2024-10-30 a. vaststellen kerkenvisie - ontwerpbesluit

29 Kerkenpaspoort

S L

Kerkenpaspoort

Vm. Maria Hemelvaartkerk

Rijksmonument

Adres

Markt 4 Sas van Gent

773 m2

Bouwjaar

1892

Herbestemd

Architect

J. Th. J. Cuypers

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Markt en horeca

De rijksmonumentale kerk aan Markt 4 in Sas van Gent is in 2018, na een periode van leegstand van circa 8 jaar, gerestaureerd en herbestemd tot een plek met een sociaal-maatschappelijk restaurant, een versmarkt die zes dagen per week is geopend, acht kantoorruimtes voor starters en een zaal die voor evenementen kan worden gehuurd. De kerk is in 1892 naar ontwerp van J.Th.J. Cuypers (18611949) in neogotische stijl gebouwd. Cuypers is bekend van de vele katholieke kerken die hij ontwierp, zoals de Sint-Bavokathedraal in Haarlem. Joseph Cuypers moet niet verward worden met zijn vader Pierre Cuypers (1827-1921), architect van onder meer het Rijksmuseum en het Centraal Station in Amsterdam.

90

94/126

De 19de-eeuwse neogotische kerk kent een 18de-eeuwse voorganger. In 1739 werd een kleine kerk gebouwd op hetzelfde terrein waar nu de herbestemde kerk staat.

De 19de-eeuwse kerk is ontworpen als kruisbasiliek met fronttoren en bestaat uit drie beuken. Het schip en het transept zijn voorzien van met leien gedekte zadeldaken. De viering wordt bekroond door een opengewerkte dakruiter met een met leien gedekte torenspits. De hoofdtoren heeft een achtvlak, met leien gedekte spits, bekroond door een kruis een haan. Aan de voet van de spits bevinden zich wijzerplaten in dakkapelachtige omlijstingen gevat. Het interieur is meestal rijk uitgevoerd bij de katholieke kerken die door Cuypers (sr. en jr.) werden ontworpen. Bij de Maria Hemelvaartkerk is de afwerking van het interieur in 1965 sterk gewijzigd in de trant van de Bossche School, waarbij voor de architect kenmerkende details verloren zijn gegaan en waarbij het interieur, waaronder koorinrichting en acteren, deels is ontmanteld. De toen gewijzigde zaken vallen buiten de bescherming als rijksmonument, net als zes gebrandschilderde ramen in de westgevel uit 1956 en het orgel. Door de markante ligging is naast de aanwezige architectuurhistorische waarden ook sprake van ensemble- of stedenbouwkundige waarden.

30 Kerkenpaspoort

M S

Kerkenpaspoort

Vm. Hervormde Kerk

Gemeentelijk monument

Adres

Oostkade 14 Sas van Gent

380 m2

Bouwjaar

1897

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Neoromaans

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Kantoor

De oorsprong van de Hervormde Kerk gaat op deze plek terug tot 1648 toen een hervormd kerkgebouw werd gebouwd, in de vorm van een kruiskerk in classicistische stijl. Die werd in 1658 in gebruik genomen. Tijdens de belegering van Sas van Gent door de Fransen brandde de kerk af. Deze werd naar ontwerp van David van Stolk (1692-1770) herbouwd op een grondplan in de vorm van een Grieks kruis. De vormgeving herinnerde sterk aan de Oosterkerk in Amsterdam. In 1896 werd ook dit gebouw door brand verwoest en werd het huidige kerkgebouw in 1898 gerealiseerd. Aanvankelijk had de kerk toen een houten toren, maar die werd in 1907 door een stenen toren vervangen. De kerk werd in 2001 gesloten vanwege een teruglopend ledenaantal en in 2007 herbestemd tot kantoor.

