2023-09-28 IC6 - Bijlage 1 Jaarverslag 2022 NME-centrum Natuur en Zo

Jaarverslag 2022

Inhoudsopgave

Inleiding ......................................................................................................................03 Organisatie ..................................................................................................................04 Team Natuur&Zo ............................................................................................................04 Regiegroep ......................................................................................................................04 Portefeuillehouders.........................................................................................................04 Doel.............................................................................................................................05 Missie Natuur- en Milieu-educatie .................................................................................05 Aan de basis ....................................................................................................................05 Samenwerken..................................................................................................................05 Gastdocenten en natuurgidsen .......................................................................................06 Opruiming lesmaterialen en boeken...............................................................................06

Communicatie.................................................................................................................06 De vier thema’s ............................................................................................................07 thema natuur................................................................................................................07 thema afval en circulariteit...........................................................................................09 thema klimaat en energie..............................................................................................12 thema gezonde en duurzame voeding ..........................................................................13

Inleiding

Beste lezer, Natuur&Zo is de groene en duurzame verbinder in Zeeuws-Vlaanderen. Natuur&Zo verbindt gemeentelijk beleid met het onderwijs en werkt rond 4 thema's: Natuur, Afval en circulariteit, Klimaat & energie en gezonde en duurzame voeding. Voor de gemeenten Hulst, Sluis en Terneuzen verzorgt Natuur&Zo educatie, activiteiten en projecten rond natuur, milieu en duurzaamheid. Dankzij de bijdragen van de drie gemeenten krijgen de scholen en kinderopvang in Zeeuws-Vlaanderen jaarlijks een aantrekkelijk educatie programma met projecten, gastlessen, workshops en leskisten. Externe nanciële middelen maken het mogelijk om rond een aantal thema's een extra programma aan te bieden. 2022 stond voor de medewerkers van Natuur&Zo in het teken van de verhuizing van de Bibliotheek in Terneuzen naar het voormalige gemeentehuis op de markt in Axel. We wisten dat we op termijn moesten verhuizen maar de komst van asielzoekers zorgde ervoor dat we op 1 dag onze spullen moesten inpakken en verhuizen naar Axel. Gelukkig kregen we hierbij ondersteuning van de brandweer die alles voor ons hebben ingepakt en vervoerd. Door de verhuizing heeft de uitleen van lesmaterialen een tijd stilgelegen. Ook de naweeën van corona zijn voor Natuur&Zo nog voelbaar. Scholen waren in 2022 nog huiverig voor een gastdocent in de klas zodat de aanvragen voor de gastlessen wat achterbleven.

Aan de andere kant deden scholen massaal mee aan

de dag van de duurzaamheid die we hadden gekoppeld aan de kinderboekenweek met als thema Gi-ga-groen!. In dit jaarverslag vind je ook een uitgebreid verslag van de werkzaamheden die zijn gedaan voor Schoon Zeeland en voor het RVO Programma Jong Leren Eten. Dit zijn 2 extern ge nancierde programma's maar de werkzaamheden en contacten die hieruit voortkomen versterken onze positie en bekendheid in onze gemeenten en in de provincie Zeeland. Onze 4 thema's versterken elkaar ook. Een groen schoolplein biedt niet alleen maar kansen voor meer groen en een bodemdierensafari maar met een moestuin en fruitbomen op het plein leren kinderen ook over gezonde en duurzame voeding. Met een regenton op het plein leren kinderen dat je regenwater kunt hergebruiken en met het ontstenen van 2200 tegels neem je je verantwoording om te anticiperen op hittestress en wateroverlast (klimaatadaptatie). Een roerig jaar maar zoals altijd ziet Natuur&Zo ook kansen en zijn er ook nieuwe initiatieven tot stand gekomen zoals het project Versterk de Scheldekust en het Project Play Plastic waarover je in dit jaarverslag verderop meer kunt lezen. We wensen je veel leesplezier!

Organisatie

TEAM NATUUR & ZO Medewerkers: • Brenda Jasperse • Florieke Fakkel • Maiten de Schepper

28 uur 18 uur 28 uur

Vrijwilligers en gastdocenten: 10 tot 15 gastdocenten en natuurgidsen REGIEGROEP Beleidsmedewerkers: • Marco de Bakker • Stefan Fassaert • Shannon Verwilst / Sophie Hamelijnck

gemeente Terneuzen gemeente Hulst gemeente Sluis

PORTEFEUILLEHOUDERS Wethouders: • Laszlo van de Voorde • Gino de Pauw • Cees Liefting

