelijke monumenten. In artikel 6.3 is de taakstelling van de gemeentelijke adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit opgenomen. Deze onafhankelijke adviescommissie adviseert het college bij aanwijzingen en aanvragen van omgevingsvergunningen met betrekking tot beschermd (monumentaal) erfgoed. De Verordening Fysieke Leefomgeving is opgenomen in het omgevingsplan als gevolg van de inwerkingtreding van de Omgevingswet per 1 januari 2024. Cultuurhistorische waardekaart