2022-06-21 bijlage Kaderbrief 2023-2026 Definitieve versie

De Raad van de Gemeente Terneuzen

uw brief van uw kenmerk zaaknummer contactpersoon telefoon e-mail verzonden

: : : 299359 : P.J. De Vet : : :

Terneuzen, 31 mei 2022 Onderwerp: Kaderbrief 2023-2026

Geachte Raad, In de kaderbrief informeren wij u op hoofdlijnen over de uitgangspunten voor het opstellen van de begroting 2023 en de meerjarenraming 2024-2026. Het doel van de kaderbrief is het schetsen van de kaders voor de begroting. Bestuursakkoord 2022-2026 In deze kaderbrief doen we een eerste financiële vertaling van het Bestuursakkoord 20222026 ‘Goed leven in Terneuzen’. Verder bouwen aan een duurzame toekomst’. Dit bestuursakkoord schetst een logisch vervolg op de ingezette koers in de vorige bestuursperiode. Bestaand beleid ontwikkelen we door. Daarnaast werken we een aantal nieuwe ambities uit. En voor een deel nemen we een voorziening op. In deze brief noemen we dit verder de Bestuursakkoord-voorziening. Verstandig omgaan met beschikbare middelen De belangrijkste onderwerpen voor ons financieel meerjarenperspectief zijn de herijking van het gemeentefonds, ontwikkelingen in het Sociaal domein en de investeringen in onder andere onderwijshuisvesting en het totaalplan binnenstad. We vinden het belangrijk om verstandig en bewust met de beschikbare middelen om te gaan. De huidige financiële situatie zou ons normaal gesproken een solide basis moeten bieden voor de toekomst. Maar we hebben te maken met ongewone omstandigheden, zoals het stijgend prijspeil en de nasleep van de COVID-19 crisis en de onstabiele situatie in de wereld.

Desondanks vinden we het belangrijk om financiële ruimte te creëren voor noodzakelijke investeringen. Inhoudsopgave De kaderbrief heeft de volgende indeling: 1. Financiële uitgangspositie 2. Uitgangspunten periode 2023-2026 3. Ontwikkelingen en speerpunten 4. Financiële verwerking ontwikkelingen en speerpunten 5. Risico’s en ratio’s 6. Investeringsprogramma 2023-2026 7. Voorlopige conclusies Bijlage 1: Uitgangspunten Begroting 2023-2026 Bijlage 2: Investeringsprogramma 2023-2026 Bijlage 3: Prognose 2023-2032

1 Financiële uitgangspositie Voor de kaderbrief wordt het begrotingsresultaat 2022 tot en met de 3e perioderapportage als beginstand genomen. 2 Uitgangspunten periode 2023-2026 We nemen net als voorgaande jaren een reëel sluitend meerjarenperspectief als uitgangspunt. We vinden een gezonde financiële huishouding belangrijk om op een goede manier onze doelen te kunnen realiseren. De financiële vertaling van het bestuursakkoord ‘Goed leven in Terneuzen – Verder bouwen aan een duurzame toekomst’ werken we uit in paragraaf 3. We starten met de basisuitgangspunten. We gebruiken de uitgangspunten in bijlage 1 voor het opstellen van de begroting 2023 en meerjarenraming 2024-2026. Deze zijn vergelijkbaar met voorgaande jaren. Wel hebben we de aantallen en percentages aangepast aan de actualiteit. We leggen de uitgangspunten in bijlage 1 elk jaar in de kaderbrief ter besluitvorming aan uw raad voor. Aanpassing van uitgangspunten heeft in de meeste gevallen financiële gevolgen. Onderstaand hebben we de financiële gevolgen van de doorrekening van de geactualiseerde aantallen en percentages van de uitgangspunten in beeld gebracht. Deze lichten we onder de tabel puntsgewijs toe. Onderwerp Beginstand (3e perioderapportage 2022)

2023 5.500

2024 5.559

2025 6.443

2026 6.443

Actualisatie uitgangspunten Circulaire Gemeentefonds 2022 Herijking gemeentefonds Overige mutaties actualisatie uitgangspunten Totaal actualisatie uitgangspunten Subtotaal na actualisatie uitgangspunten

0 642 -11 632 6.132

0 1.927 117 2.044 7.603

0 3.212 -1.440 1.772 8.215

2.767 3.212 -1.782 4.197 10.640

Circulaire Gemeentefonds 2022 We ontvangen circulaires Gemeentefonds van de rijksoverheid, telkens met een periode van 4 jaar vooruit. In een circulaire informeert de rijksoverheid de gemeenten over de omvang en de verdeling van de algemene uitkering, de integratie-uitkeringen en de decentralisatieuitkeringen uit het gemeentefonds voor de komende jaren. De jaarschijf 2026 is onlangs beschikbaar gekomen en hebben we verwerkt in bovenstaande tabel. Herijking gemeentefonds We verwachten dat het Rijk het definitieve resultaat van de herijking gemeentefonds bekend maakt bij de Meicirculaire 2022 Gemeentefonds. Met de herijking van het gemeentefonds maakt het Rijk een andere verdeling van de financiële middelen voor gemeenten. Vooruitlopend hierop nemen we het voordeel op. Voor Terneuzen bedraagt dit per saldo een voordeel van € 42 per inwoner. Dit bedrag keert het Rijk in de komende vier jaar aan ons uit via een verdeelmodel. (€ 7,5 per inwoner in 2023 en € 15 per inwoner in 2024 en 2025). Dit verwerken wij in de begroting. Over het resterende budget van € 4,5 per inwoner in 2026 informeert het Rijk ons op een later moment. Uit onderstaand overzicht blijkt dat de herijking voor het onderdeel Sociaal domein negatief uitpakt. Bij de herijking van het gemeentefonds hebben we een plus op het klassiek domein en een tekort op het sociaal domein.

