2024-10-30 a. vaststellen kerkenvisie - ontwerpbesluit
Tekst van het document
Kerkgebouwen uit de 21e eeuw laten weer vaker elementen gebaseerd op historiserende bouwstijlen zien, ook wel neotraditionalisme genoemd. Internationalisering en nieuwe migratiestromen zorgden dat oude wijken een nieuw karakter kregen en dat er moskeeën en migrantenkerken ontstonden. Naast dat er 8 nieuwe kerkgebouwen werden gebouwd in deze periode zijn er ook gemeenschappen die intrek namen in bestaande gebouwen. Voorbeelden hiervan in Terneuzen zijn de moskeeën, de Elimkerk en het Capitol Family Centre. Kerkgebouwen die behoren tot deze periode zijn: 4 Korpszaal De Brug Terneuzen 6 Bilal-i Habesi Terneuzen 11 Gereformeerde Gemeente in Nederland Terneuzen 12 Elimkerk Terneuzen 13 Koninkrijkszaal Terneuzen 14 Oud Gereformeerde Gemeente Terneuzen 15 De Levensbron Terneuzen 21 Protestantse Kerk Hoek (kerk) 24 Heilige Kruiskerk Hoek 43 Capitol Family Centre Terneuzen 44 Ulu Camii Axel 35/126
1900
2000
Beoordelingscriteria kernwaarden 4. Onderzoeksresultaten: cultuurhistorisch onderzoek
32
Iedere kerk heeft een eigen geschiedenis en eigen waarden, samen vertellen de kerken een groter verhaal. De waarden van een kerkgebouw kunnen worden beoordeeld aan de hand van de volgende criteria: • Architectonische waarden: wat zijn de architectuurhistorische kenmerken van het gebouw? Is een bepaalde architectuur of typologie van kerkenbouw specifiek belangrijk in de gemeente of regio? Wat is de typologie? Binnen de collectie kan een kerk een belangrijke rol spelen op historisch en maatschappelijk niveau ook al is ze als bouwwerk onbeduidend. Bovendien kan een kerk, ook al is ze niet van architectonisch belang, toch van belang zijn als voorbeeld van een eenvoudige bouwstijl of techniek. • Cultuurhistorische waarden: wat was de rol van de kerk in de historische ontwikkeling van de stad, het dorp en het gebied? Hoe en waarom heeft de kerk zich ontwikkeld tot de huidige situatie? • Stedenbouwkundige waarden: wat is de rol van de kerk in het stedenbouwkundig geheel van een stad of dorp: speelt de kerk een belangrijke rol in het straat- of dorpsbeeld?
• Maatschappelijke waarden: deze waarde wordt bepaald door het gebruik en de rol die de kerk vanuit dit gebruik speelt binnen de samenleving: enerzijds de religieuze gemeenschap (groot of klein, lokale gemeenschap of meer regionaal georiënteerd) en anderzijds de rol voor de samenleving en inwoners/omwonenden. Wanneer de kerk wordt ingezet voor andere, niet-religieuze doeleinden (multifunctioneel gebruik) en door veel mensen bezocht wordt, vergroot dit de maatschappelijke waarde. Zeker wanneer dit gebruik een sociaal-maatschappelijke behoefte vervult binnen een wijk of dorp en de leefbaarheid vergroot. • Gaafheid: in hoeverre is het kerkgebouw onaangetast? • Interieur: welke interieuraspecten van de kerkfunctie zijn behouden gebleven? Denk aan preekstoel, koorhek, orgel etc. Is het een gaaf, oorspronkelijk ensemble of later toegevoegd? Kerken die meerdere kernwaarden vertegenwoordigen en daarmee een uitzonderlijk voorbeeld zijn van een bepaalde categorie kerken, zijn waardevol en mogelijk beschermenswaardig. 36/126
Op basis van de verschillende perioden vallen een aantal zaken op over de ontwikkeling van het geloof en de daarmee samenhangende kerkenbouw in de gemeente Terneuzen. Ontwikkelgeschiedenis en verschijningsvorm • Kenmerkend voor Zeeuws-Vlaanderen is de ontstaansgeschiedenis met veel overstromingen en verwoestingen. Als gevolg van deze bewogen geschiedenis zijn kerkgebouwen uit de middeleeuwen niet (meer) aanwezig in Terneuzen. • Er is in de verschillende dorpen een relatief herkenbare scheiding te zien tussen gereformeerde en katholieke dorpen. In Axel en Zaamslag zijn voor origine grote groepen gereformeerden te vinden. Er zijn in deze dorpen dan ook protestantse kerken van verschillende denominaties. De inwoners van de Sas van Gent, Zuiddorpe, Westdorpe en Koewacht zijn daarentegen van origine voornamelijk katholiek. In deze dorpen domineren de katholieke kerken het dorpsgezicht. In dorpen als Biervliet, Hoek en Sluiskil zijn de groepen gelijkmatiger verdeeld. • Zoals overal in Zeeland vonden er vanaf de Afscheiding van 1843 veel afsplitsingen van de Nederlandse Hervormde Kerk plaats. Ook in Terneuzen zijn in de 19de-
4. Onderzoeksresultaten: cultuurhistorisch onderzoek
33
en 20ste-eeuw veel nieuwe kerkgebouwen gesticht. Vanwege de beperkte omvang van de geloofsgemeenschap en de beperkte beschikbare middelen waren dat vaak eenvoudige kerken. Juist vanwege dit verhaal zijn deze gebouwen van belang. • Het is opvallend dat er bij de vrijmaking in 1944 relatief veel ‘vrijgemaakte’ kerken zijn ontstaan. Deze kerken vallen tegenwoordig onder de Nederlandse Gereformeerde Kerken. Verder zijn er ten opzichte van andere delen van Zeeland minder afgescheiden kerken. De bevindelijk gereformeerde kerkgenootschappen concentreren zich in Terneuzen en hebben een regiofunctie. Hoewel ze soms beperkte architectonische waarden hebben, vertellen deze kerken wel het verhaal van de ontwikkeling van het geloof in Terneuzen. Een aantal van deze kerken is door de gemeente aangewezen als gemeentelijk monument. • Wat verder opvalt is het cluster van kerkstichtingen in de periode van de rooms-katholieke emancipatie. Andere geloven dan het protestantisme waren vrij om zichzelf te manifesteren. In de gemeente Terneuzen zijn relatief veel rooms-katholieke kerken gesticht in de 19de en 20ste-eeuw. Het merendeel van
deze kerken is van rijkswege of door de gemeente beschermd. • In Terneuzen komen relatief veel kerken voor uit de wederopbouwperiode (gebouwd tussen 1940 en 1965), evenals uit de daaropvolgende periode, Post ’65-kerken. Deze groei komt voort uit de forse bevolkingsgroei binnen de gemeente in deze na-oorlogse periode en door verwoestingen in de oorlog. Hierin speelden internationalisering en nieuwe migratiestromen, waaronder arbeidsmigranten, een rol. Stedenbouwkundige waarde Voor alle kerken geldt dat zij betekenis hebben als cultuurhistorische identiteitsdrager van stad en dorp. In elk van de (dorps)kernen neemt de kerk een belangrijke, veelal letterlijk centrale, plek in en vormt de toren een markant en herkenbaar oriëntatiepunt.
37/126
Gebruikswaarde De gebruikswaarde van de meeste kerken in religieus gebruik is hoog, omdat deze nog steeds worden gebruikt in hun oorspronkelijke functie, met bijbehorende interieurelementen. Binnen de dorpskernen speelt de kerkelijke gemeenschap een belangrijke sociaal-maatschappelijke rol. Dit is een kernwaarde.
