2023-04-05 - bijlage 1. evaluatie groeidocument groen 22-2-2023

Evaluatie Groeidocument Groen! In 2019 stelde de raad het Groeidocument Groen! vast. Dit omvatte toen de visie op groen, het groenstructuurplan, het beleidsplan openbaar groen en het format voor groenbeheerplannen per kern. Het Groeidocument Groen! is bedoeld als een groeiend document. In 2020 is het uitvoeringsplan onkruidbeheersing op verhardingen toegevoegd en in 2021 het bomenbeleidsplan. Op dit moment zijn de beheerplannen voor de kernen Hoek, Sas van Gent en Westdorpe ingevuld. Hieronder evalueren we een aantal van deze in 2019 vastgestelde documenten. Daarnaast nemen we op verzoek van de raad ook het uitvoeringsplan onkruidbeheersing op verhardingen mee. Naast de gebruikelijke evaluatie heeft de raad gevraagd om de beeldkwaliteiten en de beheerfrequenties en/of de werkwijzen nog eens tegen het licht te houden. De reden hiertoe was dat er elk jaar een periode blijkt te zijn dat we veel opmerkingen over het onkruid krijgen. De meeste opmerkingen gaan over de onkruidbeheersing op verhardingen. Om die reden willen we in één evaluatiedocument ons richten op 3 onderdelen uit het groeidocument; 1. Beleidsplan openbaar groen 2. Format Groenbeheerplan per kern (werkomschrijvingen en frequenties) 3. Uitvoeringsplan onkruidbeheersing op verhardingen

1. Beleidsplan openbaar groen Wettelijke kaders De Grondwet en de Wet natuurbescherming zijn onze wettelijke kaders voor het groenbeheer. Binnen het groenbeheer hebben wij te maken met twee vormen van wettelijke zorgplicht. Daarnaast hebben we ook nog onze gemeentelijke ambities voor een brede welvaart. Zorgplichten De eerste is de zorgplicht met betrekking tot de veiligheid voor de leefomgeving (grondwet). Binnen dit kader controleren, snoeien en/of rooien wij onze bomen zodat het risico op schade voor de omgeving zo beperkt mogelijk is. Met deze acties voldoen wij aan deze zorgplicht. De tweede vorm van zorgplicht hebben wij ten opzichte van de bescherming en instandhouding van wilde planten en dieren (Wet natuurbescherming). Om aan deze zorgplicht te voldoen werkten wij tussen 2019 en 2021 bij renovaties van groenvoorzieningen volgens de gedragscode Ruimtelijke Ontwikkeling en Inrichting van Stadswerk. Bij het onderhoud aan onze groenvoorzieningen werkten wij volgens de Gedragscode Bestendig beheer en onderhoud groenvoorzieningen, eveneens van Stadswerk.

Sinds 19 december 2020 is er één nieuwe landelijke gedragscode voor gemeenten vastgesteld. Hiermee zijn de eerder genoemde gedragscodes niet langer geldig. Wij zetten onze werkzaamheden voort met het zo goed mogelijk in acht nemen van de gedragscode Soortbescherming. Het overschakelen naar het volledig werken volgens de nieuwe gedragscode is een onderwerp voor in Natuurbeleid. Tijdens de Duurzaamheidsbeurs ondertekenden het college, de provincie, Staatsbosbeheer en North Sea Port de intentieverklaring ‘Bos en houtige landschapselementen’. Dit was het startsein voor gemeentelijke beleidsontwikkeling en gezamenlijke projectuitvoering om meer bos, houtachtige landschapselementen en natuur op het grondgebied van Terneuzen te realiseren. Het implementeren van de gedragscode Soortbescherming zal hier ook deel van uitmaken. Ambities Met onze gemeentelijke ambities streven we een prettig woonklimaat na. Openbaar Groen is daarin een belangrijk aspect. Goed onderhouden groen levert namelijk een positieve bijdrage aan vele andere doelstellingen binnen onze hang naar brede welvaart. Gezondheid, leefbaarheid, klimaatadaptatie, biodiversiteit maar ook de plaatselijke economie en sociale cohesie hebben baat bij kwalitatief goed groen. Onze ambities zijn in de Visie op groen en het Beleidsplan openbaar groen goed vastgelegd en worden veelal goed opgevolgd.