2

Herijking gemeentefonds Klassiek domein Sociaal domein Resultaat herijking

2023 642 -234 409

2024 1.927 -701 1.226

2025 3.212 -1.168 2.044

2026 3.212 -1.168 2.044

Overige mutaties actualisatie uitgangspunten Dit betreft de doorrekening van de uitgangspunten bij de salarissen, belastingen en heffingen, kapitaallasten en noodzakelijke bijstelling van budgetten door (contractuele) prijsstijgingen. Bij deze laatste zien we forse verhogingen voor energie en kosten voor onze vervoermiddelen. Bij de verbonden partijen hebben we de ramingen opgenomen volgens de begrotingen 2023 en meerjarenramingen 2024-2026 van die partijen. Voor verbonden partijen houden we rekening met stijgingen van de begrotingen. Daarvoor nemen we een stelpost op. 3 Ontwikkelingen en speerpunten In dit hoofdstuk gaan we nader in op belangrijke ontwikkelingen en speerpunten voor 2023 en verder. Daarbij richten we ons op de onderwerpen waar extra middelen voor nodig zijn, die financiële gevolgen hebben of (mogelijk) gaan hebben. Wonen & leefbaarheid Omgevingswet en Wet kwaliteitsborging voor het bouwen De (gelijktijdige) ingangsdatum Omgevingswet en de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb) is opnieuw uitgesteld. Ditmaal naar 1 januari 2023. De Omgevingswet en de Wkb hebben, naast een andere manier van werken, aanzienlijke financiële gevolgen voor onze gemeente. In het Regeerakkoord is aan gemeenten een compensatie voor de invoering van de Omgevingswet van € 150 miljoen genoemd. In de meicirculaire wordt duidelijk welk bedrag dit is voor Terneuzen.

Door de Omgevingswet verschuiven bodemtaken van de provincie naar gemeenten. Hiervoor verwachten we een extra kostenpost van € 145.000. Of we voor deze kosten gecompenseerd worden door het Rijk, is op het moment van het opstellen van de Kaderbrief niet bekend. Door de Wkb kunnen we minder leges heffen. Indien we de Legesverordening niet wijzigen, ontvangen we jaarlijks gemiddeld € 384.000 minder legesinkomsten. Daarnaast zorgt de Wkb voor extra kosten door nieuwe werkzaamheden. Deze kosten bedragen gemiddeld € 104.000 per jaar. Daarom doen we onderzoek naar kostendekkende tarieven. We gaan aan de slag met het opstellen van een Omgevingsvisie en een Omgevingsplan. Onder de Omgevingswet zal naar verwachting meer inzet nodig zijn op het gebied van participatie. Transformatie woongebieden (2022) Op dit moment spelen verschillende ontwikkelingen met betrekking tot wonen. Zo is onlangs het Totaalplan voor de binnenstad Terneuzen vastgesteld. Met dit plan kan de binnenstad integraal worden aangepakt. Denk daarbij aan herstructurering, transformatie, nieuwbouw en aanpak van de bestaande woningvoorraad. Het tot uitvoering kunnen brengen van het Totaalplan hangt direct samen met de investeringsbereidheid van de gemeente. Hierbij is het van belang om de investeringen in de binnenstad als één geheel te blijven zien met het totaalplan als leidraad.

Dit om ervoor te zorgen dat het totaalplan in zijn geheel wordt uitgevoerd.

3

Vooralsnog hanteren we het bedrag dat is aangeven in het totaalplan binnenstad, namelijk 17 miljoen. De verschillende onderdelen moeten nog verder uitgewerkt worden, de fasering en de hoogte van de kosten liggen daarom nog niet vast. Een bedrag van 6,5 miljoen betreffen kosten die samenhangen met het aanpassen en inrichten van de openbare ruimte. Voor deze kosten nemen we een investeringskrediet op in het investeringsprogramma (2024 € 2.500.00, 2025 € 750.000, 2026 € 1.250.000, 2027, €500.000 en 2030, € 1.500.000). De overige kosten willen we dekken uit de algemene reserve. Hiervoor hevelen we € 10,5 miljoen over van de algemene reserve naar de nieuw te vormen bestemmingsreserve Binnenstad. Woonvisie Een andere ontwikkeling die investeringsbereidheid vereist is de nieuwe regionale woonvisie. Waar het beeld bij de vorige woonvisie nog behoudend was, rekenend op een krimpende bevolking, is er nu – in lijn met de Strategische Regiovisie Zeeuws-Vlaanderen – een ambitieuzer uitgangspunt. De acties die voortvloeien uit de regionale woonvisie werken we uit in het gemeentelijke uitvoeringsprogramma. De impulsen die voor dit thema nodig zijn, dekken we uit de Bestuursakkoord-voorziening. Verkeersveiligheid Voor kleine aanpassingen in de openbare ruimte voor bijvoorbeeld verkeersveiligheid nemen we structureel € 50.000 op.