5. Onderzoeksresultaten: beleidskader Algemeen De gemeente Terneuzen heeft op haar grondgebied in totaal 74 Rijksmonumenten (waarvan 5 kerkgebouwen) en 160 gemeentelijke monumenten (waarvan 18 kerkgebouwen). Het gemeentelijke erfgoedbeleid is opgenomen in de Verordening Fysieke Leefomgeving, het landelijke erfgoedbeleid is terug te vinden in de Erfgoedwet en Omgevingswet. In onderstaand hoofdstuk zijn de meest relevante beleidskaders uitgelicht en wordt een overzicht gegeven van subsidiemogelijkheden voor eigenaren van beschermd religieus erfgoed. Gemeentelijk beleid Verordening Fysieke Leefomgeving Terneuzen 2024
Het beleid en de regelgeving met betrekking tot het erfgoedbeleid, waaronder de aanwijzing en instandhouding van gemeentelijke monumenten en archeologische terreinen, is in verband met de inwerkingtreding van de Omgevingswet op 1 januari 2024, overgebracht naar
34
de Verordening Fysieke Leefomgeving Terneuzen 2024. In de paragrafen 2.1 en 3.6 zijn de artikelen te vinden met betrekking tot de aanwijzing en omgang met gemeentelijke monumenten. In artikel 6.3 is de taakstelling van de gemeentelijke adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit opgenomen. Deze onafhankelijke adviescommissie adviseert het college bij aanwijzingen en aanvragen van omgevingsvergunningen met betrekking tot beschermd (monumentaal) erfgoed. De Verordening Fysieke Leefomgeving is opgenomen in het omgevingsplan als gevolg van de inwerkingtreding van de Omgevingswet per 1 januari 2024. Cultuurhistorische waardekaart
Per 1 januari 2012 werd het voor gemeenten verplicht in nieuwe bestemmingsplannen aandacht te besteden aan cultuurhistorie. Daarbij gaat het niet alleen om objecten als monumentale panden, maar nadrukkelijk ook om bijvoorbeeld landschappelijke elementen. De gemeente Terneuzen heeft een Cultuurhistorische Waardenkaart gemaakt op basis van een inventarisatie van de Provincie Zeeland en in overleg met betrokken organisaties. 38/126
Deze kaart combineert informatie over cultuurhistorisch waardevolle elementen met ontwikkelingsstrategieën uit de Structuurvisie 2025. Deze ontwikkelstrategieën gaan uit van behoud (behouden en beschermen), behoud door ontwikkeling (versterken, verbreden en verbinden) en vernieuwing (transformeren, ontwikkelen en herstructureren). De verschillende ontwikkelstrategieën zijn per gebied aangegeven op kaart. Monumenten en cultuurhistorisch waardevolle elementen en structuren zijn op deze kaart gemarkeerd. Per bestemmingsplan zijn cultuurhistorische elementen opgenomen, met een bescherming of juist met de mogelijkheid tot een (nieuwe) ontwikkeling. De Cultuurhistorische Waardenkaart is opgenomen in het omgevingsplan als gevolg van de inwerkingtreding van de Omgevingswet per 1 januari 2024.
5. Onderzoeksresultaten: beleidskader
35
Provinciaal beleid Koersdocument 2025-2032
Gedeputeerde Staten hebben op 30 januari 2024 het koersdocument cultuur en erfgoed 2025-2032 vastgesteld. In dit document worden de hoofdlijnen en provinciale ambities voor de culturele en erfgoedsector tot 2032 in Zeeland beschreven. De Provincie wil, sámen met de sector en andere stakeholders, voor 2032 5 ambities realiseren, te weten: • Meer dynamiek en samenwerking in de sector • Meer producties in en over Zeeland • Een actieve bijdrage van het cultuurveld aan het vormgeven van de grote transities • Het in lijn met het Verdrag van Faro beter behouden, toegankelijk maken en benutten van cultuur & erfgoed voor iedereen • Meer jongeren waarderen, produceren en nemen deel aan cultuur & erfgoed. Het vaststellen van dit koersdocument is een eerste stap in dit proces. De tweede stap is een meerjarige Uitvoeringsagenda cultuur & erfgoed 2025-2032. De inhoudelijke uitdagingen, de taak- en rolopvatting van de Provincie Zeeland en ambities vormen daarvoor de basis. De uitvoeringsagenda wordt in de loop van dit jaar verder uitgewerkt.
Loods Herbestemming
Het Zeeuwse erfgoed staat er in vergelijking met andere provincies niet goed voor. Ruim 100 monumenten (niet-woonhuizen) staan leeg of zijn er slecht aan toe. De komende jaren zet de provincie zich daarom in om kwetsbare monumenten (religieus, agrarisch, en industrieel erfgoed) een nieuwe functie te geven. Doordat een gebouw gebruikt wordt, is er een grotere kans op instandhouding. Om dat proces kracht bij te zetten, is sinds 2022 een “loods herbestemming monumenten” aangesteld. Deze loods herbestemming gaat eigenaren en initiatiefnemers ondersteunen bij hun project. Hier worden vraag en aanbod bij elkaar gebracht. Monumenten en hun eigenaren worden aan initiatiefnemers gekoppeld en omgekeerd. Kansen en risico’s worden in kaart gebracht en initiatiefnemers wordt geadviseerd over het te volgen proces. Daarbij wordt kennis over verduurzaming en financieringsmogelijkheden gedeeld.
39/126
5. Onderzoeksresultaten: beleidskader
Subsidies en regelingen Subsidies voor instandhouding monumenten
Voor de instandhouding (regulier onderhoud) van rijksmonumenten kunnen eigenaren subsidie aanvragen bij de rijksoverheid middels de Subsidieregeling instandhouding monumenten (Sim-subsidie). De werkzaamheden moeten deel uit maken van een 6-jarig instandhoudingsplan en bijdragen aan maximaal behoud van de monumentale waarden van het betreffende rijksmonument. De toekenning van de subsidie is gekoppeld aan de herbouwwaarde van een gebouwd monument. Dit zijn de kosten die worden gemaakt om een gebouw weer in zijn oorspronkelijke staat op de bouwen. De maximale subsidiabele kosten bedragen bij gebouwde monumenten over de gehele periode van 6 jaar maximaal 3% van de herbouwwaarde van het monumentale gebouw. De eigenaren van de rijksmonumentale kerkgebouwen in de gemeente Terneuzen zijn op de hoogte van de Sim en maken hier deels gebruik van. De provinciale subsidieregeling voor de restauratie van rijksmonumenten kent een
36
subsidiepercentage van maximaal 70% met een maximum van 500.000 euro. In 2024 is de subsidiepot van 1,8 miljoen euro verhoogd naar 2,8 miljoen euro. De gemeente Terneuzen hanteert een subsidieregeling voor de instandhouding (onderhoud en restauratie) van gemeentelijke monumenten, die is vastgelegd in de Subsidieverordening cultureel erfgoed 2023. De subsidiebijdrage bedraagt 50% van de vastgestelde subsidiabele kosten met een maximum van 2% van de laatst vastgestelde WOZ-waarde van het in de aanvraag vermelde opstal. Deze subsidie kan eenmaal per 2 jaar worden aangevraagd door eigenaren van gemeentelijke monumenten. Met de uitvoering mag pas worden begonnen als de gemeente hierover een beslissing heeft genomen. Onder artikel 8, lid 4 in deze verordening is een specificatie aangebracht voor kerkelijke monumenten. De subsidie voor kerkelijke monumenten van de in een kalenderjaar gemaakte onderhoudskosten bedraagt 20 % van de door het rijk en/of de provincie Zeeland subsidiabel verklaarde onderhoudskosten, met een maximum van € 2.269,00 per object. 40/126
Subsidie herbestemmingsonderzoek
Binnen de gemeente Terneuzen bevinden zich enkele kerkgebouwen met een urgente bedreiging of een bedreiging op langere termijn. Bij sommige kerkeigenaren staan gesprekken over het vinden van een neven- of herbestemming nog in de kinderschoenen of worden in zijn geheel nog niet gevoerd. Behoud en gebruik van deze kerkgebouwen staan daardoor onder druk. Zowel monumentale kerkgebouwen als kerkgebouwen met cultuurhistorische waarde (maar zonder monumentale bescherming) kunnen een beroep doen op de subsidieregeling vanuit de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed voor stimulering herbestemming Monumenten. Aan de hand van een haalbaarheidsonderzoek kan een kerkeigenaar de mogelijkheden en de (financiële en plantechnische) haalbaarheid van een herbestemming of een multifunctioneel gebruik van een kerkgebouw laten onderzoeken. Daarnaast kan binnen deze subsidieregeling, in aanvulling op het haalbaarheidsonderzoek, ook een verduurzamingsonderzoek (energiescan of maatwerkadvies) gedaan worden.
5. Onderzoeksresultaten: beleidskader
37
De subsidieregeling subsidieert 70% van de kosten van zo’n onderzoek. Deze subsidie kan jaarlijks worden aangevraagd bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in de maanden oktober en november. Subsidie voor verduurzaming
Binnen de Subsidieregeling instandhouding monumenten kan de eigenaar ook subsidie aanvragen voor het uitvoeren van een verduurzamingsonderzoek aanvullend op de onderhoudswerkzaamheden. Het verduurzamingsadvies dient zich te richten op het identificeren van de besparingsmogelijkheden, met speciale aandacht voor de monumentale waarden van het gebouw. Voorwaarden zijn dat voor de instandhoudingssubsidie dit maatwerkadvies niveau 2 of 3 betreft (zie hiervoor de Uitvoeringsrichtlijn Bouwkundig Advies Monumenten van de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg) en dat rekening wordt gehouden met de aanwezige monumentale waarden, op basis van een door een bouw- of architectuurhistoricus opgesteld rapport over de aanwezige monumentale waarden. Voor dit verduurzamingsonderzoek kan 4.000 euro aan subsidie worden uitgekeerd.