gemeente Terneuzen gemeente Hulst gemeente Sluis

Doel

Missie natuur- en milieu educatie (NME) Natuur- en Milieu Educatie betekent leren, genieten en ontdekken van de natuur. Natuur&Zo wil verwondering oproepen, natuurervaringen delen en kinderen attent maken op de waarde en schoonheid van hun leefomgeving. Natuur&Zo draagt met haar activiteiten, gastlessen en projecten bij aan kennis, bewustwording en gedragsverandering bij kinderen. Met onze activiteiten versterken we de betrokkenheid van kinderen bij de eigen leefomgeving en creëren we draagvlak voor het regionale beleid rondom natuur en milieu, klimaat en duurzaamheid. Bij voorkeur doen we dit in samenwerking met andere organisaties. Aan de basis Belangrijk blijft het uitvoeren van de basistaken, Dit doen we via de uitleen van lesmateriaal, het coördineren en begeleiden van natuuractiviteiten, het faciliteren/verzorgen van gastlessen en workshops in de kinderopvang en het onderwijs. Het onderwijs en de kinderopvang zijn voor ons de belangrijkste partners bij het uitvoeren van ons werk. Met onze activiteiten bereiken we niet alleen de kinderen, maar indirect ook de leerkrachten, pedagogisch medewerkers én ouders. Samenwerken Natuur&Zo werkt samen met verschillende partners, o.m.

de Zeeuwse NME-centra, Provincie Zeeland, Stichting Landschapsbeheer Zeeland, Waterschap, GGD, aan-z, IVN Zeeland, verschillende bedrijven, Rijkswaterstaat én natuurlijk de gemeenten Sluis, Terneuzen en Hulst. Dit gebeurt structureel, maar ook incidenteel bij campagnes of projecten. De uitvoering/ondersteuning of deelname aan projecten gebeurt vrijwel altijd in samenwerking met partners en/of wordt gedragen door externe partijen. Samenwerking per thema Natuur • Deelname aan de Groene Revolutie Zeeuwse schoolpleinen (met IVN en andere NME-centra) • Project Versterk de Scheldekust (Zwerf)afval en circulariteit • Schoon Zeeland (OLAZ) – Campagne voor een schone provincie zonder zwerfafval • Deelname aan de Schone Schelde, schone rivieren • Project Play Plastic Klimaat en energie • Deelname aan de regionale aanpak Klimaatadaptatie (met provincie, waterschap en gemeenten) • Deelname aan de Groene Revolutie Zeeuwse schoolpleinen (met IVN en andere NME-centra), Provinciaal initiatief om de schoolpleinen in Zeeland te vergroenen • Deelname projectplan RES, ge nancierd door de Zeeuwse publieke belangen. Gezonde en duurzame voeding • Jong leren eten Zeeland – Rijksprogramma om kinderen structureel in aanraking te laten komen met informatie en activiteiten over voedsel. Met als uiteindelijk doel dat kinderen en jongeren leren om gezonde én duurzame keuzes te maken.

Gastdocenten en natuurgidsen Natuur&Zo heeft zo'n 10 tot 15 gastdocenten en natuurgidsen. Zonder hen is het onmogelijk om, met zoveel activiteiten, zoveel scholen en kinderen te bereiken. Opruiming lesmaterialen en boeken In verband met de verhuizing van ons kantoor en magazijn zijn we in 2022 met de bezem door het magazijn gegaan. Veel verouderd materiaal en verouderde boeken zijn weggedaan. We hebben hiervoor een middag georganiseerd waar de scholen en kinderopvang van ZVL voor uit zijn genodigd. De middag was een groot succes, contacten werden aangehaald en we maakten veel docenten en pedagogisch medewerkers blij met ons materiaal. Communicatie Een meter met educatief aanbod Natuur&Zo maakte een jaarkalender in de vorm van een meterkaart met het les- en materiaal aanbod voor op school. Deze is verspreid onder alle basisscholen in Zeeuws-Vlaanderen. Dit aanbod is verstuurd in een aantrekkelijk pakket met de bedoeling de leerkrachten te verleiden tot het afnemen van leskisten en gastlessen. Na de corona periode kon dit wel een boost gebruiken. Deze kaart is gemaakt in samenwerking met NME Schouwen-Duiveland. Nieuwsbrief In 2022 zijn er 5 nieuwsbrieven verstuurd naar het onderwijs, partners en kinderopvang. Social media We waren wekelijks zichtbaar op Instagram, Facebook en LinkedIn.

Via onze social media promootten we ons les- en veldwerkmateriaal en onze gastlessen en activiteiten buiten schooltijd. Via social media is er ook veel contact met onze doelgroepen. Website Natuur&Zo De website www.natuurenzo.nl wordt vooral gebruikt voor de uitleen van lesmaterialen, communicatie en aanmelding rondom de gastlessen en aanvragen van afvalgrijpers.