Kunst, cultuur en sport Voor nieuwe initiatieven voor kunst, cultuur en sport nemen we een nadere uitwerking op in de begroting 2023. De impulsen die voor dit thema nodig zijn, dekken we uit de Bestuursakkoord-voorziening. Zorg & gezondheid Sociaal domein We streven er in het sociaal domein naar dat we uitkomen met de financiële middelen die we van het Rijk ontvangen. We brachten uw raad via de monitor sociaal domein op de hoogte van de stand van zaken. Er is nog geen financieel evenwicht in het sociaal domein. Dat heeft ook te maken met omstandigheden zoals de ontmanteling van Intervence, de invoering van het abonnementstarief Wmo, COVID-19 en mensen die vluchten vanwege de oorlog in Oekraïne. Daarnaast zien we dat tekorten toenemen omdat de budgetten niet evenredig stijgen met het aantal klanten. Met de cijfers over 2021 kunnen we nu met zekerheid zeggen dat we vanaf dit jaar meer uitgaven hebben in het sociaal domein dan inkomsten. En die trend zet zich de komende jaren door. Bij de herijking van het gemeentefonds in 2023 verwachten we dat de informatie voor het sociaal domein niet meer beschikbaar wordt gesteld. De inkomsten van het sociaal domein zijn dan niet meer duidelijk herleidbaar. De 5e monitor sociaal domein legden we gelijktijdig met de jaarrekening 2021 aan u voor.

We gaven uw raad meer informatie over de tekorten in het sociaal domein en de voortgang van de maatregelen om deze tekorten op te lossen. We vangen het tekort op in de algemene middelen. We blijven aangeven richting het rijk dat de beschikbare middelen voor het sociaal domein ontoereikend zijn. Deze 5e monitor geeft het volgende financiële beeld. Sociaal domein 2023 2024 2025 2026 Herverdeling gemeentefonds 2023 -234 -701 -1.168 -1.168 Prijsindexeringen (niet beïnvloedbaar) -1.549 -1.818 -2.183 -2.626 Besparingen verwerkt in 5e monitor SD 647 1.080 1.425 1.714 Meerkosten verwerkt in 5e monitor SD -2.726 -2.918 -3.354 -2.927 -3.862 -4.357 -5.280 -5.007 Totaal 4

2022 20232024 202 Jeugd & onderwijs Onderwijshuisvesting Uw raad stelde in 2020 het Integraal Huisvestingsplan onderwijs gemeente Terneuzen (IHP) vast. In dit plan zijn onze ambities verwoord op het gebied van onderwijshuisvesting. Dit heeft inmiddels geleid tot het vaststellen van voorkeursscenario’s voor de Rivierenbuurt Terneuzen, Westdorpe en Hoek. De investeringen voor deze scholen zijn eerder in de (meerjaren)begroting 2021-2024 geraamd. Voor Hoek hebben we in 2022 aanpassingen in het eerder vastgestelde voorkeursscenario aan u voorgelegd. Hierbij besloot u het eerder beschikbaar gestelde investeringskrediet te verhogen. Voor Zaamslag is een voorbereidingskrediet geraamd van € 50.000. Ook voor Zaamslag is in het Integraal Huisvestingsplan onderwijs gemeente Terneuzen een raming opgenomen (€ 2.508.000 prijspeil 2020). Bij deze raming is uitgegaan van de stichtingskosten voor het schooldeel. We zullen in 2022-2023 een onderzoek naar het voorkeursscenario uitvoeren. De uitkomst van dit onderzoek kan leiden tot hogere kosten. Na afronding van het onderzoek leggen we een voorstel inclusief kostenraming aan uw raad voor. Uw raad nam in 2020 een principebesluit over de realisatie van nieuwe huisvesting voor het Lodewijk College. De kosten waren in 2020 geraamd op een bedrag van € 44,5 miljoen voor de locatie aan de Zeldenrustlaan.

Dit bedrag indexeren we op basis van de sterk gestegen bouwkosten en zullen nu rond de € 60 miljoen bedragen. Een deel van deze kosten is voorzien voor noodzakelijke tijdelijke huisvesting (locatie Zeldenrustlaan) tijdens de bouwperiode en kan niet geactiveerd worden. Voor de jaren 2025 tot en met 2028 nemen we vooralsnog hiervoor een bedrag op van totaal € 7,7 miljoen. Voor de huisvesting van het voortgezet onderwijs gaan wij onderzoek doen naar de twee locaties: Zeldenrustlaan en Vliegende Vaart. De besluitvorming, inclusief een geactualiseerd overzicht van de kosten voor de uitvoering, hierover voorzien wij voor eind 2022. Klimaat & duurzaamheid Transities De transities op het gebied van duurzaamheid en klimaat zijn maatschappelijk enorme opgaven. Die raken aan alle facetten, waarin de gemeentelijke rol sterk verschilt. Van verduurzaming gemeentelijk vastgoed, tot laadpalen voor elektrische auto’s en ondergrondse leidingstraten. Leidend voor de energietransitie zijn voor ons de RES Zeeland en de Transitievisie Warmte. We stellen nu WijkUitvoeringsPlannen op om van het aardgas te gaan. Een groot deel van onze gebouwen én bedrijven kan verduurzamen met het restwarmtenet Kanaalzone. De technische, financiële en organisatorische opzet, aanleg en uitvoering van het restwarmtenet onderzoeken we nu.