Hierna geven we op onze ambities ten opzichte van beeldkwaliteit, maaibeheer en renovaties een toelichting en/of aanbeveling Beeldkwaliteit Openbaar groen De geëiste beeldkwaliteit voor vrijwel de gehele openbare ruimte is vastgesteld op B. Voor onze groenvoorzieningen is de lagere beeldkwaliteit C als ondergrens vastgesteld. We streven wel naar B. Het resultaat is altijd een momentopname en is sterk afhankelijk van de weersomstandigheden tijdens het groeiseizoen. De genoemde minimaal geëiste beeldkwaliteit C levert op een aantal vlakken weinig problemen op. In 2022 behaalden we gemiddeld een beeldkwaliteit tussen B en C. Hiermee voldoen we aan de geëiste beeldkwaliteit C. Er komen weinig opmerkingen over onkruid in beplantingen. Voor onze inwoners lijkt dit niveau dus acceptabel te zijn voor het groen in de wijken. Het onderhouden van beplantingen op een lagere beeldkwaliteit heeft tot gevolg dat beplantingen sneller overwoekerd worden door onkruid. Dit zal zich beter kunnen uitzaaien waardoor plantvakken eerder gerenoveerd moeten worden.

Het volledige groenareaal onderhouden op beeldkwaliteit B is met de huidige middelen niet te verwezenlijken. De meerkosten voor het onderhouden van het openbaar groen op beeldkwaliteit B ramen wij op € 265.000. Het niet behalen van B is afgelopen jaar niet alleen een financiële kwestie geweest. Op het moment dat er extra inzet nodig was, was die bij de gecontracteerde bedrijven niet beschikbaar. Ook het invullen van eigen vacatures gaat steeds moeizamer. Begraafplaatsen Nabestaanden geven over de begraafplaatsen wel regelmatig aan dat ze het ondermaats vinden als het onderhoudsniveau onder B zakt. Zij zien de mate van het onderhoud veelal als vorm van respect richting de overledenen. Onze begraafplaatsen zijn deels begraafplaats, deels openbaar groen. Het verhogen van de beeldkwaliteit op de gehele begraafplaats geeft een verhoging in de tarieven voor de lijkbezorgingsrechten. Dit komt omdat we alle kosten die we op het gedeelte begraafplaats maken, moeten toerekenen aan nabestaanden. Dit geldt niet voor kosten die we maken aan het openbaar groen op de begraafplaatsen. Een tariefsverhoging is niet wenselijk. Daarom kijken we binnen het ‘plan van aanpak begraafplaatsen’ hoe we de begraafplaatsen kunnen herinrichten.

Het doel hierbij is om toch beeldkwaliteit B te kunnen behalen door andere beplantingen toe te passen die minder intensief beheer vragen of machinaal beheerd kunnen worden. Het verhogen van de beeldkwaliteit van het openbaar groen heeft overigens wel direct een positief effect op de beeldkwaliteit van de begraafplaatsen. Dit omdat circa 45% van het begraafplaatsareaal onder openbaar groen valt. Slecht onderhouden graven geven ook een negatief effect op het beeld van een begraafplaats. Daarom herinneren we, waar nodig en mogelijk, nabestaanden aan de verantwoordelijkheid voor het onderhoud aan het graf. Maaibeheer Waar we afgelopen jaren goede ervaringen mee opgedaan hebben is het extensievere maaibeheer van grootschalige graslanden en bermen. Extensiever maaien is voornamelijk het minder vaak maaien of klepelen van het gras. Ook voerden we rond de Otheense kreek ecologisch maaibeheer uit.