De vier thema’s

Natuur&Zo werkt met vier thema's: 1. Natuur 2. Afval en circulariteit 3. Klimaat & energie 4. Gezonde en duurzame voeding 1. Thema natuur Voor Natuur&Zo is natuurbeleving de basis van het NME-werk. Wie al jong kennis maakt met de natuur, draagt later zorg voor het behoud van de natuur en de biodiversiteit. Natuur beleven doen we natuurlijk zoveel mogelijk buiten. Of we halen de natuur in de klas. En komen onze gastdocenten niet op school of de BSO, dan stimuleren we ze om in elk geval naar buiten te gaan. Provinciaal loopt de Groene Revolutie Zeeuwse schoolpleinen, een campagne om de schoolpleinen in Zeeland groener, uitdagender voor kinderen en biodiverser te maken. Natuur&Zo is partner van de groene revolutie en draagt deze campagne mee uit, ondersteunt scholen bij de vergroening van hun plein en zet, waar mogelijk samen met andere organisaties, acties op. Groene Schoolpleinen In 2021 heeft een basisschool, de Moerschans in de gemeente Hulst, de bijdrage van de Provincie Zeeland twv 10.000 euro, de bijdrage van de gemeente Hulst twv 5.000,00 ontvangen voor het creëren van een groen schoolplein. Natuur&Zo was betrokken als partner en zal de school blijven ondersteunen met het aanbod van lesmateriaal, gastlessen en lespakketten. In 2022 ontving de St. Willibrordus uit de gemeente Hulst budget en realiseert het groen schoolplein in 2022/2023.

Versterk de Scheldekust Versterk de Scheldekust is een programma om kinderen in basisschoolleeftijd te verbinden aan de Scheldekust en het Grenspark Groot Saeftinghe. Binnen een samenwerking met projectteam en projectpartners van 'Versterk de Scheldekust', realiseren we verschillende elementen voor de doelgroep kinderen (4-12 jaar) langs ankerplaatsen aan de Scheldekust (o.a. getijdebakken, natuurspeelplek, zilte moestuin, buitenlokaal). Het lesprogramma is in 2022 ontwikkeld voor de basisscholen in de gemeente Hulst en hiervoor is 1 proe es gegeven. In 2023 is de afspraak met het IVN en Provincie Zeeland om minimaal 5 en maximaal 10 lessen te verzorgen. Kinderboekenweek, Gi-ga-groen! Onze medewerking werd gevraagd voor het organiseren van de landelijke kinderboekenweek, het thema was Gi-ga-groen!. We hebben meegedacht en gewerkt aan de opdrachten en les- en verbruiksmaterialen beschikbaar gesteld. Door heel Zeeuws-Vlaanderen waren er (groene) activiteiten in de bibliotheken. Tuinvogeltelling De landelijke Tuinvogeltelling van de Vogelbescherming is altijd een mooi moment om stil te staan bij de vogels in de buurt.

De mus, het koolmeesje, de merel of de duif: zitten ze in de tuin? Wat doen ze daar de hele dag? En hoe zien ze er eigenlijk van heel dichtbij uit? Kinderen van 2 basisscholen, groepen 5 t/m 8, kregen in januari bezoek van een van onze gastdocenten voor een gastles over vogels.

Imker in de klas Voor de gastles imker in de klas meldden zich 9 groepen 3 en 4 zich aan. Deze groepen leerden van alles over (het belang van) de (honing)bij. Gastlessen voor verlengde schooldagen en tussenschoolse opvang Docenten van Natuur&Zo verzorgden in 2022 verschillende gastlessen. De lessen en workshops gingen onder meer over kriebelbeestjes, natuur in de schoolomgeving, voeding, moestuinieren en afval. Op verschillende scholen werden smaaklessen gegeven, bijvoorbeeld over gezonde snacks en gezonde spreads maken. Gastles am bieën Leerlingen van de groepen 5 en 6 van 6 basisscholen weten inmiddels heel veel over kikkers, padden, salamanders en andere waterdiertjes. Samen met een gastdocent van Natuur&Zo onderzochten ze in mei en juni het waterleven in een drinkput of poel in de buurt van hun school. Natuurspeeltuin De Boomhut Van maart tot en met oktober vonden er op woensdag, donderdag en vrijdag activiteiten plaats in de natuurspeeltuin De Boomhut. Niet alleen het thema natuur maar ook de thema's afval, klimaat/energie en gezond en duurzaam voedsel dragen we uit. Zo gaan kinderen op zoek naar bodemdieren, recyclen een pet es, bereiden gezonde spreads en bakken broodjes met elkaar. Natuur&Zo werkt samen met aan-z en De Bibliotheek Zeeuws Vlaanderen. Ruim 4000 kinderen bezochten in 2022 de natuurspeeltuin.

Voor deze natuurspeeltuin is ook een speciale pagina aangemaakt via onze website www.natuurenzo.nl/boomhut Paddenstoelenwandeling groep 1 en 2 Samen met de docenten van Natuur&Zo struinden rond de 1000 kinderen van de groepen 1 en 2 en de peuterspeelzalen in ZeeuwsVlaanderen in oktober en november weer door de bossen van Zeeuws-Vlaanderen.