91

95/126

De huidige zaalkerk is op rechthoekig grondplan gezet en heeft een fronttoren met achthoekige bakstenen

lantaarn en een met leien gedekte spits met windvaan. De toepassing van rondbogen boven de entreedeuren en de gekoppelde rondvensters boven en aan weerszijden van de entree geven de kerk een neoromaanse uitstraling, terwijl de rechte lijst van de vierkante toren met flinke natuursteen consoles ook een classicistische invloed laat zien. De zijgevels en de achtergevel zijn gestuukt en witgeschilderd. De zaalkerk is gedekt onder een met pannen bedekt zadeldak. De zijgevels zijn in vijf traveeën geleed, voorzien van rondboogvensters en geleed door steunberen. De eerste travee grenzend aan de voorgevel is uitgevoerd met een rondboogblindnis. Door de zorgvuldige detaillering en vormgeving is sprake van architectuurhistorische waarden. Stedenbouwkundige waarden zijn aanwezig door terugliggende situering ten opzichte van de straat, waardoor een open ruimte ontstaat.

31 Kerkenpaspoort

M S

Kerkenpaspoort

Vm. Heilige Pastoor van Arskerk

Geen monumentenstatus

Adres

Zandstraat 38 Sas van Gent

210 m2

Bouwjaar

1949

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Gezondheidszorg

Deze voormalige kerk ligt op een perceel grenzend aan de Zandstraat, in het gelijknamige dorp wat qua adres onder de kern Sas van Gent valt. Van het pand is weinig bekend, behalve dat het in 1949 is gebouwd en tegenwoordig dienst doet als mondzorgpraktijk. Het kleine zaalkerkje ligt wat verderaf van de weg en is met de kopse voorgevel georiënteerd op de straat. Het rechthoekige bouwvolume bestaat uit één bouwlaag onder zadeldak. Tegen de rechter zijgevel is grenzend aan de achtergevel een kleine aanbouw onder zadeldak geplaatst.

92

96/126

De voorgevel bestaat uit halfsteens metselwerk, afgesloten met het in overstek geplaatste zadeldak. De entree met dubbele deuren onder een rondboog is in een entreeportaal geplaatst onder een lessenaarsdak. Centraal in de top van de gevel bevindt zich een rond blindvenster met een steens strekkenlaag. Aan de achterzijde

steekt een houten klokkentoren boven het gebouw uit. De Pastoor van Arskerk is in 1949 als noodkerk gebouwd, wat de eenvoudige opzet van het kerkgebouw verklaart. Op 1 januari 2013 is het kerkje aan de eredienst onttrokken. Door de eenvoudige en sobere opzet kan het voormalige kerkgebouw als karakteristiek worden gezien. De situering van de weg af met een centraal aangelegd pad naar de entree geeft het pand een beeldbepalend karakter.

32 Kerkenpaspoort

M S

Kerkenpaspoort

Vm. Maria ten Hemelopnemingkerk

Geen monumentenstatus

Adres

Gentsebreedstraat 1 Philippine

260 m2

Bouwjaar

1862

Herbestemd

Architect

P. Soffers

Bouwstijl

-

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Bedrijf

Philippine maakt sinds 2003 deel uit van gemeente Terneuzen, maar was tot 1970 een zelfstandige gemeente. De rooms-katholieke kerk van Philippine dateert uit 1862 en is naar ontwerp van P.J. Soffers (1820-1910) gebouwd. Het als parochiekerk ontworpen gebouw deed vanaf 1924 dienst als patronaatsgebouw. In dat jaar verhuisde de parochie namelijk naar een nieuwe kerk aan het Philipsplein 10, dat echter door oorlogshandelingen werd verwoest. In 1953 verrees daar een nieuwe kerk (zie nummer 33).