Daarnaast komen kerken met een maatschappelijke bestemming in aanmerking voor de subsidieregeling Duurzaam Maatschappelijk vastgoed (DUMAVA), vanuit de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. Deze subsidieregeling komt eigenaren van bestaand maatschappelijk vastgoed tegemoet in de kosten om te verduurzamen. Hieronder vallen kerkgebouwen in religieus gebruik, maar ook herbestemde kerken met een maatschappelijke bestemming. Als indieningsvoorwaarde geldt onder andere een energiescan of maatwerkadvies voor het gebouw. Het subsidiepercentage voor losse maatregelen betreft 20%. Het subsidiepercentage voor integrale maatregelen (uitvoering van meerdere maatregelen) kan oplopen tot 40% (afhankelijk van het aantal labelsprongen). Het minimale subsidiebedrag bedraagt 5.000 euro voor losse maatregelen en 25.000 euro voor integrale maatregelen. Het maximale subsidiebedrag per aanvrager bedraagt 1,5 miljoen.
41/126
In juni 2024 was een nieuwe ronde om hiervoor een aanvraag in te dienen. Voor deze subsidie worden doorgaans meer aanvragen ontvangen dan er subsidie beschikbaar is. De gemeente Terneuzen heeft geen subsidieregeling voor verduurzaming waarvoor kerkeigenaren in aanmerking kunnen komen.
Zonnepanelen op de niet-monumentale Pastoor van Arskerk
6. Onderzoeksresultaten: toekomstverwachting 44
44
13
44
12
44
12
16
1
7 4
11
15
Tussen mei en november 2023 zijn gesprekken gevoerd tussen de eigenaren van kerkgebouwen en de gemeente Terneuzen. In deze gesprekken werd de toekomstverwachting van de kerkgebouwen besproken. In totaal hebben 22 gesprekken plaatsgevonden met eigenaren van kerken die in religieus gebruik zijn. Daarnaast is gesproken met 5 eigenaren van herbestemde kerken en 2 eigenaren van een leegstaande kerk. Toekomst kerken in religieus gebruik
16 12 9
24
7
2023
7
1
1
1
2028
2033
2038
Toekomstverwachting
38
7
Religieus gebruik
Onzeker
In transitie
Onbekend
Herbestemd
Gesloopt
In 2023 werden 24 van de 44 kerkgebouwen voor religieuze doeleinden gebruikt. 16 kerken waren herbestemd en 4 kerken stonden leeg of waren in transitie (in afwachting van een voorgenomen ontwikkeling). Uit gesprekken met de kerkeigenaren is gebleken dat voor een deel van het religieus erfgoed de toekomst onzeker is, voor een deel zelfs op de korte termijn. Kerkeigenaren van kerken in religieus gebruik verwachten dat binnen 5 jaar voor 7 kerken de toekomst, binnen het huidige (religieuze) gebruik, onzeker is. 42/126
Over 10 jaar is dat aantal opgelopen tot 11 kerkgebouwen en over 15 jaar voor 15 kerkgebouwen. 9 kerkeigenaren van kerken die momenteel in religieus gebruik zijn, zeggen over 15 jaar met zekerheid nog in religieus gebruik te zijn. Het is niet met zekerheid te zeggen dat over 15 jaar 15 kerken buiten religieus gebruik treden, maar wel dat de toekomst onzeker is. Door het gebruik aan te passen, bijvoorbeeld door multifunctioneel gebruik van het kerkgebouw mogelijk te maken, kan het toekomstperspectief worden verbeterd. Toekomst herbestemde kerken Ook de toekomstverwachting van de 16 herbestemde kerken is in enkele gevallen onzeker. De inschatting van deze eigenaren was, dat er over 5 jaar nog 13 van de herbestemde kerkgebouwen binnen het huidig gebruik worden ingezet en over 10 en 15 jaar nog 12.
6. Onderzoeksresultaten: toekomstverwachting
Afname religieus gebruik Op basis van de gesprekken is een voorzichtige inschatting te maken van het aantal ingeschreven leden en dienstbezoekers. Informatie over het afnemend of toenemend aantal leden geeft, in de context van een duurzaam toekomstperspectief voor religieuze gebouwen, een indicatie in hoeverre een gemeenschap de instandhouding van het gebouw nog kan opbrengen. Belangrijk is dat een grote gemeenschap niet per definitie ‘beter’ is dan een kleine betrokken gemeenschap. Uit de gesprekken en een analyse van de gegevens blijkt dat van het overgrote deel van de in totaal 23 kerken in religieus gebruik het aantal leden afneemt. Soms licht maar structureel, soms ook heel snel. Leden hebben een gemiddelde tot hoge leeftijd. De inkomsten bestaan vaak alleen uit de vaste bijdrage van leden, donaties en legaten. Door de krimpende gemeenschap nemen de structurele inkomsten af. Jonge gezinnen, kinderen en jongeren zijn lastig aan de gemeenschap te binden of trekken weg. De religieuze gemeenschappen worden veelal voor een structureel deel geleid en gerund door betrokken vrijwilligers. Alle
39
kerkeigenaren geven aan dat meestal nog wel lukt om genoeg mensen te vinden voor specifieke kortdurende activiteiten en (onderhouds)projecten, maar dat het heel lastig is om voldoende mensen te vinden voor langdurigere en meer verantwoordelijke functies, zoals bestuursfuncties. Het resultaat daarvan is dat veel bestuursleden veel langer in functie blijven dan vooraf de bedoeling was. Het uitbreiden van activiteiten en het verbreden van het gebruik van het kerkgebouw is door het ontbreken van een koster en een tekort aan vrijwilligers in veel gevallen niet mogelijk. Bovendien geven verschillende kerkeigenaren aan dat er een tekort bestaat aan predikanten, pastoors, priesters en diakenen, waardoor het huidige religieuze gebruik onzeker is. Tijdens de gesprekken gaven verschillende kerkeigenaren aan dat de krimp van de kerkelijke gemeente onder andere werd veroorzaakt door krimp van het aantal inwoners en dat met name jongeren en jonge gezinnen wegtrekken. Uit statistieken (Centraal Bureau voor de Statistiek) blijkt deze krimp niet. Gemeentebreed bestond er over 2023 een groei van 2,5 per 1.000 inwoners. De regio streeft naar een groei van 205.000 naar 225.000 43/126 inwoners.
De stad Terneuzen trekt al jaren meer inwoners aan, vanwege de relatief vele nieuwbouw. Hoek en Sluiskil leverden in. In deze dorpskernen is geen tot nauwelijks nieuwbouw gerealiseerd. In de leeftijdsopbouw van de gemeente Terneuzen is de categorie kinderen (0-15 jaar) en jongeren (15-25 jaar) ondervertegenwoordigd. Het aantal niet-Nederlandse inwoners afkomstig uit Europa en buiten Europa neemt jaarlijks toe. Interieurs In het verleden is iets meer dan 30 % van de kerkinterieurs en kerkelijke collecties in Terneuzen vastgelegd door Museum Catherijneconvent. Catharijneconvent registreert landelijk kerkelijke interieurs. De actualiteit van de registraties laat echter te wensen over. De registratiegegevens die er zijn, zijn in een flink aantal gevallen oud (ouder dan 20 jaar). 6 locaties in Terneuzen voldoen aan de norm. In een deel van de kerken in Terneuzen is nog nooit een interieurregistratie uitgevoerd. Het bisdom Breda geeft vooralsnog geen toestemming om informatie over interieurs van rooms-katholieke kerken in het bisdom te delen.
Bouwkundige staat 6. Onderzoeksresultaten: toekomstverwachting
Behalve de toekomstverwachting van de kerkeigenaar speelt ook de bouwkundige staat van een kerkgebouw een rol in de toekomstverwachting. Daarom heeft de Monumentenwacht Zeeland een bouwkundige scan van de kerken gemaakt. Op 4 criteria (conditie fundering, conditie gevels, vensters, deuren, conditie kapconstructies en conditie dakbedekking en goten) is een score tussen 1 (zeer goed) en 6 (zeer slecht) gegeven. Interieur van de Maria Hemelvaartkerk in Philippine
Dat betekent dat gegevens over rooms-katholieke interieurs in deze waardenstelling geheel ontbreken. Van de 6 geregistreerde kerken vallen 2 kerkelijke interieurs in de categorie ‘topensembles’, te weten de Maria Hemelvaartkerk (Philippine) en de Protestantse Kerk (Biervliet). 4 kerkinterieurs vallen binnen de categorie ‘middenmoot’ vanwege hun oorspronkelijkheid en uitzonderlijke interieurstukken. Dit zijn de Goede Herderkerk (Terneuzen), De Ark (Sluiskil), de Protestantse Kerk (Zaamslag) en de Protestantse Kerk (Axel).