Hierbij wordt het gras gefaseerd gemaaid waarna het maaisel na een aantal dagen afgevoerd wordt. Dit is duurzamer en goed voor de biodiversiteit. Waar dit zo’n vijftien jaar geleden nog veel kritiek van gebruikers en aanwonenden opleverde, zijn de meeste mensen nu positief over deze vorm van beheer. Dit willen we dan ook uitbreiden. Hierbij valt te denken aan grotere oppervlakten gras zoals rond de voorste kreek in Hoek en het spuikompark in Philippine. Omdat we hiervoor zelf niet over de juiste machines beschikken moeten we dit maaibeheer uitbesteden. Renovaties openbaar groen Als we omwonenden informeren over renovaties waarbij beplantingen (tijdelijk) vervangen worden door gazon krijgen we regelmatig opmerkingen. Inwoners willen graag kleur en beplanting behouden en vrezen overlast van hondenpoep. In veel gevallen doen we dit om hardnekkige wortelonkruiden “weg te pesten” door veelvuldig te maaien. Dit is een alternatief omdat we de wortelonkruiden niet meer met gif bestrijden. Na ongeveer twee jaar maaien kunnen we dan weer (deels) beplanting aanplanten. Hierbij kiezen we dan zo veel mogelijk voor beplantingen die we niet kunstmatig klein houden door regelmatig te snoeien. In plaats daarvan kiezen we voor beplantingen die in hun natuurlijke vorm uit kunnen groeien. Dit geeft vaak een natuurlijker resultaat en laat de beplantingen in bloei komen.

Dit komt ook de biodiversiteit ten goede. Waar we op dit moment tegenaan lopen is dat er in relatief jonge straten problemen ontstaan door verkeerde keuzes ten tijde van de ontwerpfase. Te kleine groeiruimtes in combinatie met boomsoorten die bekend staan om hun grote groeikracht zorgen met wortelopdruk voor schade aan verhardingen. Terwijl andere boomsoorten geen mogelijkheid zien om te groeien in de beperkte ruimte. Waar mogelijk passen we de groeiplaats aan door het verwijderen van verharding. Hiermee kunnen de straten ook gelijktijdig vergoenen. Toch ontkomen we er niet aan om bomen, hoewel ze veelal vrij jong, te moeten vervangen. In situaties waar eigenlijk geen ruimte is voor een boom zal er geen nieuwe boom terugkomen. Deze boom compenseren we dan elders. Deze renovaties pakken we integraal op. We proberen dit binnen bestaande budgetten aan te pakken. Bij onze gemeentelijke projecten voorkomen we dit probleem voor de toekomst al in de ontwerpfase. Bij projecten van ontwikkelaars zijn we hier scherper op bij het beoordelen van hun plannen. Daarnaast zorgen we er voor dat we eerder in het ontwerpproces betrokken worden om vergelijkbare situaties in de toekomst te voorkomen.

Conclusies • Het groenbeheer voldoet aan de wettelijk gestelde eisen. Daarentegen is het niet langer mogelijk om met de huidige beschikbare middelen ons groen te onderhouden op beeldkwaliteit B. • Er heerst een krapte op de arbeidsmarkt voor groene vakmensen. Ook met voldoende middelen is het de vraag of we elk jaar voldoende mensen kunnen inzetten om het werk uit te voeren. • De tijd is rijp om het ecologisch maaibeheer uit te breiden naar meerdere plaatsen. • In het verleden gemaakte inrichtingsfouten leiden tot vroegtijdige vervanging van een aantal bomen. Aanbevelingen We bevelen aan om: • per 2024 structureel € 265.000 beschikbaar te stellen om het streven naar beeldkwaliteit B in het openbaar groen ook waar te kunnen maken. Omdat een percentage van de begraafplaatsen onder openbaar groen valt, heeft het verhogen van het budget voor het openbaar groen ook direct een positief effect op de beeldkwaliteit van de begraafplaatsen zonder dat de tarieven moeten stijgen. • Per 2023 structureel €15.000 beschikbaar te stellen om ecologisch maaibeheer toe te kunnen blijven passen en uit te breiden.

2. Format groenbeheerplannen Binnen het beleidsplan openbaar groen spraken we af om voor elke kern een eigen groenbeheerplan in te vullen. Hiervoor ontwikkelden we een format. Zo schepten we kaders waarbinnen een kern zelf mee kan denken over wat er in hun kern aan renovaties gebeurt en waar ze accenten op willen leggen. Het uitrollen van de beheerplannen gaat minder snel dan verwacht. Waar de eerste jaren pilots uitgesteld werden i.v.m. Covid-19 blijkt nu dat het vinden van deelnemers aan de werkgroepen veel moeite kost. Leden hebben vaak goede bedoelingen en ervaren de bijeenkomsten als positief. Een knelpunt is wel dat de meeste deelnemers zicht richten op hun directe woonomgeving en minder op het algemene belang voor de kern. Aanbeveling • We bevelen aan om de werkwijze voor het invullen van de groenbeheerplannen per kern als volgt aan te passen: In 2023 en 2024 werken we met inwoners en organisaties aan de nieuwe omgevingsvisie voor de hele gemeente. Het groenbeheerplan willen we voor een kern opstellen nadat de omgevingsvisie, of een vergelijkbaar plan dat ingaat op het grotere geheel van een kern, opgesteld is. De inhoud hiervan gebruiken we vervolgens als input voor het vullen van de format. Daarnaast bespreken we de paragrafen ontwikkelingen en participatie jaarlijks met de wijk- en kernraden.