93

97/126

Het voormalige kerkgebouw is op een rechthoekig grondplan gezet waarbij de rooilijn een flink stuk terugligt ten opzichte van belendende bebouwing. Alleen de voorgevel is zichtbaar en bestaat uit een afgeknotte fronttoren en twee terugliggende zijtraveeën. Het gebouw is gedekt onder een afgewolfd met leien gedekt zadeldak. De middentravee bestaat uit een dubbele entreedeur onder vast kalf met

dicht bovenlicht, waarboven zich een gemetselde rondboog met sluitsteen bevindt. De entree is gevat tussen opgemetselde lisenen die halverwege de gevel zijn voorzien van kapitelen en richting de dakrand verjongen en eindigen in een opengewerkte bakstenen bekroning. Waarschijnlijk is die beëindiging van later datum, mogelijk toen de kerk wijzigde in een patronaatsgebouw. Centraal boven de entree is een rondboogvenster aangebracht. Aan weerszijden van de centrale entree zijn entrees gemaakt tot achterliggende bedrijfs-/winkelruimte. De nog aanwezige detaillering geven het gebouw vooral herinneringswaarde aan de oorspronkelijke functie van de kerk. De terugliggende positie van het gebouw wijkt af van de omliggende bebouwing en zorgt daardoor voor een verbijzondering in het straatbeeld.

33

Kerkenpaspoort

H. Maria ten Hemelopnemingkerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Philipsplein 10 Philippine

L

833 m2

Bouwjaar

1953

†

Christelijk gebruik

Architect

A. Siebers en W. van Dael

Bouwstijl

Traditionalisme (Bossche School)

Denominatie

Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Religieus

De rooms-katholieke H. Maria ten Hemelopnemingkerk aan het Philipsplein 10 diende ter vervanging van het kerkgebouw aan de Gentsebreedstraat 1. In 1924 was die kerk gereed en het verlaten kerkgebouw ging vanaf dat jaar dienst doen als patronaatsgebouw. De kerk werd echter door oorlogshandelingen in de Tweede Wereldoorlog verwoest. Het nieuwe kerkge­bouw dat naar ontwerp van architecten A. Siebers (1893-1978) en W. van Dael (19121985) werd gebouwd stamt uit 1953. Dit kerkgebouw in Philippine is aangewezen als rijksmonument en kan dan ook als belangwekkend worden gezien voor het oeuvre van deze twee architecten.

94

98/126

De koepelkerk aan het Philipsplein is in traditionalistische stijl gebouwd met ontwerpprincipes van de Bossche School. Het gebouw laat een belangrijk statement zien van de betrokken architect om de belangrijke

relatie te laten zien tussen liturgie en architectuur. Er zijn hoogwaardige bijdragen geleverd door belangrijke kunstenaars in de vorm van steenen beeldhouwwerk, bronswerken en schilderwerken. Noemenswaardig is nog de schildering uit 1955 in de koepel van de halfcirkelvormige absis van kunstenaar-priester Egbert Dekkers (1908-1983) die de hemelvaart van Maria voorstelt. In de voorstelling vertrapt een engel de oorlog en draagt de voorgangerkerk uit 1924 op zijn knie, een andere engel verbeeldt de groei van Philippine en draagt de voorgangerkerk uit 1864. De kerk is vanwege zowel ligging als vormgeving van belangrijke waarde voor het dorp Philippine. Bovendien zorgen de schilderingen ook voor de aanwezigheid van interieurwaarden.

34 Kerkenpaspoort

S

Kerkenpaspoort

Vm. Hervormde Kerk

Gemeentelijk monument

Adres

Koningin Emmastraat 7 Philippine

100 m2

Bouwjaar

1900

In transitie

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Neoromaans

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

In transitie

Deze eenvoudige kerk op rechthoekig grondplan onder een met oranje pannen gedekt zadeldak staat op een perceel met de rooilijn teruggesprongen ten opzichte van de overige bebouwing aan de Koning Emmastraat. De kerk is in 1900 gebouwd, ter vervanging van een 17de-eeuwse kerk die in de 19de eeuw wegens bouwvalligheid werd gesloopt. Het plan was toen om de oude klok te herplaatsen in het nieuwe gebouw uit 1900, maar die klok bleek toen te zwaar. Na een omweg via Zwolle is de klok uiteindelijk terechtgekomen in de klokkentoren van een kerk in Groningen. In 2005 is de klok weer teruggekomen bij de Hervormde Kerk in Philippine. De kerk werd begin 2023 verkocht door de hervormde gemeente. Er zijn plannen om er horeca en een kapsalon te vestigen.