40
Van alle kerkgebouwen is een bouwkundige scan op locatie gemaakt. Van veruit het grootste deel (36) kan de onderhoudsstaat goed tot zeer goed genoemd worden. De kerkgebouwen met een religieuze functie hebben gemiddeld een betere bouwkundige staat dan de herbestemde kerken. De leegstaande kerken scoren daar flink onder. Dit is grotendeels te wijten aan de bouwvallige staat van de schuilkerk in Zuiddorpe, waarvan de gevels, kapconstructie en dakbedekking als zeer slecht zijn beoordeeld. Op basis van de bouwkundige scan is ook een inschatting van de onderhoudskosten gemaakt. 44/126
35
1
+++
++
4
3
+
-
--
1
---
Bouwkundige staat
17 12 8
€€€€
7
€€€
€€
€
Indicatie verwachte kosten
De hoogte hiervan hangt onder andere af van de grootte van het gebouw en de materialen. Monumentale kerkgebouwen hebben vaak hogere onderhoudskosten. Hierbij valt op dat er voor enkele kerken aanzienlijke onderhoudskosten (te verwachten) zijn. Het gaat in bijna al die gevallen om rijksmonumenten of gemeentelijke monumenten.
6. Onderzoeksresultaten: toekomstverwachting
41
Kerkeigenaren zijn zoekend
Herstelde scheur in metselwerk
Beschadigd glas in lood
Ontbrekende leien
Ontbrekend stuk regenpijp
Plantengroei op fronton
Slecht metselwerk en voegwerk
Uit de gesprekken met de kerkeigenaren blijkt dat een deel van de kerkbesturen zoekend is naar een gezonde exploitatie. Enkele kerkbesturen maken al actief plannen of hebben al een jarenlange ervaring opgedaan met nevenbestemmingen, zoals zaalverhuur en het organiseren van concerten. Het aantal multifunctioneel bestemde kerken in Terneuzen is gering. Kerken zijn of in religieus gebruik, of zijn volledig herbestemd, maar een combinatie van religieus en ander gebruik komt weinig voor. De bewustwording van een ander perspectief over 15 jaar is wel aanwezig, maar de gemene deler is dat de gemeenschappen zo lang mogelijk willen blijven kerken in het eigen kerkgebouw met daarbij andere, aan de kerkexploitatie ondersteunende, functies. Het realiseren van nevengebruik naast het religieuze gebruik biedt kerkeigenaren kansen om het gebruik van hun kerkgebouw te intensiveren en de kosten (energierekening, onderhoud gebouw) te delen onder meerdere gebruikers.
45/126
Het kerkgebouw krijgt bovendien een hernieuwde rol binnen de samenleving en de kerkgemeenschap kan in het eigen gebouw blijven kerken. Het is voor kerkeigenaren, gezien de hoeveelheid kerken met vergelijkbare toekomstverwachtingen en soortgelijke invullingen aan nevenactiviteiten , wenselijk om dergelijke activiteiten af te stemmen. Ook buurt- en dorpshuizen vervullen veelal een soortgelijk gebruik voor de samenleving.
Urgentietabel 6. Onderzoeksresultaten: toekomstverwachting
Nr.
Kerk
Plaats
2
Kerkhotel Biervliet
Biervliet
3
Toren Sint-Willibrorduskerk
Terneuzen
5
Vm. Gereformeerde Kerk
6
Nr.
Kerk
Plaats
4
De Brug
Terneuzen
7
Bilal-I Habesi
Terneuzen
Terneuzen
8
Goede Herderkerk
Terneuzen
Grote kerk
Terneuzen
9
Emmaüskerk
Terneuzen
17
Vrijmetselaarsloge
Spui
10
Bethlehemkerk
Terneuzen
19
Sint-Antonius van Paduakerk
Sluiskil
11
Gereformeerde Gemeente in Nederland
Terneuzen
20
Gereformeerde Kerk
Hoek
12
Elimkerk
Terneuzen
24
H. Kruiskerk
Hoek
13
Koninkrijkszaal
Terneuzen
27
V.m. Gereformeerd Kerk
Zaamslag
14
Oud Gereformeerde Gemeente
Terneuzen
29
Maria Hemelvaartkerk
Sas van Gent
15
De Levensbron
Terneuzen
30
Stichting ''de Ventjes'' / Recht door Zee / Stichting Rock around the world
Sas van Gent
16
De Kandelaar
Terneuzen
31
Mondhygiëniste Dorota Visser
Sas van Gent
21
Protestantse Kerk
Hoek
32
vm. Maria ten Hemelopnemingkerk
Philippine
22
Nederlandse Gereformeerde Kerk
Hoek
35
De Kirke
Westdorpe
25
Protestantse Kerk
Zaamslag
36
vm. Sint-Gregorius de Grotekerk
Axel
26
Nederlandse Gereformeerde Kerk
Zaamslag
39
vm. Gereformeerde Gemeente
Axel
28
Christelijk Gereformeerde Kerk
Zaamslag
41
Schuilkerk
Zuiddorpe
33
Heilige Maria ten Hemelopnemingkerk
Philippine
18
De Ark
Sluiskil
37
Nederlandse Gereformeerde Kerk
Axel
23
Vm. Gereformeerde Gemeente in Nederland
Hoek
38
Protestantse Kerk
Axel
34
Hervormde Kerk
Philippine
40
Maria Hemelvaartkerk
Zuiddorpe
1
Protestantse Kerk
Biervliet
42
Sint-Philippus en Jacobuskerk
Koewacht
43
Capitol Family Centre
Terneuzen
44
Ulu Camii
Axel
Functie: Functie
Bedr.
Urgent.
Monument Monument:
Funct. Monu.
Bedr.
Urgent.
Urgentie
Religieus gebruik
Rijks
Instandhouding op korte termijn onder druk (0-5 jaar)
Actie vereist binnen 0-5 jaar
Herbestemd
Gemeentelijk
Instandhouding op termijn onder druk te staan (5-15 jaar)
Actie vereist binnen 5-15 jaar
Instandhouding op langere termijn goed (15+ jaar)
Geen actie vereist binnen 15 jaar
Leegstaand
42
Monument: Monument
Funct. Monu.
46/126
Onbekend
Urgentie om actie te ondernemen 6. Onderzoeksresultaten: toekomstverwachting
43
In hoeverre een kerkgebouw bedreigd wordt, wordt vooral bepaald door de toekomstverwachting zoals aangegeven door de eigenaar. Deze toekomstverwachting is een combinatie van de grootte en leeftijd van de gemeenschap en de financiële situatie (exploitatietekorten, onderhoudskosten van het kerkgebouw en de kosten van de energierekening). Dit geldt zowel voor het voortzetten van het religieuze gebruik als de toekomstbestendigheid van een herbestemming. Het onderzoek naar de toekomstbestendigheid van kerkgebouwen moet zorgvuldig gebeuren.
De mate van bedreiging van een kerkgebouw bepaalt niet altijd de urgentie voor de burgerlijke gemeente om actie te ondernemen. Zo wordt het kerkgebouw De Ark in Sluiskil op korte termijn ernstig bedreigd: het zal gesloopt worden. Er is echter geen urgentie om actie te ondernemen voor de gemeente Terneuzen, omdat zij zelf goedkeuring heeft gegeven aan deze ontwikkeling. Ook zal de urgentie bij een historisch waardevolle kerk die buiten gebruik komt, hoger zijn dan wanneer dit het geval is bij een niet-historisch waardevol kerkgebouw.
De mate van bedreiging is in de tabel op de vorige pagina weergegeven door middel van groene, oranje of rode bolletjes. Als het kerkgebouw op korte termijn (binnen 5 jaar) bedreigd wordt, krijgt de kerk een rood bolletje. Speelt er een bedreiging op middellange termijn (5 tot 15 jaar), dan krijgt de kerk een oranje bolletje. Wordt er op lange termijn geen probleem verwacht met betrekking tot de instandhouding van het gebouw, dan krijgt de kerk een groen bolletje.