2. Thema Afval en circulariteit Zwerfafval is een groot probleem in de samenleving. Het slingert rond op plekken die daar niet voor zijn bestemd en bewust of onbewust daar terecht is gekomen. Namens onze 3 gemeenten coördineren en voeren we de campagne Schoon Zeeland in Zeeuws-Vlaanderen uit. We laten in deze campagne zien dat een schone, mooie provincie zonder zwerfafval een taak en verantwoordelijkheid is van iedereen: kinderen, volwassenen, inwoners, bezoekers, organisaties en ondernemers. Iedereen kan helpen om Zeeland, en in het bijzonder Zeeuws-Vlaanderen, mooi en schoon te houden en onze verantwoordelijkheid te nemen om de plastic soep in de zee te voorkomen. De campagne Schoon Zeeland is een gezamenlijk initiatief van de 5 Zeeuwse NMEcentra. Met het project Afval op school laten we zien dat goed afval scheiden niet alleen helpt om de afvalberg te verminderen maar ook bijdraagt aan het voorkomen van zwerfvuil. Inzet ondersteuning derden Voor de uitvoering van activiteiten Schoon Zeeland voor de gemeente Sluis hebben we gebruik gemaakt van de diensten van Donja Odijk. Ze heeft voor ons georganiseerd: Zeelessen/Plasticsoep door Theodoor Braaksma, Snoeproute Zwincollege, Zwerfafval Bingotassen. Zeelessen/plasticsoep

Zeeles door Theodoor Braaksma

Theodoor Braaksma van Natuur Avontuur heeft voor ons zeelessen/plasticsoep gegeven op de stranden van de gemeente Sluis. In zijn lessen liet hij zien wat er in de zee leeft, wat de relatie is tussen mens en natuur en wat zwerfafval doet met zee en strand. De lessen waren bedoeld voor de basisscholen van de gemeente en overige geïnteresseerden (burgers, toeristen). We hebben aan de basisscholen Molenbolwerk, De Zeemeeuw en Sint Jozef een gastles gegeven. Daarnaast heeft Theodoor nog zeven zeelessen gegeven aan burgers en toeristen.

Snoeproute Zwincollege Op initiatief van en na gesprekken met Natuur&Zo heeft het Zwincollege in Oostburg de module 'Omgaan met je omgeving' ontwikkeld. Doel: jongeren bewust maken van het zwerfafval en hun eigen rol hierin. In deze module was ook de snoeproute opgenomen. In november zijn zeven klassen met tweedejaars leerlingen (± 140 leerlingen) aan de slag gegaan. Ze zijn in groepjes, met afvalgrijpers en vuilniszakken, naar buiten gegaan voor de Trash Hunt. Ze hebben niet alleen afval geruimd op de snoeproute maar ook met behulp van de Seppo-app opdrachten gemaakt en het afval geregistreerd in de Litterati-app. Henk Visser van Strandkorrel en gastdocent, heeft aan alle klassen een les gegeven over zwerfafval. Zwerfafval-bingotas Onze collega's van Mec de Bevelanden hebben het idee opgevat om een zwerfafval-bingotas te maken. In deze tas zitten: zoekkaarten, afvalbingo, korte instructies hoe je een opruimactie neerzet, afvalgrijpers, handschoenen, vuilniszakken, emmers en potten met voorbeelden erin van al het plastic wat je aan de kust vindt. Kortom van alles om een opruimactie leerzaam, leuk en aantrekkelijk te maken. Wij hebben 3 Bart van Hoorn, General Manager tassen aangeschaft en deze in bruikleen gegeven aan Strandcamping Roompot Noordzee Résidence neemt de tas in ontvangst. Groede en aan De Roompot Noordzee Résidence en Molecaten Park Hoogduin in Cadzand-Bad.

De tas wordt gebruikt door toeristen en het animatieteam.

Afval op school Alle basisscholen van de gemeente Sluis hebben nu het programma Afval op school gedaan en scheiden nu hun afval. Op een paar scholen na doen ze allemaal mee in de gemeente Hulst en in de gemeente Terneuzen komt het niet echt van de grond. De scholen van de gemeente Terneuzen voeren het nascheiden van het huishoudelijk afval binnen de gemeente Terneuzen op als reden om niet mee te doen. “waarom plastic inzamelen als het plastic bij het huishoudelijk afval samen in de restafvalbak moet”. Doel van afval op school is kinderen bewust te maken van het gevaar van zwerfafval en ze motiveren hun afval op te ruimen. Ook worden ze gestimuleerd om afval te zien als grondstof. Deelnemende scholen in de drie gemeenten Gemeente Hulst School BS De Wereldboom BS Moerschans BS Sint Willibrordusschool BS Nobelhorst BS Sint Bernardus BS Ter Doest BS Heidepoort BS ‘t Vogelnest BS ‘t Getij BS De Oostvogel BS Ingheloseberghe BS De Schakel BS Sint Jozef De Brug speciaal onderwijs Gemeente Sluis School BS Op Dreef OBS Breskens De Zeemeeuw De Kustschool BS Sint Jozef Meerstromenschool BS Molenbolwerk OBS De Berenburcht Sint Bavoschool De Molenkreek heeft eigen papierbakken De Nieuwe Van Dale

Plaats Doet mee Hulst ü Hulst ü Hulst ü Hulst ü Clinge û Graauw û Heikant ü Hengstdijk û Kloosterzande ü Lamswaarde ü Sint Jansteen ü Vogelwaarde ü Nieuw Namen û Hulst û