95

99/126

Het kerkgebouw bestaat uit witgesausd metselwerk. De voorgevel wordt in drie vensterassen geleed. De middelste as omvat de dubbele entreedeur met

geprofileerde latei waarboven zich een dichtgekit bovenlicht bevindt. Centraal in de gevel bevindt zich een rondboogblindvenster waarin een smal rondboogvenster met glas in lood is gespaard. De linker en rechter as zijn gespiegeld en bestaan uit twee gekoppelde rondboogvensters waarboven een rondboogblindvenster met kleiner en smal rondboogvenster met glas in lood is gespaard. De gevel wordt afgesloten door een gemetselde ezelsrug. Centraal in de top van de gevel is een houten klokkenstoel aangebracht met de in 2005 teruggekomen klok. In de zijgevels zijn twee houten rondboogvensters aangebracht. De zijgevels worden afgesloten door een ongeprofileerde rechte gootlijst. Temidden van woonbebouwing is deze kerk goed herkenbaar en is daarmee ook beeldbepalend voor de omgeving. Door de sobere opzet en latere wijzigingen zijn de architectuurhistorische waarden niet heel hoog, wel is sprake van enige gelaagdheid en is de kerk van cultuurhistorische waarde als vervanger van een 17de-eeuwse voorganger.

35 Kerkenpaspoort

XL S

Kerkenpaspoort

Vm. O.L. Vrouw Visitatiekerk (De Kirke)

Gemeentelijk monument

Adres

Graafjansdijk A 190 Westdorpe

1100 m2

Bouwjaar

1947

Herbestemd

Architect

B.P.J. en A.W. Oomen

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Dorpshuis, cultuur en ontspanning

De Onze Lieve Vrouw Visitatiekerk aan de Graafjansijk A in Westdorpe is medio 2013 als multifunctioneel centrum verder gegaan, nadat begin 2013 duidelijk werd dat dit kerkgebouw, net als vijf andere kerkgebouwen, zou moeten sluiten.

96

100/126

ook samen met de middelste van de drie broers, W.G. Oomen (1979-1963). Het bureau was gezeteld in Oosterhout. Naast de vele kerken bleef A.W. Oomen ook betrokken bij de ruimtelijke uitbreidingen van suikerfabrikant CSM.

De huidige kerk dateert uit 1947 en is naar ontwerp van de gebroeders B.P.J. Oomen (1872-1955) en A.W. Oomen (1875-1961) in traditionalistische stijl gebouwd. Deze kerk had een 19de-eeuwse voorganger uit 1890 in neogotische stijl ontworpen door P.J. van Genk (1844-1919), maar deze werd door terugtrekkende Belgische troepen verwoest in 1940. De 19de-eeuwse kerk diende weer ter vervanging van een 1841 verbouwde, maar in oorsprong uit 1796 daterende kerk.

De in rode baksteen opgetrokken en met rode pannen gedekte kerk heeft een naastgebouwde toren die net als de kerk wordt gedekt door een zadeldak. Op de nok van dit dak is een gietijzeren windvaan met haan geplaatst. De kerktoren is aan vier zijden voorzien van een uurwerk met daaronder de schalmgaten van de klokkentoren. De voorgevel van de kerk heeft een door wit natuursteen benadrukt verdiept geplaatste entree met dubbele deuren en een bovenlicht met drie spitsbogen met daarin glas in lood.

De architecten van de huidige kerk hebben veel ontwerpen gemaakt voor katholieke kerken in opdracht van het bisdom van Breda. Ze werkten daarbij

De monumentale kerk is een duidelijke markering in het dorp en is daarmee beeldbepalend. De kerk heeft een vormgeving die karakteristiek is voor een traditionalistische bouwstijl uit de wederopbouw.