Voor onze industrie is de overgang van gas als grondstof naar waterstof heel belangrijk. Er zitten nu, als een begin, tien waterstoffabrieken in de pijplijn die we faciliteren. In de toekomst zijn grote investeringen in de ondergrondse infrastructuur nodig. Hiervoor zijn we als gemeentelijke overheid vooral ruimtelijk belangrijk voor de tracés. Dit betreft 380kV Borsele-Terneuzen, 380 kV directe aanlanding wind op zee Terneuzen, restwarmtenet Kanaalzone, multi-utilityleidingen onder de Westerschelde. Voor de verzwaren van het bestaande elektriciteitsnet starten we met de provincie Zeeland, netbeheerder Stedin en de Zeeuws-Vlaamse gemeenten de Regionale Energie infrastructuur Strategie (REIS) op. Voor klimaatadaptatie is het van belang om meer (tijdelijke) waterberging te creëren in het groen en openbaar gebied van kernen en bedrijfsterreinen en in het buitengebied. 5

Waterberging kan goed gecombineerd worden met natuurontwikkeling. Verder werken we een actieplan uit op basis van de Klimaatadaptatie Strategie Zeeland (KASZ). Het Rijk heeft voor bovenstaande middelen toegezegd. Vooralsnog gaan we ervan uit dat we hiermee de ambities tot uitvoering kunnen brengen. Economie & arbeidsmarkt Bedrijventerreinen De huidige bedrijventerreinen kennen een gezonde invulling en lopen vol. De verwachting is dat in 2024, uiterlijk 2025, alle gemeentelijke bedrijfsgronden zijn uitgegeven. Het opnemen van de Kanaalzone in de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) en de toenemende focus op een circulaire economie zal de vraag verder versterken. Uitbreiding van bedrijventerreinen is dan ook wenselijk. De meest voor de hand liggende uitbreiding is een verdere uitbreiding van bedrijventerrein Terneuzen Zuid. Voorafgaand aan het ruimtelijk proces is het wenselijk om te onderzoeken welke (toekomstige) vraag te verwachten is en welke sectoren/bedrijven een meerwaarde bieden. In de werkagenda van North Sea Port District zitten groene buffers tussen industrie en woonkernen. Het te verlengen Landschapsuitvoeringsplan zal daar grensoverschrijdend deel van uitmaken. Ter uitvoering van deze onderzoeken nemen we in 2023 en 2024 € 25.000 op.

Hiernaast nemen we structureel een bedrag van € 25.000 als cofinanciering voor de provinciale subsidieregeling Fonds Impuls Bedrijventerreinen voor het uitvoeren van duurzaamheidsscans voor bedrijventerreinen. Arbeidsmarkt De arbeidsmarkt is krap. Dit betekent een noodzaak voor hogere arbeidsparticipatie en het aantrekken van nieuwe inwoners voor onze arbeidsmarkt. Dit is onderdeel in acquisitie en marketing voor het aantrekken van nieuwe inwoners en de promotie van de stad, gemeente en regio door o.a. city- en regiomarketing. De behoefte aan extra arbeidskrachten vertaalt zich ook nadrukkelijk in de regiovisie. Dit is onder andere de basis voor de ambitie om te groeien naar 125.000 inwoners. Daarnaast zetten we in op samenwerking binnen Zeeland en Vlaamse partners om de arbeidsmarkt te versterken. Dit doen we onder andere door samenwerking met Z4, Onbegrensd Zeeuws-Vlaanderen, Expat Center Zeeland, het Werkservicepunt Zeeuws-Vlaanderen, Stad Gent en onderwijsinstellingen. Dit resulteert onder andere in deelname aan het Interreg project North Sea Port talent en Just Transition Fund. De (aanvullende) initiatieven die hieruit voort vloeien kunnen worden gedekt uit de Bestuursakkoord-voorziening. Goed bestuur Goede dienstverlening We vinden het belangrijk om goede, efficiënte en moderne dienstverlening te organiseren.

We gaan onze overheidsinformatie beter vindbaar maken en we blijven investeren in privacy en het op een juiste manier verwerken van data. Dat betekent onder andere dat we investeren in ICT-voorzieningen. Om de bestuurlijke ambities te kunnen bereiken, onderzoeken we of de uitvoeringskracht voldoende is en aansluit op de bestuurlijke ambities. We nemen extra budget op voor digitalisering, zoals aanvullende licentiekosten en inhuurkosten gerelateerd aan het nieuwe werken en nieuwe programmatuur voor onder andere de omgevingswet (2023 € 188.000, 2024 € 132.000, 2025 € 165.000, 2026 € 173.000). Ontwikkelruimte De ambities van het bestuur en de grote opgaven vragen om het doorlopend ontwikkelen van de organisatie. Ook de aansturing van opgavegericht werken zal de komende jaren extra 6

aandacht van de organisatie vragen. De complexiteit van grote opgaven, transities en netwerksamenwerking, het regionale karakter van onderwerpen en hoge ambities betekent investeren in uitvoeringskracht op het gebied van projectmanagement en beleids- en uitvoeringscapaciteit. We blijven investeren in bestuurlijke samenwerking en netwerksamenwerking, waaronder de lobby richting het rijk. Daarnaast willen we een aantrekkelijke organisatie blijven voor (nieuwe) inwoners, bedrijven maar ook voor medewerkers zodat we een interessante en goede werkgever zijn waar mensen graag voor willen werken. De gemeentelijke organisatie krijgt de komende jaren ook te maken met relatief veel natuurlijk verloop. Het is een uitdaging om geschikte gekwalificeerde medewerkers te vinden binnen de krappe arbeidsmarkt. Door te investeren in strategische personeelsplanning en opleiding, maar ook om gericht de keuze te kunnen maken om opdrachten in de markt te zetten of capaciteit in te huren, rusten we de organisatie toe op de toekomst. Om aan de opgaves invulling te geven, is vooralsnog ontwikkelruimte ter grootte van € 1.000.000 voorzien. Een nadere specificatie hiervan nemen we mee in de begroting 2023.