Plaats Doet mee Aardenburg ü Breskens ü Cadzand ü Eede ü Groede ü IJzendijk ü Oostburg ü Oostburg ü Schoondijke ü Sluis

ü

Gemeente Terneuzen School Sint Antoniusschool Prinses Marijkeschool BS De Sterrenpracht CBS De Warande BS ‘t Geuzenest BS De Driesprong BS De Vlaswiek BS Laureyn BS De Statie BS Het Mozaïek BS De Twijn OBS Irisschool Ds. D L Aangeenbrugschool CBS Prins Willem van Oranje BS De Stelle-Zeemeeuw CBS De Oude Vaart BS De Steiger CBS De Kameleon CBS De Parel BS De Kreeke CBS De Torenberg De Springplank De Regenboog/De Wingerd

Plaats Doet mee Axel ü Axel û Axel û Axel û Biervliet û Hoek ü Koewacht û Philippine ü Sas van Gent û Sluiskil û Terneuzen ü Terneuzen û Terneuzen û Terneuzen û Terneuzen û Terneuzen ü Terneuzen û Terneuzen û Terneuzen û Westdorpe ü Zaamslag ü Terneuzen û Terneuzen û

Afvalbakken stickeren Op de Wallen van Sluis lag op veel plaatsen veel zwerfafval ondanks de afvalbakken die er staan. Het plaatsen van meer afvalbakken trekt meer afval aan en dat willen we dus niet. Natuur&Zo heeft een sticker ontworpen die op 50 afvalbakken is geplakt. De tekst op de sticker moet mensen stimuleren hun afval op te ruimen: WELKOM! Doe alsof je thuis bent!

Opruimacties Voor verschillende opruimacties hebben we weer afvalgrijpers beschikbaar gesteld. Hiervoor hebben we 60 nieuwe afvalgrijpers aangeschaft. Aan de basisscholen in Zeeuws-Vlaanderen hebben we 133 afvalgrijpers uitgeleend. Verder nog veel losse grijpers, waarvan veel ook rond de Landelijke Opschoondag, Schone Schelde en de World Cleanup Day. We zien steeds meer burgers die hun eigen wijk willen schoonhouden of een grijper meenemen tijdens hun wandeling. Deze burgers faciliteren we graag. Plastic Soup Surfer Met een Mission Reuse Expedition voerde de Plastic Soup Surfer, Merijn Tinga, campagne vóór herbruikbare bekers en tegen wegwerpbekers. De wegwerpbeker is hét symbool van onze wegwerpmaatschappij, van verspilling en vervuiling. Mission Reuse wil van een wegwerpcultuur naar échte herbruikbare oplossingen. Circulaire economie, onze toekomst. Maandag 4 juli 2022 vertrok de Plastic Soup Surfer vanaf Terneuzen naar Vlissingen. Hij werd met zijn team verwelkomd met een ontbijt om 08.00 uur in onder meer gezelschap van Wethouder Laszlo van de Voorde (gemeente Terneuzen), Wethouder Gino de Pauw (Gemeente Hulst) en Wethouder Cees Liefting (Gemeente Sluis) en Natuur&Zo in de Burgerzaal van het stadhuis van de Gemeente Terneuzen.

Tijdens het ontbijt ging de Plastic Soup Surfer het gesprek aan met de 3 wethouders van Zeeuws-Vlaanderen met als doel een intentie van de 3 gemeenten om eerder dan januari 2024 over te stappen op herbruikbare bekers binnen de organisaties. Project Play Plastic Voor dit project heeft Natuur&Zo in 2021 € 10.000 ontvangen om een les te ontwikkelen rondom plastics. In dit programma zamelen basisschoolleerlingen plastics in om het later in de gastles te shredderen en te laten omsmelten tot een nieuw product. Op deze manier leren de leerlingen dat het inzamelen van plastics of het inleveren van je plastic esje de moeite loont en dat plastics van waarde zijn. Twee basisscholen in Zeeuws-Vlaanderen hebben deze gastlessen gehad, in 2023 volgen nog acht basisscholen.

3. Thema Klimaat & energie Het klimaat verandert en dat is te merken. Hoosbuien, droge periodes en weken met extreme temperaturen wisselen elkaar af. Tegen die achtergrond is Natuur&Zo aangehaakt bij de provinciale klimaatcampagne Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee, opgezet om de klimaatveranderingen die op ons af komen, het hoofd te bieden. Natuur&Zo probeert de begrippen klimaatadaptatie, regionale energie strategie en duurzame energie onder de aandacht te brengen bij kinderen door het organiseren van de dag van de duurzaamheid, het geven van actieve gastlessen en de kinderen mee te laten praten over mogelijke oplossingen. Voorleesactie - de Dag van de Duurzaamheid Op 10 oktober 2022 was het weer de Dag van de Duurzaamheid voor het onderwijs. Zoals elk jaar nodigden wij de basisscholen hiervoor uit. Dit jaar hebben we gekozen voor twee voorleesdagen en hebben het samen georganiseerd met De Bibliotheek Zeeuws-Vlaanderen. Het thema van de Kinderboekenweek was Gi-ga-groen! Wat betreft de boeken zijn we aangesloten bij de themaboeken van de kinderboekenweek. • Groep 1-2 De Blaadjesdief • Groep 3-4 Als een boom • Groep 5-6 Van honingbij tot hagelslag • Groep 7-8 Palmen op de Noordpool Wethouders, raadsleden, directeur van De bibliotheek Zeeuws-Vlaanderen en Natuur&Zo zijn ingezet om voor maar liefst 46 groepen voor te lezen.