We onderzoeken of en op welke manier dit mogelijk is met/via ons participatieplatform. De jaarlijkse monitoring van de openbare ruimte (zie monitoring onder uitvoeringsplan onkruidbeheersing op verhardingen) kan gebruikt worden voor prioritering van uit te voeren renovaties binnen verschillen beheerplannen.

3. Uitvoeringsplan onkruidbeheersing op verhardingen In 2020 stelden we het uitvoeringsplan onkruidbeheersing op verhardingen op. Hierin maakten we afspraken over methoden, maatregelen, taakverdeling en communicatie en monitoring. Sinds het verbod op chemische onkruidbestrijding laten wij onze verhardingen zonder gif beheren. Dethon heeft van ons de opdracht gekregen om de verhardingen minimaal op beeldkwaliteit B te houden. Beeldkwaliteit In 2022 werd tot april B-kwaliteit behaald, daarna ging het achteruit. In de maanden mei tot en met augustus werd B op meerdere plaatsen niet gehaald. In Koewacht waren de minste problemen; hier houden veel inwoners nog zelf hun stoepje schoon. Sas van Gent en Sluiskil kwamen als slechtst uit de bus. Dit komt waarschijnlijk door het hogere stikstofgehalte in de lucht, de gebruikte typen verhardingen en de staat van deze verhardingen. Onkruid op verhardingen geeft een omgeving sneller een verwaarloosde indruk dan onkruid tussen beplanting. Onkruid tussen de tegels valt namelijk vele malen meer op dan onkruid tussen beplanting. Dethon heeft in 2022 niet voldoende mensen ingezet om het geëiste resultaat te kunnen behalen. Sinds het uitvoeringsplan opgesteld is, is de aansturing van de ploegen wel sterk verbeterd. Op een aantal plaatsen zijn nieuwbouwwijken nog niet zijn overgedragen aan de gemeente.

De projectontwikkelaar is op die plaatsen nog verantwoordelijk voor de staat van de openbare ruimte. Op deze plekken kunnen we niet meer dan bij de ontwikkelaar vragen er aandacht aan te besteden. Een aandachtspunt blijft het gebruik van voegmiddel rondom obstakels zoals straatmeubilair en het materiaalgebruik bij verkeersdruppels. Dit zijn algemeen bekende plaatsen waar veel onkruid groeit terwijl dit grotendeels voorkomen kan worden door onkruid werend voegmiddel te gebruiken Monitoring De besparing door monitoring zelf uit te voeren blijkt minder positief te werken. Het blijkt lastig om hier mensen voor vrij te maken. Omdat monitoring van de openbare ruimte een aantal verschillende vakgebieden kent moeten meerdere mensen hiervoor op pad. Dit terwijl we al moeite hebben om onze reguliere taken uit te voeren. Een extern bureau kan objectievere beoordelingen geven met een beter onafhankelijk advies. Daarnaast voert dit bureau ook in andere (Zeeuws-Vlaamse) gemeenten vergelijkbare monitoring uit. In deze monitoring wordt niet enkel het onkruid op de verhardingen beoordeeld maar ook de staat van het groen, straatmeubilair en zwerfafval. Deze monitoring kost jaarlijks € 15.000. De resultaten uit deze monitoring kunnen gedeeld worden met de wijk- en kernraden. Hierdoor kunnen ze ook gebruikt worden in participatieprocessen voor de openbare ruimte.