4 Financiële verwerking ontwikkelingen en speerpunten We verwerken de financiële consequenties van bovengenoemde ontwikkelingen en speerpunten in onderstaande tabel in de Begroting 2023 en de meerjarenraming 2024-2026. Onderwerp Subtotaal na mutaties uitgangspunten en kaders

2023 6.132

2024 7.603

2025 8.215

2026 10.640

Nieuwe mutaties Bestuursakkoord "Goed leven in Terneuzen" Ontwikkelruimte Verkeersveiligheid Onderwijshuisvesting VO Bedrijventerreinen Digitalisering / programmatuur Medewerkerstevredenheidsonderzoek Onderuitputting kapitaallasten Totaal nieuwe mutaties Subtotaal na actualisatie uitgangspunten en nieuwe mutaties

-850 -1.000 -50 0 -50 -188 -25 500 -1.663 4.470

-725 -1.000 -50 0 -50 -132 0 500 -1.457 6.146

-725 -1.000 -50 -805 -25 -165 0 500 -2.270 5.945

-725 -1.000 -50 -2.738 -25 -173 0 500 -4.210 6.430

Toelichting financiële verwerking Voorziening uitvoering Bestuursakkoord Voor de uitvoering van het Bestuursakkoord “Goed leven in Terneuzen” nemen we een voorziening op in het eerste jaar van € 850.000 en voor de jaren erna € 725.000. We creëren hiermee (extra) ruimte om aan de slag te gaan met en om meerjarig impulsen te geven aan onderwerpen uit het Bestuursakkoord, zoals het realiseren van nieuwe speelgelegenheden en ontmoetingsplekken, burger- en jongerenparticipatie, het bestrijden van armoede en schuldenproblematiek, de aanpak van ondermijning, mobiliteit, kunst, cultuur en sport, goede voorzieningen en een prettig woon- en vestigingsklimaat. Een nadere globale uitwerking hiervan nemen we mee in de begroting 2023. Onderuitputting kapitaallasten Het gaat hier om de kosten van investeringen die we uitvoeren in jaren waarin we inschatten dat deze plaats zullen vinden. Door verschillende omstandigheden (COVID-19, afstemming projectpartners, uitvoeringscapaciteit) zien we in de afgelopen jaren dat we de fasering van 7

de investeringen moeten aanpassen. Dit resulteert in het begrotingsjaar tot een voordeel. Dit voordeel willen we nu op voorhand meenemen in het begrotingsresultaat. 5 Risico’s en ratio’s Onderdeel van een solide gemeentelijke begroting is een goed zicht op mogelijke financiële risico’s. We willen de risico’s zo klein mogelijk houden. Financiële ratio's zijn verhoudingsgetallen of kengetallen die wat vertellen over de financiële situatie en ontwikkeling van de gemeente. Risico’s Financiële risico’s voor de meerjarenbegroting 2023-2026 zijn:  definitieve uitkomsten herijking gemeentefonds per 2023;  doordat meer mensen een beroep doen op hulp binnen het sociaal domein voorzien we dat die kosten de komende jaren stijgen, terwijl de beschikbare middelen voor het sociaal domein van het Rijk ontoereikend zijn;  afloop huurcontract stadskantoor en dienstverlening met RUD per 2024;  nieuwe bijdrage aan het Transitieplan Voortgezet Onderwijs na afloop van de huidige periode (medio 2022)  invoering Omgevingswet en Wet Kwaliteitsborging voor het bouwen (WKB);  uitvoeren (landelijke) maatregelen Klimaat en Duurzaamheid;  lagere werkelijke CPI dan de geraamde 2% vanaf 2023 (verhogingspercentage belastingen en tarieven);  hogere bijdragen aan verbonden partijen door nieuw beleid of beleidswijzigingen.

(hierbij verwijzen wij voor verdere toelichting naar onderdeel 3 van bijlage 1) Ratio’s Voor de investeringen in onder andere onderwijshuisvesting en de binnenstad Terneuzen moeten we nieuwe geldleningen aantrekken. De prognose van de financieringsbehoefte geeft aan dat we in 2023 en 2024 elk jaar € 25 miljoen moeten aantrekken en in 2025 en 2026 elk jaar € 20 miljoen. Jaarlijks lossen we ongeveer € 10 miljoen af op bestaande leningen. Voor de financiële positie van de gemeente te bepalen gebruiken we de volgende kengetallen Deze kengetallen lichten we achtereenvolgens toe: Solvabiliteitsratio / debt ratio De solvabiliteitsratio geeft de verhouding weer tussen het eigen vermogen en het totale vermogen. Dit geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan haar financiële verplichtingen te voldoen. Hoe hoger de solvabiliteitsratio, hoe groter de weerbaarheid van de gemeente. De Provincie Zeeland hanteert voor deze ratio de volgende signaleringswaarden. Deze zijn ingedeeld in categorieën. De categorie A het minst risicovol is en categorie C het meest. Kengetal

Categorie A

Solvabiliteitsratio

>50%

Categorie B 20-50%

Categorie C <20%

Naast de solvabiliteitsratio kijken we ook naar de debt ratio. De debt ratio geeft weer hoeveel schuld een bedrijf heeft. De debt ratio blijft onder de signaleringswaarde van 80% en wij blijven in categorie B.

8

Netto schuld per inwoner Tot slot geven we de netto schuld per inwoner weer. Voor dit kengetal is de door de gemeenteraad bepaalde signaleringswaarde € 2.750 per inwoner. De schuld per inwoner daalt licht.