Daarom is er een aparte kolom in het model opgenomen, waarin de urgentie voor de gemeente om actie te ondernemen naast de bedreiging van het kerkgebouw is aangegeven. Bedreiging en urgentie Van de 24 kerken in religieus gebruik hebben 6 kerken een rood bolletje gekregen. Deze kerken worden op de korte termijn (0-5 jaar) bedreigd en hebben allemaal een monumentale status. 6 kerken in religieus gebruik hebben een oranje bolletje onder bedreiging. Zij hebben aangegeven dat het toekomstperspectief op de middellange 47/126
termijn (5-15 jaar) onzeker is. Ook deze kerken hebben, op 2 na, een monumentale status. 12 kerken hebben een groen bolletje gekregen. Daar gaat op de lange termijn (15 jaar of langer) alles goed. Deze kerken zijn voornamelijk in de stad Terneuzen te vinden. Van de 16 herbestemde kerken is voor 2 kerken de situatie op de korte termijn urgent. Dit zijn de Antonius van Paduakerk in Sluiskil en de voormalige Gereformeerde Kerk van Zaamslag. Beide kerkgebouwen zijn aangewezen als gemeentelijk monument. Bij 3 kerken is de situatie op de middellange termijn urgent: de vm. Gereformeerde kerk en de Grote kerk in Terneuzen en de vm. Heilige Maria Ten Hemelopnemingkerk in Philippine. Van de leegstaande kerken is de urgentie voor de schuilkerk hoog, de onderhoudsstaat van dit gemeentelijk monument is zeer slecht. Voor de Hervormde Kerk in Philippine wordt op dit moment gezocht naar een passende herbestemming. Vanuit de gemeente is daar onder andere aandacht nodig voor eventuele bestemmingswijziging.
7.
Onderzoeksresultaten: sterkte-zwakteanalyse
Kerkgebouwen
Kerkeigenaren
Sterkte
Zwakte
Sterkte
Zwakte
De kerkgebouwen bevinden zich over het algemeen in een goede tot zeer goede staat.
Vitale kerkgemeenschappen bezitten (kerk)gebouwen die vanuit architectuurhistorisch oogpunt minder interessant zijn.
Aan kerkelijke gemeentes zijn vele toegewijde vrijwilligers verbonden.
Vrijwilligers voor langdurige, verantwoordelijke taken zoals bestuursfuncties zijn moeilijk te vinden.
Rijksmonumentale kerken maken gebruik van de subsidieregeling (Sim) van het Rijk voor instandhouding.
Kerkgebouwen worden slechts sporadisch gebruikt voor niet-religieuze activiteiten en commerciële verhuur.
Kerkgemeenschappen spelen een belangrijke sociaal-maatschappelijke rol binnen de (niet-religieuze) samenleving van dorpen.
Vrijwilligers in de kerkgemeenschappen komen voor het overgrote deel uit de leeftijdscategorie 65+.
Kerkgebouwen hebben de potentie om de leefbaarheid in dorpskernen te vergroten.
Niet-religieuze nevenactiviteiten kunnen leiden tot concurrentie tussen kerkgebouwen en buurten dorpshuizen.
Vrijwilligers hebben niet altijd de benodigde kennis, zoals gebouwtechnische kennis, kennis over verduurzaming van historische gebouwen en kennis van subsidiestromen en vergunningtechnische procedures.
Verduurzaming van kerkgebouwen vraagt om aandacht, grotendeels als gevolg van een onzeker toekomstperspectief.
44
48/126
Gemeente Terneuzen
Provincie
7. Onderzoeksresultaten: sterkte-zwakteanalyse
Sterkte
Zwakte
Sterkte
Zwakte
De monumentale bescherming van kerkgebouwen is op orde.
De gemeente heeft geen subsidiemogelijkheid voor verduurzaming waar kerkeigenaren gebruik van kunnen maken.
Er bestaat geen provinciale subsidieregeling ten behoeve van verduurzaming waar kerkeigenaren gebruik van zouden kunnen maken.
De gemeente geeft subsidie ten behoeve van de instandhouding van monumentale kerkgebouwen.
Er is (nog) geen analyse van behoeftes aan sociaal-maatschappelijke functies binnen de wijken en dorpskernen enerzijds en een overzicht van het sociaal-maatschappelijk vastgoed in bezit van de gemeente anderzijds, waardoor op korte termijn geen matching tussen behoeftes en kansen is te maken.
Alle Zeeuwse gemeenten hebben een beroep gedaan op de decentrale uitkering ten behoeve van het opstellen van een kerkenvisie waardoor koppelkansen ontstaan. De provincie Zeeland heeft sinds 2022 een Loods Herbestemming aangesteld, waar kerkeigenaren terecht kunnen met vragen over herbestemming of multifunctioneel gebruik. De gehanteerde Kerkenvisieonderzoeksaanpak is voor elke Zeeuwse gemeente identiek, waardoor op provinciaal niveau thema’s zichtbaar worden. Vraagstukken kunnen provinciebreed worden aangepakt.
Het contact tussen de gemeente en kerkeigenaren is overwegend goed.
45
49/126
Inwoners
Overig
7. Onderzoeksresultaten: sterkte-zwakteanalyse
Sterkte
Zwakte
Sterkte
Zwakte
De betrokkenheid van inwoners van de dorpskernen bij de (dorps)kerken is doorgaans groot, ook wanneer men zelf niet naar de kerk gaat.
Niet-kerkelijke inwoners dragen niet structureel bij aan instandhouding van kerkgebouwen.
De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) heeft een actief programma Toekomst Religieus Erfgoed met verschillende informatiebrochures en bijeenkomsten.
Kerkeigenaren maken niet of nauwelijks gebruik van de voorzieningen en informatie vanuit de RCE en het programma Toekomst Religieus Erfgoed.
De RCE heeft een subsidieregeling (70%) voor haalbaarheidsonderzoeken naar bij- en herbestemmingen. Hier liggen kansen voor kerkeigenaren om onderzoek te doen naar verbreding van het gebruik.
Kerkeigenaren maken geen gebruik van de mogelijkheid om een haalbaarheidsonderzoek uit de voeren naar verbreding van het (religieus) gebruik.
Bij eenmalige doneeracties met een concreet doel, dragen ook niet-kerkelijke inwoners bij. Inwoners geven aan dat zij waarde hechten een de sociaalmaatschappelijke functie van kerken (samenkomst, ontmoeting, bezinning). Inwoners geven aan dat zij waarde hechten aan de cultuurhistorische waarden van kerkgebouwen (lokale historie en identiteit). Inwoners geven aan dat zij het belangrijk vinden dat een kerk, ook na herbestemming, toegankelijk blijft voor publiek als plek voor ontmoetingen.
46
50/126
8. Transformatieladder religieus erfgoed De transformatieladder geeft inzicht in de verschillende soorten van gebruik van een kerkgebouw en biedt handvatten wanneer een kerkeigenaar zoekt naar een nieuw gebruik. Dat kan een multifunctioneel gebruik zijn naast het oorspronkelijke religieuze gebruik, maar ook een volledige herbestemming. Ook voor de gemeente kan de transformatieladder houvast bieden in de zoektocht naar een gewenste bestemming van een kerkgebouw. Omdat de gemeente het omgevingsplan vaststelt en daarmee de bestemming van een kerkgebouw, heeft zij hierop grote invloed. Wanneer de gemeente de vraag wordt gesteld mee te willen werken aan een wijziging van de bestemming, bijvoorbeeld van maatschappelijk naar een private bestemming, zoals wonen of kantoor, dient zij de afweging te maken of dit een wenselijke ontwikkeling is. De onderstaande beschrijving van de verschillende treden van de transformatieladder geeft inzicht in de voor- en nadelen en (on)mogelijkheden van de verschillende gebruiken.
47
Transformatieladder religieuze gebouwen Religieus gebruik als hoofdfunctie
1
(met evt. nevengebruik)
Meervoudig gebruik
2
(met religieus gebruik)
Publiek gebruik
3
1. Religieus
2. Meervoudig
(maatschappelijk, cultureel)
3. Publiek
4
Privaat gebruik
4. Privaat
5
Tijdelijk gebruik
5. Tijdelijk
6
Leegstaand- sloop
6. Geen
51/126
8. Transformatieladder religieus erfgoed
De transformatieladder loopt van de hoogste trede, die uitgaat van het religieuze gebruik waarvoor de kerk van oorsprong bedoeld is, naar het minst gewenste gebruik aan het einde van de levensduur van het kerkgebouw: leegstand met mogelijk sloop tot gevolg. In de tussengelegen treden komt het gebruik steeds verder af te staan van het oorspronkelijke gebruik: van publiektoegankelijk en maatschappelijk gebruik tot privaat gebruik en daarbij van behoud van het kerkgebouw en kerkelijke interieur, tot grootschalige verbouwingen ten behoeve van het nieuwe gebruik.