Renovaties verhardingen De moeilijkst schoon te houden plekken zijn paden van halfverharding in natuurlijke gebieden, weinig belopen trottoirs en/of trottoirs die grenzen aan onkruidrijke beplantingen zoals verwaarloosde tuinen. Omdat dit de meest arbeidsintensieve plekken zijn is het zaak om zo min mogelijk overtollige verharding te hebben. Hier houden we rekening mee in de ontwerpfase. Komende jaren zetten wij ons in om waar mogelijk deze overtollige verhardingen om te vormen naar groen of andere soorten verharding die minder arbeidsintensief zijn. Hierbij voeren we onder andere een pilot uit om op weinig belopen schelpenpaden de natuur zijn gang te laten gaan waardoor het pad vergrast. Het pad wordt vervolgens regelmatig gemaaid waardoor een eveneens goed beloopbaar en natuurlijk ogend graspad overblijft. De pilot betreft een pad met verharding van Dolomiet (een gele steenslagsoort uit Italië) op de begraafplaats aan de Westsingel te Axel en een schelpenpad langs de Otheense kreek. Het omvormen van (half)verharding naar groen is naast onderhoudsvriendelijk ook goed voor klimaatadaptatie en biodiversiteit.

Dethon gaat de moeilijk te onderhouden plekken inventariseren. Vervolgens bekijken we of omvorming wenselijk is en of dit op korte termijn gecombineerd kan worden met geplande renovaties binnen het wegenbeheer. Zaken die niet gecombineerd kunnen worden proberen we zo goed mogelijk integraal als teams toch uit te voeren. Voor deze specifieke werkzaamheden zijn geen budgetten gereserveerd. Wij ramen de kosten voor het omvormen van verhardingen op € 35.000 per jaar.

Straatreiniging De gemeente ondersteunt Dethon in de onkruidbeheersing door de straten te reinigen. Dit doen we door middel van vegen. Het proces rondom onkruidbeheersing is ingericht rondom het werk van onze veegmachines. Op plaatsen waar hardnekkig onkruid staat is vegen niet voldoende en is het nodig om te borstelen. Tot op heden deden we dit met een onkruidborstel als derde borstel op de veegmachine. Maar veegmachines zijn eigenlijk niet geschikt om veelvuldig te borstelen. Het verkort de levensduur van de machines en neemt veel tijd in beslag. Conclusies: • Het gebrek aan arbeidskrachten heeft geleid tot het niet behalen van de op verhardingen geëiste beeldkwaliteit B. • Het omvormen van overtollige en/of sterk vervuilde (half) verhardingen naar groen kan de druk op de onkruidbeheersing op verhardingen verlagen. • Het volledig uitvoeren van het veegschema staat onder druk omdat de veegmachines veel vuile plekken moeten borstelen. Dit kost meer tijd dan vegen en is zwaar belastend voor de machines.

Aanbevelingen We bevelen u aan: • Per 2023 structureel € 15.000 beschikbaar te stellen voor de monitoring van beheertaken in de openbare ruimte door een extern bureau; • Per 2023 structureel € 35.000 beschikbaar te stellen voor het omvormen van (half)verhardingen naar groen. • In 2023 incidenteel € 190.000 beschikbaar te stellen voor het uitvoeren van een pilot van een half jaar waarbij we een speciale borstelmachine de vuile plekken onder handen laten nemen. Deze borstelmachine wordt altijd begeleid door een veegmachine. Binnen de kostenraming van deze pilot is gerekend met de tijdelijke inhuur van benodigde chauffeurs. Hierdoor hebben de normale veegwagens en hun chauffeurs voldoende tijd om hun reguliere rondes te rijden. Het uitvoeren van een pilot met een borstelmachine stelt de veegmachines in staat om ‘meer kilometers’ te maken. Dit heeft tot gevolg dat er minder voedingsbodem in de goten aanwezig is waar onkruid in kan groeien.

4. Financiële paragraaf •

• • • •

Wij beheerden ons openbaar groen afgelopen jaren voor circa € 4.200.000 per jaar. Binnen dit budget liepen wij terug van beeldkwaliteit B in 2019 naar B/C in 2024. De kosten om het streven naar B waar te kunnen maken ramen wij op € 265.000 per jaar (prijspeil 2023). De kosten voor het uitbreiden en voortzetten van ecologisch maaibeheer ramen wij op € 15.000 per jaar. De kosten voor het uitbesteden van de monitoring van de openbare ruimte ramen wij op € 15.000 per jaar. De kosten voor het omvormen van sterk vervuilde (half)verhardingen naar groen ramen wij op € 35.000 per jaar. De kosten voor het uitvoeren van een pilot met een borstelmachine in combinatie met een veegwagen ramen wij op €190.000 voor een half jaar.