9

6 Investeringsprogramma 2023-2026 Het investeringsprogramma 2023-2026 met uitleg vindt u in bijlage 2. De nieuwe investeringen (t.o.v. het Investeringsbegroting 2022-2025) zijn o.a.:  Uitbreiding plan bedrijfsmiddelen  Onderwijshuisvesting Voortgezet Onderwijs (VO)  Onderwijshuisvesting Zaamslag  Totaalplan Binnenstad  Uitvoeringsagenda Gemeentelijk Verkeers- en Vervoersplan (GVVP)  Parkeerautomaten & vervanging Verkeersregelinstallaties (VRI’s)  Veerhaven en omgeving De investeringen van het meerjaren investeringsprogramma 2023-2026 leiden tot de volgende kapitaallasten. We zien wel door de oorlog in Oekraïne de prijsstijgingen van (bouw)materialen en menskracht. We hebben momenteel ook te maken met een stijgende inflatie. Dat betekent dat het mogelijk is dat (bouw)projecten duurder uit kunnen vallen. Mocht dit zo zijn dan zullen wij u hierover informeren. Onderwerp Subtotaal na actualisatie uitgang en nieuwe mutaties Kapitaallasten investeringsprogramma 2023-2026 Kapitaallasten Onderwijshuisvesting VO Resultaat

2023 5.070

2024 6.746

2025 6.545

2026 7.030

0 0 5.070

-198 0 6.548

-473 -31 6.041

-520 -73 6.437

De raad stelt bij vaststelling van de Begroting 2023 de kredieten voor de investeringen van het begrotingsjaar (de zogenaamde 1e jaarschijf = 2023) beschikbaar. 7 Voorlopige conclusies Alle mutaties uit hoofdstukken 2, 3 en 4 zijn verwerkt in de tabellen. De meerjarige begrotingsresultaten zijn positief. Dit leidt tot het volgende resultaat: Onderwerp Beginstand (3e perioderapportage 2022) Totaal actualisatie uitgangspunten Totaal nieuwe mutaties Kapitaallasten investeringsprogramma 2023-2026 Sociaal domein Resultaat inclusief sociaal domein

2023 5.500 632 -1.663 0 -3.862

2024 5.559 2.044 -1.457 -198 -4.357

2025 6.443 1.772 -2.270 -504 -5.280

2026 6.443 4.197 -4.210 -593 -5.007

608

1.591

161

830

Met deze brief vertrouwen wij erop dat wij uw raad inzicht geven in de kaders voor de Begroting 2023 en de financiële positie voor de komende jaren. Met vriendelijke groet, Burgemeester en Wethouders van Terneuzen, gemeentesecretaris,

burgemeester,

J.G. (Jan) Princen

H.J.A. (Erik) van Merrienboer 10

Bijlage 1 Uitgangspunten Begroting 2023-2026 Voor het opstellen van de (meerjaren)begroting gelden onderstaande uitgangspunten.

1.

Inwoners

Bron Vaststelling CBS 01-012022

2.

Woonruimten

Regionale woonvisie

27.415 27.620 27.825 28.030

3.

VZG

VZG norm 2023

2,70%

2,00%

2,00%

2,00%

4.

Belastingen en heffingen

Afgeleide CPI

7,40%

2,00%

2,00%

2,00%

5.

Rentepercentage nieuwe leningen

Marktinschatting Treasurer

2,30%

2,70%

3,00%

3,00%

6.

Salarissen

Septembercirculaire 2020 Prijsindex overheidsconsumptie, beloning werknemers

2,00%

2,00%

2,00%

2,00%

7.

Sportaccommodaties

Afgeleide CPI

2,70%

2,00%

2,00%

2,00%

8.

Onderuitputting kapitaallasten

Onderuitputting opgenomen

9.

Algemene uitkering

December 2022 Gemeentefonds

10. Sociaal domein

2023 2024 2025 2026 54.501 54.501 54.501 54.501

Budgettair neutraal

Toelichting uitgangspunten 1. Inwoners Het door het CBS vastgestelde aantal inwoners op 1 januari 2022 is 54.501. Wij houden het aantal inwoners de volgende jaren gelijk. Dit is op basis van de prognoses reëel. De ambitie is dat het aantal inwoners gaat toenemen. Voor de kadernota en begroting gaan wij uit van de feitelijke cijfers. 2. Woonruimten Wij ramen het aantal woonruimten inclusief recreatiewoningen in 2023 tot en met 2026 met een verhoging van 205 per jaar. Dit op basis van de in de regionale woonvisie opgenomen extra ambitieprogramma voor onze woningbouwopgave. Dit gaat om maximaal 75 extra woningen per jaar bovenop de reguliere uitbreidingsbehoefte van 120 extra woningen.

11

3. Vereniging Zeeuwse Gemeenten (VZG-norm) De VZG-richtlijn voor 2023 is 2,7% (2022 was 0,9%). Deze richtlijn wordt alleen gegeven voor het eerstvolgende begrotingsjaar. De verbonden partijen waarvan wij de kaderbrief of begroting hebben ontvangen, zijn verwerkt in deze kaderbrief. Vanaf 2024 ramen wij meerjarig een VZG-richtlijn van 2%. We gaan daarbij uit van een gemiddeld constant percentage om fluctuaties in de begroting tegen te gaan. Hiervoor nemen wij een stelpost op om de hogere lasten in deze jaren te kunnen dekken. Het uitgangspunt is dat de gemeenschappelijke regelingen voldoen aan de VZG-richtlijn. Als de gemeenschappelijke regeling hier niet aan kan voldoen, moet zij dit onderbouwen. Wij ramen in de begroting onze bijdrage volgens de begroting(-swijzigingen) van de gemeenschappelijke regelingen. Deze begrotingen en begrotingswijzigingen leggen wij apart aan de raad voor. Desgewenst kan de raad op deze begrotingen een zienswijze indienen. 4.