1
Religieus gebruik
Binnen het religieus gebruik wordt de kerk gebuikt waarvoor hij van oorsprong is gebouwd: de viering, samenkomst, ontmoeting en bezinning. Voor kerken met een monumentale status is het uitgangspunt behoud van de historisch waardevolle onderdelen, vaak ook van het interieur. In het bestemmingsplan hebben kerken in religieus gebruik een maatschappelijke bestemming. Het religieus gebruik is uiteraard voor behoud van het kerkgebouw en interieur het meest gewenste gebruik.
48
Doopvont uit de afgebrande kerk van Hoek. Op de plek van de afgebrande kerk verrees een nieuw kerkgebouw dat intensief gebruikt wordt.
Tegelijkertijd is het voor veel kerkeigenaren, als gevolg van ontkerkelijking, een krimpende gemeenschap, hoge leeftijden van kerkgangers, teruglopend aantal vrijwilligers, teruglopende inkomsten, hoge energierekeningen en hoge onderhoudskosten, steeds moeilijker om alles rond te krijgen. Soms wordt het kerkgebouw alleen op zondag gebruikt en staat het de overige dagen grotendeels leeg. Maar veelal worden kerken in religieus gebruik ook kleinschalig verhuurd aan derden. Veel voorkomende (kleinschalige) functies zijn het verhuren van vergaderruimtes, verhuren van repetitieruimtes voor koren en muziekverenigingen en het organiseren van concerten en voorstellingen in de kerkzaal. Dit gebruik is echter bijzaak en ondergeschikt aan het religieus gebruik. 52/126
Kerken in de gemeente Terneuzen met een religieus gebruik zijn: • Protestantse Kerk, Biervliet • Korpszaal De Brug Leger des Heils, Terneuzen • Moskee Bilal-I-Habesi, Terneuzen • Goede Herderkerk, Terneuzen • Emmaüskerk, Terneuzen • Bethlehemkerk, Terneuzen • Gereformeerde Gemeente in Nederland, Terneuzen • Elimkerk, Terneuzen • Koninkrijkszaal, Terneuzen • Oud Gereformeerde Gemeente, Terneuzen • De Levensbron, Terneuzen • De Kandelaar, Terneuzen • Protestantse Kerk, Hoek • Nederlandse Gereformeerde Kerk, Hoek • Protestantse Kerk, Zaamslag • Nederlandse Gereformeerde Kerk, Zaamslag • Christelijke Gereformeerde Kerk, Zaamslag • Heilige Maria ten Hemelopnemingkerk, Philippine • Nederlandse Gereformeerde Kerk, Axel • Protestantse Kerk, Axel • Maria Hemelvaartkerk, Zuiddorpe • Sint-Philippus en Jacobuskerk, Koewacht • Capitol Family Centre, Terneuzen’ • Ulu Camii, Axel
8. Transformatieladder religieus erfgoed
49
2
Multifunctioneel gebruik
Kerkgebouwen met een multifunctioneel gebruik zijn zowel in religieus gebruik, doorgaans in ieder geval voor de kerkdienst op zondagochtend, als voor een breder gebruik. Wanneer dit niet-religieuze gebruik grootschalig is en de boventoon voert, boven het religieuze gebruik, valt het kerkgebouw onder ‘multifunctioneel’ gebruik. Veelal is een verbouwing of het opdelen van de kerkzaal noodzakelijk om dit gebruik mogelijk te maken. In veel gevallen van multifunctioneel gebruik is de kerk in eigendom van de kerkelijke gemeente, in sommige gevallen is de kerk eigendom van een stichting. De hoge stookkosten en een tekort aan vrijwilligers zijn veelal beperkende factoren. De extra inkomsten die worden gegeneerd uit de verhuur, kunnen een welkome toevoeging zijn om het religieus gebruik op de lange(re) termijn mogelijk te maken. Bovendien verkrijgt het kerkgebouw een nieuwe functie voor de samenleving en omwonenden en blijft het kerkgebouw publiekstoegankelijk.
Een voorbeeld van een kerk in de gemeente Terneuzen in multifunctioneel gebruik is: • Grote Kerk, Terneuzen (maatschappelijke en culturele activiteiten en incidenteel religieus gebruik).
Veelal liggen de gebouwen centraal in de wijk en zijn benodigde faciliteiten, zoals toiletten, een keuken, vergaderruimtes etc. aanwezig. Binnen dit gebruik zijn grootschalige verbouwingen doorgaans niet noodzakelijk. Ook blijft het gebouw publiekstoegankelijk. Elke gemeente heeft behoefte aan gebouwen met een maatschappelijke functie, waar bewoners heen kunnen om vele verschillende redenen. Wanneer een maatschappelijke bestemming wordt opgeheven, is het veelal lastig om deze functie opnieuw toe te voegen omdat het gebruik vanuit commercieel oogpunt veelal minder interessant is.
Kerstconcert in de Grote Kerk van Terneuzen
3
Maatschappelijk / Cultureel gebruik
Kerkgebouwen die uit religieus gebruik raken, kunnen binnen de vigerende maatschappelijke bestemming de deuren openzetten voor de samenleving. Vanwege hun oorspronkelijke gebruik zijn ze geschikt voor een maatschappelijk en cultureel gebruik. 53/126
Voorbeelden van maatschappelijk gebruik van een kerkgebouw zijn buurthuizen, welzijnsorganisaties, (niet commerciële) gezondheidscentra, bibliotheken, theater- en voorstellingsruimtes, expositieruimtes en musea. De stookkosten en onderhoudskosten van een kerkgebouw zijn echter doorgaans hoog en maatschappelijk en cultureel gebruik hebben doorgaans geen grote opbrengsten tot gevolg.
8. Transformatieladder religieus erfgoed
4
De vredeskapel in de Willibrordustoren in Terneuzen. De toren is in eigendom van de gemeente Terneuzen.
Binnen dit gebruik moet daarom de vraag gesteld worden of vanuit het gebruik de hoge onderhoudskosten op de lange termijn opgebracht kunnen worden. Mocht dat niet het geval zijn, dan dient gezocht te worden naar andere vormen van inkomsten, zoals subsidies voor instandhouding van historisch waardevolle gebouwen (vanuit de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, de provincie of de gemeente) of subsidies voor de maatschappelijke of culturele functies die in het kerkgebouw ondergebracht worden (vanuit de gemeente). Kerken in de gemeente Terneuzen met een maatschappelijke herbestemming zijn: • Willibrordustoren, Terneuzen (stiltekapel) • Vm. Gereformeerde kerk, Spui (vrijmetselaarsloge) • Vm. Gereformeerde Kerk, Zaamslag (cultureel podium, retail) • Vm. O.L. Vrouw Visitatiekerk / De Kirke, Westdorpe (dorpshuis, cultureel gebruik)
50
Privaat gebruik
Bij privaat gebruik is het kerkgebouw niet langer publiekelijk toegankelijk en past het gebruik ook niet meer binnen de maatschappelijke bestemming. Dat betekent dat de gemeente zal moeten meewerken aan een nieuwe, private bestemming zoals wonen, kantoor of bedrijf. Het voordeel van zo’n private bestemming is dat het kerkgebouw financieel interessanter wordt voor ontwikkelaars en potentiële kopers. Aan het creëren van extra woningen/ appartementen bestaat een grote behoefte, zo ook in Terneuzen. Wonen in een kerk is voor veel mensen aantrekkelijk, niet alleen vanwege de aansprekende architectuur, maar ook veelal door een gunstige, centrale ligging. Een dergelijke bestemming vraagt om een grotere investering (verbouwing) maar is doorgaans duurzamer en zekerder op de lange termijn dan een minder financieel krachtige (bijv. maatschappelijke) bestemming. Nadeel van een herbestemming naar wonen, is dat het gebouw niet meer publiekstoegankelijk is en het gebouw doorgaans behoorlijk wordt verbouwd en/of aangetast. 54/126
Een kerkelijk interieur zal worden verwijderd en een nieuwe indeling, het aanbrengen van verdiepingsvloeren, trappartijen, liftschachten, ventilatie-systemen, deuren en ramen is noodzakelijk. Ook verduurzaming, waaronder isolatie en het aanbrengen van zonnepanelen, is meestal vereist. Dat betekent dat aantasting van het uiterlijk aanzien en van de historisch waardevolle onderdelen zal plaatsvinden. Voor monumentale gebouwen gelden hiervoor beperkingen. Kerken in de gemeente Terneuzen die zijn herbestemd met een privaat gebruik zijn: • Vm. H. Maagd Maria Onbevlekt Ontvangenkerk, Biervliet (hotel) • Vm. Gereformeerde Kerk, Terneuzen (restaurant, hotel) • Vm. Sint-Antonius van Paduakerk, Sluiskil (hotel) • Vm. Gereformeerde kerk, Hoek (woning) • Vm. Gereformeerde Gemeente in Nederland, Hoek (woning) • Vm. Heilige Kruiskerk, Hoek (woning) • Vm. Maria Hemelvaartkerk, Sas van Gent (markt, winkels, horeca) • Vm. Hervormde Kerk, Sas van Gent (kantoor)
8. Transformatieladder religieus erfgoed
• Vm. Heilige Pastoor van Arskerk, Zandstraat (tandartspraktijk) • Vm. Maria ten Hemelopnemingskerk, Philippine (bedrijfsruimte) • Vm. Sint-Gregorius de Grotekerk, Axel (horeca) • Vm. Gereformeerde Gemeente, Axel (kapsalon)
5
Tijdelijk gebruik
Bij een tijdelijk gebruik wordt de kerk door de eigenaar verhuurd voor een tijdelijk gebruik, bijvoorbeeld in afwachting van een grote transformatie of herbestemming. Het voordeel van zo’n tijdelijk gebruik is dat leegstand wordt tegengegaan en het kerkgebouw een functie vervult voor de samenleving.
woonhuis).