De “kinder” regionale energiestrategie Kinderen kennis laten maken met het bestaan en de inhoud van de Regionale Energie Strategie Zeeland oftewel het Zeeuws Energie Akkoord en ze laten nadenken over wat zij zelf kunnen doen in hun eigen omgeving op basis van de drie klimaattafels: gebouwde omgeving, elektriciteit en duurzame mobiliteit. Kinderen in de gelegenheid stellen om input te leveren voor de RES 2.0. Vijftien scholen groep 7/8 hebben meegedaan met de RES les. Dit programma is ge nancierd door de Zeeuwse publieke belangen en provinciaal gecoördineerd door onze NME collega op SchouwenDuiveland. Dichte deuren actie Om maar meteen met de deur in huis te vallen, de deur open laten staan in de winter is niet duurzaam. Is het je al eens opgevallen dat de meeste deuren in de winkelstraat open staan? Ondernemers of winkeleigenaren in Zeeuws-Vlaanderen konden een bordje aanvragen via Natuur&Zo. In 2022 zijn er 91 deurbordjes aangevraagd. Samen een stapje dichter bij klimaatvriendelijk ondernemen!

4. Gezonde en duurzame voeding /Jong Leren Eten Zeeland Natuur&Zo vervult een spilfunctie voor Jong Leren Eten in Zeeland. Brenda Jasperse van Natuur&Zo is 1 van de makelaars voor het programma Jong Leren Eten in de provincie Zeeland. ZEEUWSE MEERJARENVISIE 2022-2024 De Zeeuwse meerjarenprogramma 2022 t/m 2024 vormt een regionale doorvertaling van het landelijk programma. De drie Zeeuwse makelaars JLE houden zich voortdurend op de hoogte van het Zeeuwse en landelijke voedseleducatie aanbod en de netwerken rondom voedseleducatie, via de landelijke kanalen van Jong leren Eten, via social media en LinkedIn, via de periodiek contacten met de APG's en Gezonde School adviseurs. Activiteiten met betrekking tot voedseleducatie in de Zeeuwse kinderopvang en in het Zeeuwse onderwijs blijven we stimuleren en borgen. Door communicatie van inspirerende initiatieven en proactief periodiek overleg onderhouden we contact met de stakeholders. Ook jagen we een gezond en duurzaam voedselbeleid door de Zeeuwse scholen, de 13 Zeeuwse gemeenten en de provincie Zeeland aan. Met de coördinatoren, beleidsfunctionarissen en bestuurders brengen we vraag en aanbod bij elkaar en faciliteren we initiatieven die passen bij de JLE ambitie. Voedseleducatie in het Zeeuwse onderwijs en kinderopvang De behoefte aan kennis over gezond en duurzaam voedsel en activiteiten rondom voedseleducatie is groot in Zeeland.

Om aan deze behoefte van het onderwijs en kinderopvang te voldoen zijn de volgende initiatieven ondersteund: Educatieprogramma Zilt In 2022 faciliteerde Jong Leren Eten Zeeland met diverse samenwerkingspartners als de Provincie Zeeland een nieuw lesprogramma 'Zilte groenten kweken en eten' om zo de Zeeuwse jeugd mee te nemen in de wereld van zilte groenten. Menukaart Voedseleducatie In 2022 is gewerkt door Jong Leren Eten Zeeland en NME Zeeland (5 natuur- en milieueducatiecentra van Zeeland) aan het updaten van de oude Zeeuwse menukaart naar een nieuwe Zeeuwse menukaart. Deze nieuwe Zeeuwse menukaart is onderverdeeld naar 5 thema's, te weten: • moestuinieren • koken en proeven • voedselgerelateerd • helpende handjes en beleid • stimuleringsregelingen Groene Beweegschool In 2022 hebben SportZeeland, IVN Natuureducatie en Jong Leren Eten Zeeland samen een projectplan opgesteld. Met deze aanvraag bij de provincie Zeeland willen wij de programma's Beweegschool en Groene Revolutie Zeeuwse Basisschool Pleinen een boost geven en door ontwikkelen. Het projectplan ligt nu ter besluitvorming voor aan de provincie.