Lokale heffingen Uit het Bestuursakkoord 2022-2026 volgt dat we de lasten voor de inwoners met niet meer dan het jaarlijkse prijspeil willen corrigeren, tenzij meer noodzakelijk is. We passen de tarieven van de lokale heffingen in 2023 aan met de inflatiecorrectie volgens de landelijke afgeleide consumentenprijsindex (CPI). De stijging voor de begroting 2023 bedraagt hierdoor 7,4% (CPI voor 2022 was 1,2%). Omdat we rekening hielden met 2%, leidt de verhoging naar 7,4% tot een financieel voordeel. Om jaarlijkse sterke fluctuaties te voorkomen, houden we vanaf 2024 rekening met een stijging van 2%. Niet alle tarieven van de lokale heffingen passen we aan. Zo blijven bijvoorbeeld de tarieven voor het parkeren in de parkeergarages (€ 1,40 per uur) en het straatparkeren (€ 1,60 per uur) op basis van het huidige parkeerbeleid gelijk. Ook het tarief van de bijdrage Bedrijven investeringszone (BIZ) blijft tot en met 2026 gelijk. Daarnaast zijn er wettelijke tarieven van lokale heffingen die aan een maximum bedrag gebonden zijn. Denk aan leges voor een identiteitskaart en rijbewijs. Voor de tarieven voor de lijkbezorgingsrechten geldt dat wij deze jaarlijks opnieuw bepalen, waarbij het uitgangspunt 100% kostendekkend is.

5. Percentage nieuwe leningen Volgens berekening van de financieringsbehoefte ramen we de volgende nieuwe geldleningen in de komende jaren. Hierbij vermelden we het rente percentage zoals ingeschat op actuele informatie door de gemeentelijke Treasurer. Jaar 2023 2024 2025 2026

Lening € 25.000.000 € 25.000.000 € 20.000.000 € 20.000.000

Rentepercentage 2,3% 2,7% 3,0% 3,0%

6. Salarissen De cao voor gemeenteambtenaren loopt tot en met 31 december 2022. In afwachting van een nieuwe cao gaan wij in 2023 uit van de indexering in de Septembercirculaire 2021 (prijsindex overheidsconsumptie beloning werknemers). Deze index is 2,0% voor 2023. Voor de jaren erna ramen we een constant percentage van 2%. 7. Sportaccommodaties De tarieven voor de sportaccommodaties verhogen wij met het CPI percentage van 2,7% (2022 was 1,2%). Voor de jaren 2023 tot en met 2026 houden we 2% aan. Dit is hetzelfde percentage als bij de belastingen en heffingen. Ook om in dit geval fluctuaties in de 12

begroting te voorkomen. Vorig jaar hielden wij in het meerjarenperspectief rekening met een stijging van 1,2 %. De indexatie van 2,7% leidt hierdoor tot een financieel voordeel. 8. Onderuitputting kapitaallasten Onderuitputting kapitaallasten ontstaat als de werkelijke kapitaallasten lager zijn dan de geraamde lasten. Dit doet zich elk jaar voor. De voordelen in de loop van het jaar komen ten gunste van het begrotingsresultaat. Ook bij de jaarrekening blijkt vaak nog een voordeel op de kapitaallasten. De voordelen ontstaan door lagere rentekosten en lagere afschrijvingen. 9. Algemene Uitkering De algemene uitkering berekenen wij op basis van de decembercirculaire 2022 Gemeentefonds. 10. Sociaal domein Om de begroting structureel in evenwicht te houden, zijn de tekorten tot nu toe binnen het sociaal domein opgelost. De reserve sociaal domein die we hiervoor benutten, is de afgelopen jaren fors geslonken. Een verder tekort vangen we op in de algemene middelen.

13

Bijlage 2 Investeringsprogramma 2023-2026 Nr Omschrijving investering 2023 2024 Verkeer, vervoer en waterstaat 1 Reconstructie wegen 1.000 1.000 2 Tractie straatreiniging/gladheidsbestrijding 140 90 2 Aanpassing plan Tractie straatreiniging/gladheidsbestrijding 3 Miniperscontainers 82 82 4 Uitvoering beleidsplan openbare verlichting 296 296 vernieuwing armaturen 5 Uitvoering beleidsplan openbare verlichting 118 118 verbetering lichtmasten 6 Parkeerautomaten 7 Auto's tbv handhaving 8 Vervanging VRI's 350 9 Uitvoeringsagenda GVVP 500 500 Economie Onderwijs 10 Programma huisvesting onderwijs 2023 77 11 Onderwijshuisvesting VO 51.000 12 Onderwijshuisvesting Zaamslag 2.508 Sport, cultuur en recreatie 13 Landschapsuitvoeringsplan 90 14 Podiumwagen 15 Kunstgrasveld VV Terneuzense Boys 240 16 Verzamelbudget sportaccommodaties 125 125 17 Luchtwachttoren Koewacht 235 18 Speelvoorzieningen 60 19 Vervanging toplaag twee tennisbanen 29 Volksgezondheid en milieu 20 Tractie afvalinzameling 120 543 21 Aanpassing plan Tractie afvalinzameling 22 Containers activeren ipv exploitatie 200 200 23 Gescheiden inzameling grondstoffenplan 250 250 24 Uitvoering WRP 2.464 2.500 25 Afvalwater transportsysteem 679 679 Volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en stedelijke vernieuwing 26 Binnenstad Terneuzen 2.500 27 Veerhaven en omgeving 600 Overzicht Overhead 28 Machines, materiaal en tractie afd.