Er zijn in de gemeente Terneuzen geen kerkgebouwen met een tijdelijk gebruik.
6
De katholieke kerk in Axel is nu in gebruik als restaurant.
51
Nadeel is dat er ten gunste van dit tijdelijke gebruik geen grote investeringen zullen worden gedaan en er geen onderhoud zal plaatsvinden aan het kerkgebouw.
Leegstand / Sloop
De laatste trede van de transformatieladder is leegstand, mogelijk gevolgd door sloop. Voor kerkgebouwen zonder monumentale status is dit een reële optie wanneer het gebouw wordt onttrokken aan de eredienst. Ook in geval van sloop is de vraag of de gemeente wil meewerken aan wijziging van de bestemming voor het betreffende perceel. Voor kerken met een monumentale status behoort sloop in principe niet tot de mogelijkheden en is het van belang dat de gemeente betrokken is en meedenkt over een mogelijke nieuwe invulling van het gebouw. Kerken in de gemeente Terneuzen die momenteel leeg staan zijn: • De Ark, Sluiskil (sloop t.b.v. woningbouw) • Hervormde Kerk, Philippine (in transitie tot kapsalon/horeca) • Vm. Schuilkerk, Zuiddorpe (bijgebouw) 55/126
De Ark in Sluiskil wordt gesloopt. Op de plek van de kerk zullen woningen worden gebouwd.
9. Conclusies en aanbevelingen 1. Bedreiging van religieus erfgoed in Terneuzen neemt toe
Door de aanhoudende ontkerkelijking is de toekomst voor veel kerkgebouwen in Nederland onzeker. In de gemeente Terneuzen is dit beeld herkenbaar. Tijdens de uitvoering van het kerkenvisietraject in 2023 waren er van de 44 kerkgebouwen 24 in religieus gebruik, 16 kerken waren herbestemd en 4 kerkgebouwen stonden leeg of waren in transitie. Binnen een termijn van 15 jaar geeft ruim de helft van de kerkeigenaren aan dat het religieus gebruik onzeker is.
Aanbeveling 1
Kijkend naar de urgentietabel is een opvallend gegeven dat de toekomst voor bijna alle monumentale kerken in religieus gebruik onzeker is, zowel voor de rijksmonumentale kerken als de kerken met een gemeentelijke monumentenstatus. De kerken zonder monumentale status worden in veel mindere mate bedreigd. Dit hangt uiteraard samen met de hogere onderhoudskosten van een monumentaal kerkgebouw en de hoge energierekening. Bovendien zijn deze doorgaans grote kerkgebouwen destijds gebouwd voor een veel grotere gemeenschap dan momenteel aan de orde is. Hoewel de kerkeigenaren van rijksmonumentale gebouwen overwegend gebruik maken van de subsidie vanuit de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, is dit onvoldoende om de hoge kosten te dekken.
Voor de gemeente is het ‘Stappenplan voor de gemeente’ opgenomen in bijlage 3, waarin de stappen tot een medegebruik of nieuw gebruik van de kerk binnen de gemeentelijke organisatie overzichtelijk uiteen worden gezet en beschreven.
Een ander opvallend gegeven is dat de dorpskerken in kernen zoals Zaamslag, Philippine, Zuiddorpe en Koewacht, worden bedreigd. In veel gevallen hebben deze dorpskernen 1 kerk in religieus gebruik, zoals in Philippine en Zuiddorpe. Wanneer deze kerken hun deuren moeten sluiten, is dit niet alleen van grote invloed op de religieuze gemeenschap, maar ook op de niet-religieuze inwoners en de leefbaarheid van deze dorpskernen.
52
56/126
Voor kerkeigenaren waarvan de kerk op korte of middellange termijn wordt bedreigd, kan het interessant zijn kennis te nemen van het ‘Stappenplan voor kerkeigenaren’, opgenomen als bijlage 3 in deze rapportage. In dit stappenplan worden de verschillende mogelijkheden van medegebruik of herbestemming in beeld gebracht en per stap beschreven.
2. Kerken hebben een belangrijke sociaalmaatschappelijke functie 9. Conclusies en aanbevelingen
Een deel van de kerken in Terneuzen vertegenwoordigt een hoge maatschappelijke waarde. Bij bepaalde gebouwen is de openbare functie voor de wijk van groot belang. Zowel in de stadswijken als in de dorpskernen is het belangrijk dat er ruimte blijft voor samenkomst, ontmoeting en bezinning. Zowel voor de religieuze gemeenschap als voor de niet-religieuze inwoners zijn kerken van belang. Niet alleen als cultuurhistorisch ijkpunt en onderdeel van de lokale identiteit, maar ook vanwege hun maatschappelijke rol binnen de samenleving. Verschillende kerken verzorgen buurtbarbecues, maaltijden en koffieochtenden voor eenzamen en ouderen of houden inzamelingen voor de Voedselbank of vluchtelingen. De diaconie speelt een belangrijke rol binnen de gemeenschap. Ook culturele bijeenkomsten zoals concerten, boekenmarkten en exposities hebben een bindende werking binnen een dorpskern of buurt. Uit de participatie, waaronder de opbrengst van de enquête onder inwoners, blijkt dat de sociaal-maatschappelijke functie en de publiekstoegankelijkheid van een kerkgebouw van hoge waarde wordt geacht.
53
Op dit moment heeftde gemeente Terneuzen afgesproken werkwijze of afwegingskader bij herbestemmingsvragen of planontwikkelingen met betrekking tot religieus erfgoed binnen de gemeente Terneuzen. Binnenkomende aanvragen staan op zichzelf en worden per object behandeld. Hantering van de transformatieladder geeft houvast in het maken van de juiste keuzes en de wenselijkheid van een eventuele bestemmingswijziging. Per trede wordt steeds de afweging gemaakt welke invloed dit heeft op het sociaal-maatschappelijk gebruik, de publiekstoegankelijkheid en het behoud van de historisch waardevolle onderdelen (exterieur en interieur). 57/126
Het is van belang om binnen die integrale afweging na te gaan welke sociaal-maatschappelijke voorzieningen aanwezig zijn en welke behoeftes binnen de dorpskern of wijk bestaan. Daarmee wordt tegengegaan dat er woningen worden toegestaan in een kerkgebouw, terwijl er enkele jaren later een bibliotheek of dorpshuis in nieuwbouw wordt opgetrokken in diezelfde dorpskern. Aanbeveling 2 Gebruik bij herbestemmingsvragen en planontwikkeling de transformatieladder, waarbij behoud van de maatschappelijke bestemming en publiekstoegankelijkheid in eerste instantie uitgangspunt zijn. Bij het dalen op de transformatieladder wordt steeds een goede afweging gemaakt tussen de wenselijkheid van de bestemmingswijziging en de eventuele aantasting van de historisch waardevolle onderdelen van het kerkgebouw (zowel exterieur als interieur). Aanbeveling 3 De gemeente inventariseert per buurt of dorpskern welke behoeften er zijn aan sociaal-maatschappelijke en culturele instellingen en neemt daarbij de mogelijkheden van het gebruik van een kerk of kerkelijk bijgebouw als optie mee.
3. Kerken vertegenwoordigen een hoge cultuurhistorische waarde 9. Conclusies en aanbevelingen
Aanbeveling 4 Bij het zoeken naar huisvesting van sociaal-maatschappelijke en culturele functies wordt het gebruik van een kerkgebouw door de gemeente overwogen. Daarbij kunnen culturele en maatschappelijke organisaties actief worden benaderd en kan worden gezocht naar eventuele samenwerkingen met kerken. Ook de gemeente kan overwegen om bijeenkomsten en evenementen in kerken te organiseren. Hierbij kan zowel gekeken worden naar leegkomende kerkgebouwen, maar ook naar kerken die in religieus gebruik zijn en zoeken naar verbreding van het gebruik.