Technasiumopdracht Zeewieren en insecten Op 2 voortgezet onderwijs scholen in Zeeland is in 2022 gestart met de technasiumopdracht zeewieren en insecten. Hoe maak je een Duurzame Snack van de Toekomst met zeewier en insecten voor in De Gezonde Schoolkantine? Met die vraag gingen de leerlingen van de scholen in Middelburg en Terneuzen aan de slag. Ze hebben uitgebreid onderzoek gedaan naar voedingswaarde, kosten en bereidingswijze. Herfstvakantie Actie Spoony op alle BSO's in Zeeland Jong Leren Eten Zeeland wil graag gezonde activiteiten rondom proeven en koken van groenten in de Zeeuwse kinderopvang versterken. Tot nu toe was er nog niet veel contact met de kinderopvangorganisaties in Zeeland en zijn er nog erg weinig Gezonde Kinderopvang locaties in Zeeland. Om toegang te krijgen bij deze organisaties besloten wij om voor alle BSO's in Zeeland een herfstvakantiepakket aan te bieden van Spoony. Het was een groot succes! Er hebben 3 grote kinderopvangorganisaties meegedaan en 24 kleinere locaties. Er zijn in totaal 99 herfstvakantie pakketten door de BSO's afgenomen. Ontwikkeling workshops onderwijs Jong Leren Eten Zeeland krijgt steeds meer aanvragen om workshops/gastlessen te verzorgen over gezond en duurzaam eten voor het onderwijs.

In Zeeland hebben we inmiddels een poule van diëtisten/leefstijlcoaches gevormd (vermeld op onze Zeeuwse menukaart) die bereid zijn om gastlessen/workshops te geven aan ouders en kinderen. E-learning schooltuinieren De e-learning schooltuinieren was in 2022 gereed. Op 28 februari 2023 organiseerden wij een webinar om deze onder de aandacht te brengen. De webinar werd goed bezocht door 45 deelnemers uit heel Zeeland. JLE droeg bij aan de ontwikkeling van de e-learning. In vijf modules leer je in je eigen tempo alles over het schoolmoestuin seizoen: van het voorbereiden van de tuin, tot het zaaien, verzorgen en oogsten van groenten en bloemen. Moestuinieren en koken met kinderen Deze training i.s.m. de 5 NME centra in Zeeland is gestart februari 2022, in totaal werden er 8 online lessen gegeven en 12 fysiek in heel Zeeland. De training is terug te kijken op https://www.nmezeeland.nl/schooltuin/. De training heeft niet alleen enthousiaste docenten opgeleverd maar ook een aantal nieuwe gastdocenten en nieuwe moestuincoaches. Moestuincoaches Eind 2021 is een vragenlijst uitgezet onder de huidige moestuincoaches. Zij geven aan dat er meer behoefte is aan moestuincoaches omdat het aantal aanvragen vanuit het onderwijs te veel is. Het merendeel van de huidige moestuincoaches is reeds gekoppeld aan een locatie. Een klein deel zou graag meerdere scholen/locaties bedienen.

Op 9 november organiseerden we samen met JLE landelijk de online bijscholing voor actieve schoolmoestuin coaches. Hierin was ruimte voor

ontmoeting en contact, versterking van het netwerk en nadere kennismaking met een mini webinar 'Composteren in de schooltuin', promotieonderzoek naar schooltuinieren en schooltuinieren voor het VO. Rijk Zwaan moestuinzaden In 2022 zijn er via de NME centra 175 zadenpakketten aan kinderopvang, onderwijs en moestuincoaches verstrekt in Zeeland. Het verstrekken van de zaden is gekoppeld aan het onder de aandacht brengen van het provinciale en lokale aanbod van gastlessen, moestuincoaches, lesmateriaal en leskisten. NME Zeeland werkt mee aan het onder de aandacht brengen, aanmelden en uitgifte van de Rijk Zwaan zadenpakketten. VOEDSELEDUCATIE EN DE GEZONDE DUURZAME VOEDSELOMGEVING IN ZEEUWS BELEID Lokale Preventie Akkoorden Op basis van een inventarisatie van de Lokale Preventie Akkoorden gemaakt door de Adviseurs Publieke Gezondheid van de GGD Zeeland constateren wij dat de 13 Zeeuwse gemeenten op dit moment voedseleducatie onvoldoende geborgd hebben in beleid. We zien dat gemeenten meer inzetten op sport en bewegen. We willen graag dat gemeenten ook meer in gaan zetten op de groene of gouden driehoek van natuurrijke omgeving, gezonde voedselomgeving en een beweegvriendelijke omgeving.

Borgen van voedseleducatie in Zeeuwse netwerken en het creëren van overzicht van het aanbod Voor de borging van voedseleducatie is samenwerking tussen de Zeeuwse aanbieders noodzakelijk om te komen tot een structureel en blijvend aanbod. Tevens is er behoefte aan een ruimer aanbod van helpende handjes, gastdocenten, voedingsdeskundigen en koks in de klas en willen we dit aanbod versterken. Deze lokale aanbieders zullen onderdeel zijn van het online aanbod van voedseleducatie voor de kinderopvang en Zeeuwseonderwijs: www.jonglereneten.nl/provincie/zeeland Zeeuwse menukaart voedseleducatie De nieuwe Zeeuwse menukaart is gereed en heeft een plek op onze provinciale Jong Leren Eten pagina: www.jonglereneten.nl/provincie/zeeland Het aanbod is opgesplitst in 5 lijnen, moestuinieren, koken en proeven, stimulering en beleid, helpende handjes en voedselgerelateerd. In 2023 laten we een mooie folder van het aanbod maken en delen dit met het onderwijs, kinderopvang en samenwerkingspartners. Netwerkbijeenkomst Gezonde schoolomgeving Hoe creëer je een gezonde (voedsel)omgeving op jouw kinderopvanglocatie, basisschool, voortgezet onderwijs, mbo of speciaal onderwijs in Zeeland? Op 29 maart 2023 organiseert Jong Leren Eten Zeeland een netwerkbijeenkomst van 16.00 tot 20.30 uur. Inspiratie en uitwisseling staan deze dag centraal.

In 2022 hebben we al een mooi programma opgesteld dat voor zowel scholen, kinderopvang als gemeenten en andere stakeholders zeer interessant is. De insteek is dat iedereen met concrete handvatten de deur uitgaat. Borging door onze samenwerkingspartners Via onze samenwerkingspartners kan onderwijs en kinderopvang lesmateriaal gebruiken, zadenpakketten aanvragen, gastlessen afnemen en deelnemen aan voedsel gerelateerde projecten.

We stimuleren gemeenten om initiatieven rondom voeding uit te laten voeren door de NME centra in Zeeland. Zo gebeurde het dat de gemeente Veere voor alle basisscholen een lesprogramma van 3 gastlessen liet uitvoeren door het NME centrum in de regio. Het door het NME centrum opgezette project werd getoetst en besproken met een Jong Leren Eten makelaar. Ouderparticipatie Ouders spelen een belangrijke rol in het overbrengen van voedseleducatie op hun kinderen. De Gezonde School Adviseurs in Zeeland geven aan dat er onvoldoende aandacht is voor ouderparticipatie, zodat de interventies van de Gezonde School op het thema voeding onvoldoende effect hebben. Om de ouders te inspireren en adviseren, willen we alle jeugdartsen en jeugdverpleegkundigen in Zeeland betrekken bij het programma Jong Leren Eten door hen te gaan informeren, adviseren en motiveren over gezonde en duurzame voeding, zodat zij een belangrijke informatie- en motivatiebron kunnen zijn voor de ouders en jeugdigen en in hun rol als schoolarts en schoolverpleegkundige de leerkrachten kunnen aanjagen. Project Geen Rommel in je Trommel Jong leren Eten Zeeland heeft het project “Geen rommel in je Trommel” in 2022 in samenwerking met de GGD opgezet en ge nancierd.

Jong leren Eten Zeeland beoogt met het project Geen Rommel in je Trommel, alle jonge kinderen van rond de 4 jaar, met behulp van hun ouders, kennis te laten maken en inspiratie te laten krijgen voor het vullen van een gezonde en duurzame broodtrommel voor de tussendoortjes en lunch op school. Scholingsdag GGD-Jong Leren Eten Zeeland De scholingsdag was een groot succes met bijna 100 deelnemers. De Zeeuwse jeugdartsen en jeugdverpleegkundigen van de GGD waren enthousiast en gaven in de evaluatie aan dat ze “meer kennis hebben over gezond en duurzaam eten” en “zien het belang beter in van voedseleducatie in het onderwijs en hun rol hierin”. De Gezonde week van de Jeugd: voor ouders en kinderen op de Brede school in Kapelle De Gezonde week van de Jeugd is een initiatief van JOGG Kapelle. Door de korte lijntjes van Jong Leren Eten Zeeland met de JOGG regisseur van gemeente Kapelle heeft Jong Leren Eten Zeeland meegedacht over de invulling van de Gezonde Week.

Gezonde markt ‘t Saamdeel in Kapelle

Workshop Binnenstebuiten Zeeuwse Bibliotheek Jong leren Eten Zeeland kreeg de vraag van de Zeeuwse bibliotheek om een workshop te verzorgen voor ouders en hun kinderen in de herfstvakantie over gezonde traktaties.

Communicatie en inspiratie Het is onze ambitie om jeugd/jongeren (0-18 jaar) in de setting van kinderopvang en onderwijs 'voedselvaardig' te maken. Dat is dus leren over gezonde voeding voor jezelf én voor de aarde, zodat jeugd/jongeren zélf toegerust worden om gezonde en duurzame voedselkeuzes te maken. Dit doen we door het opzetten en/of faciliteren van projecten die dit stimuleren. Daarnaast richten we ons ook op communicatie (kennis vergroten over) en inspiratie, zodat ook scholen en jongeren zonder nanciële ondersteuning aan de slag kunnen met voedsel vaardigheid. In 2022 hebben we geïnvesteerd in het inrichten van onze social media kanalen met als resultaat dit aantal volgers per kanaal:

947 522 226

Colofon

Natuur&Zo Markt 1 4571 BG Axel natuurenzo@terneuzen.nl www.natuurenzo.nl