De geschiedenis, de geografische ligging, de bevolkingsopbouw en de economische ontwikkeling zijn van invloed geweest op het kerkenlandschap van de gemeente Terneuzen. De kerken vertegenwoordigen een cultuurhistorische waarde, vanwege hun (religieus) gebruik, maar zeker ook vanwege de bijzondere stedenbouwkundige ligging en hun opvallende architectonische voorkomen. De kerktorens zijn herkenbare bakens in het landschap. Het zijn belangrijke oriëntatiepunten en zijn beeldbepalend voor een dorpskern of stad. Uit de participatie blijkt dat kerkgebouwen de inwoners van Terneuzen na aan het hart liggen, of men nu zelf verbonden is aan een gemeenschap of alleen in de buurt woont van een kerkgebouw. De kerkgebouwen vormen een belangrijk onderdeel van de lokale identiteit. De waarden van kerkelijke interieurs in Terneuzen zijn slechts voor een klein deel van alle kerken geregistreerd en gewaardeerd. Om een beter inzicht te krijgen van de aanwezige waardevolle interieuronderdelen, is de wens deze registratie uit te breiden en te actualiseren. Aanbeveling 5
De voormalige katholieke kerk van Westdorpe is nu een dorpshuis. In de kerkzaal werd een glazen box gebouwd waarin ruimte is voor allerlei activiteiten en verenigingen.
54
58/126
De gemeente houdt vast aan langdurig behoud en de monumentale bescherming van monumentale gebedshuizen. Hoewel het vanzelfsprekend lijkt om panden met een monumentale bescherming langdurig te behouden, is het goed om dit uitgangspunt nog eens te bekrachtigen. Wanneer een herbestemming van een kerk op de agenda komt, gaat dit veelal gepaard met bouwkundige aanpassingen en wijziging of verwijdering van monumentale interieuronderdelen.
4. Weinig kerken in religieus gebruik worden multifunctioneel ingezet 9. Conclusies en aanbevelingen
Zeker wanneer het gaat om een herbestemming naar privaat gebruik (wonen, kantoor) zullen de monumentale onderdelen aangetast worden. Het is een lastige balans tussen enerzijds het mogelijk maken van een nieuw gebruik en anderzijds de monumentale onderdelen en het historisch waardevolle aanzicht van de kerk zo goed mogelijk te behouden. Het is daarom van groot belang om dergelijke beslissingen weloverwogen te maken. Aanbeveling 6 Onderzoek samen met het Museum Catharijneconvent of en hoe waardevolle kerkinterieurs en roerend religieus erfgoed geregistreerd en gewaardeerd kunnen worden of up-to-date gebracht kunnen worden. Om te voorkomen dat kerkelijke interieurs verloren gaan of aangetast worden, kan als vervolgactie op het kerkenvisietraject gezamenlijk gekeken worden met kerkbesturen en de gemeente Terneuzen of het updaten en het laten uitvoeren van goede interieurbeschrijvingen, zoals Museum Catharijneconvent heeft geadviseerd, wenselijk en mogelijk is. Muurschildering in de kerk van Zuiddorpe
55
59/126
Van de kerken die in religieus gebruik zijn, wordt slechts een zeer klein deel multifunctioneel gebruikt. Maar enkele kerkeigenaren willen hun kerkgebouw breder inzetten voor de samenleving of zoeken naar inkomstenbronnen door bijvoorbeeld kerkelijke ruimten te verhuren of een samenwerking aan te gaan met een niet-religieuze organisatie. Veelal ligt dit multifunctioneel gebruik gevoelig binnen de gemeenschap, of is men bang voor concurrentie met bijvoorbeeld het dorpshuis. Aanbeveling 7 Start als kerkeigenaar van een op korte of middellange termijn bedreigde kerk tijdig met een onderzoek naar neven- of herbestemmingsmogelijkheden. Een traject tot multifunctioneel gebruik of een herbestemming duurt vaak jaren. Daarom is het verstandig om tijdig te starten met een onderzoek naar scenario’s voor passende invullingen. Voor onderzoek naar de haalbaarheid van neven- of nieuwe functies is subsidie beschikbaar vanuit de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Betrek de gemeente bij deze zoektocht. De gemeente is op de hoogte van wensen en behoeften in de samenleving en kan hulp bieden bij het vinden van een passend gebruik. Maak bovendien gebruik van de faciliteiten van de Provincie Zeeland, waaronder de Loods Herbestemming.
5. Een goede samenwerking tussen kerkeigenaren en gemeente is van belang 9. Conclusies en aanbevelingen
Aanbeveling 8 Wanneer een kerkgebouw wordt herbestemd of multifunctioneel wordt ingezet ten behoeve van maatschappelijk of cultureel gebruik, werkt de gemeente pro-actief mee om dit mogelijk te maken. Bij een eventuele verbouwing wordt, met respect voor de historisch waardevolle (interieur)onderdelen, in gezamenlijkheid gezocht naar mogelijkheden en kansen (in plaats van beperkingen en obstakels) ten gunste van een duurzaam gebruik.
De Goede Herderkerk in Terneuzen beschikt sinds de verbouwing over een professionele keuken. De kerk is daarmee breder te gebruiken dan alleen voor erediensten.
56
60/126
Het contact tussen kerkeigenaren en de gemeente was voor aanvang van dit project goed, maar beperkt. Veel kerkeigenaren geven aan dat zij geen tot weinig contact hebben met de gemeente en ervaren ook geen sterke betrokkenheid vanuit de gemeente bij de problematiek als gevolg van ontkerkelijking. Tegelijkertijd wordt er aangegeven dat een betere samenwerking met de gemeente, maar ook tussen kerkbesturen onderling, van toegevoegde waarde zou zijn. Het delen van ervaringen en kennis en het aangaan van samenwerkingen zou een nuttige en welkome ontwikkeling zijn. Ook hulp vanuit de gemeente is welkom, bijvoorbeeld op het gebied van verduurzaming, subsidiemogelijkheden voor instandhouding en vergunningaanvragen. Aandacht voor deze thema’s en het delen van ervaringen op de periodieke bijeenkomst met de gemeente en kerkeigenaren zou verdere samenwerking kunnen stimuleren. Veel kerkeigenaren hebben bovendien moeite om hun weg te vinden binnen de gemeente, bijvoorbeeld bij hulpvragen voor vergunningen, verduurzaming en subsidies. Het is daarom handig om een ambtenaar aan te wijzen die het centrale contactpunt vormt voor kerkeigenaren en hen helpt om hun vragen op de juiste plek in de organisatie te krijgen. Deze ambtenaar is bekend en goed benaderbaar door de kerkeigenaren.
Bovendien is deze ambtenaar op de hoogte van de heersende problematiek en de uitgangspunten en doelstellingen die de gemeente binnen dit onderwerp heeft ingenomen. Zo nodig kan deze contactpersoon ook andere vakdisciplines en afdelingen laten aanhaken, wanneer dit relevant is.
9. Conclusies en aanbevelingen
Voor de gemeente is het van belang om in een vroeg stadium kennis te hebben van eventueel leegkomende kerkgebouwen, of van kerkgebouwen die hun gebruik willen verbreden en ruimte in de aanbieding hebben voor verhuur. Omdat een herbestemmingsopgave vaak over een termijn van jaren gaat, is het voor de gemeente belangrijk om hierin een pro-actieve houding aan te nemen en in een vroeg stadium om de tafel te gaan met de kerkeigenaren om kansen, mogelijkheden en onmogelijkheden in kaart te brengen. Aanbeveling 9 De gemeente organiseert eenmaal per jaar een bijeenkomst tussen kerkeigenaren en de gemeente, waarmee de contacten warm worden gehouden en waarbij informatie en ervaringen worden uitgewisseld. Aanbeveling 10 De gemeente stelt een ambtenaar aan die het centrale contactpunt vormt voor kerkeigenaren en (hulp)vragen verder de organisatie in helpt. Aanbeveling 11 Kerkbesturen waarbij sluiting of functiewijziging van het kerkgebouw een reële optie is, treden in een vroeg stadium in contact met de gemeente, zodat voor beide partijen meer zekerheid wordt gevonden in de mogelijkheden en onmogelijkheden voor de toekomst. Denk daarbij aan mogelijkheden tot verbouw (vergunningverlening), wijzigingen van de maatschappelijke bestemming en een kansenverkenning binnen de markt.
57
61/126
Gemeente in gesprek met leden van de Evangelische Gemeente De Kandelaar.
6. Beleidsmatige inbedding van de kerkenvisie door de gemeente is nodig. 9. Conclusies en aanbevelingen