R&B 952 422 29 Aanpassing Machines, materiaal en 580 tractiemiddelen afdeling R&B 30 Investeringsplan ICT Hardware 200 56 31 Verhogen verbeteren datacenter 225 32 Investeringsplan ICT Software 75 33 Verduurzaming vastgoed 1.239 1.817 34 Uitbreiding verharding De Koegors 165 Totaal 10.926 64.849 Nieuwe investering 14

2025

2026 Afs term

1.000 490 35

1.000 400 460

30 div 10

82 296

82 296

8 20

118

118

40

143 375

320 310

100

100

10 5 30 30

20 40 40

70 125

125

60

60

400

410 90 200

200

15 10 30 20 40 20 20 10 10 10 15 65 65

2.500 679

2.500

750

1.250

30 30

1.053 -580

703 587

10 10

50

40

div div 25 30

1.817 9.762

9.050

Toelichting investeringen Hieronder geven wij een toelichting op de investeringen die niet in het vorige investeringsprogramma (2022-2025) zijn opgenomen. Dit betreffen nieuwe investeringen 2023 tot en met 2025 en de toevoeging van de jaarschijf 2026. Deze hebben wij oranje/blauw aangegeven in de tabel. Investeringen die betrekking hebben op voortzetting van bestaand beleid zijn opgenomen in de jaarschijf 2026 en lichten wij niet verder toe. Dit betreffen investeringen voor wegen, openbare verlichting, rioleringen en water en vervanging bedrijfsmiddelen. 6 Parkeerautomaten onder-en-bovengronds Voor de vervanging van de parkeer automaten nemen wij in 2026 € 320.000 op 7 Auto’s t.b.v. handhaving Voor de aanschaf van hybride voortuigen voor het team handhaving nemen wij in 2026 € 310.000 op. 8 Vervanging VRI's Voor de vervanging van drie VRI's in de kern Terneuzen nemen wij in 2023 € 350.000 op. Deze installaties zijn op het einde van de levensduur. De afgelopen jaren neemt het aantal fors storingen toe. Om functionaliteit en veiligheid te waarborgen is vervanging noodzakelijk. 9 Uitvoeringsagenda GVVP Op 10 maart 2022 is het gemeentelijk verkeer- en vervoerplan vastgesteld in de gemeenteraad van Terneuzen. In dit plan is ook een uitvoeringsagenda opgenomen. Het opstellen van deze uitvoeringsagenda is momenteel bezig.

In samenhang met de totaalplan Binnenstad is ook de verbinding met het water genoemd, minder verkeer op de Scheldeboulevard. In het GVVP opgenomen als Stadsring Terneuzen, afwaarderen naar een 30 kilometerweg. Verder zijn de volgende wegen / routes opgenomen:  Route Kinderdijk-Zuidsingel Axel.  Route Kanaalkade-Hulsterweg Axel.  Bolwerk Sas van Gent.  Aanpassen rotondes Schatting is dat we de komende 2 jaren € 1.000.000 nodig hebben om deze plannen te kunnen uitvoeren. Hierbij kunnen we ook meeliften met verschillende subsidie mogelijkheden. De subsidies bedragen 50% van de uitvoeringskosten. In de jaren 2025 en 2026 nemen wij € 100.000 op. 10 Programma huisvesting onderwijs 2023 Hogere kosten plaatsen tijdelijke units De Torenberg (€ 58.000) en eerste inrichting onderwijsleerpakket en meubilair De Argo (€ 19.000). 11 Onderwijshuisvesting VO Uw raad heeft in 2020 een principebesluit genomen over de realisatie van nieuwe huisvesting voor het Lodewijk College. De kosten waren toen geraamd op een bedrag van 44,5 miljoen. Dit bedrag indexeren wij op basis van de sterk gestegen bouwkosten en zullen nu rond de 60 miljoen bedragen. Een deel van deze kosten betreft kosten voor tijdelijke huisvesting tijdens de bouwperiode en kan niet geactiveerd worden. De kosten die geactiveerd kunnen worden bedragen 51 miljoen.

12 Onderwijshuisvesting Zaamslag Ook voor Zaamslag is in het Integraal Huisvestingsplan onderwijs gemeente Terneuzen een raming opgenomen (€ 2.508.000). Bij deze raming is uitgegaan van de stichtingskosten voor het schooldeel. We zullen in 2022-2023 een onderzoek naar het voorkeursscenario uitvoeren. 15

De uitkomst van dit onderzoek kan leiden tot hogere kosten. Na afronding van het onderzoek leggen wij een voorstel inclusief kostenraming aan uw raad voor 17 Luchtwachttoren Koewacht De gemeente Terneuzen is eigenaar van de luchtwachttoren te Koewacht. Deze toren behoort tot het militair erfgoed, maar verkeert bouwtechnisch gezien in een zeer slechte staat. Inmiddels is een Stichting Vrienden van de Luchtwachttoren Koewacht opgericht. Deze stichting heeft eerder een projectplan opgesteld met een begroting van de restauratie (totaal € 469.000) en een financieringsplan ter dekking van de restauratiekosten. Ten behoeve van de restauratie willen we voorshands een bedrag ramen van € 235.000 zijnde de helft van de eerder begrote restauratiekosten. 18 Speelvoorzieningen Ter vervanging van technisch verouderde speeltoestellen op bestaande locaties. 19 Vervanging toplaag twee tennisbanen Voor de vervanging van de toplaag van twee tennisbanen nemen wij in 2024 € 29.000 op. 26 Binnenstad Terneuzen Een bedrag van 6,5 miljoen betreffen kosten die samenhangen met het aanpassen en inrichten van de openbare ruimte. Voor deze kosten nemen wij een investeringskrediet op in het investeringsprogramma (2024 € 2.500.000, 2025 € 750.000, 2026 € 1.250.000, 2027, €500.000 en 2030, € 1.500.000).

27 Veerhaven en omgeving In 2021 is voor fase 5 het budget overschreden door vertraging vanwege discussie over de vergunning. We willen fase 5 in 2022 afronden. In 2023 hebben we voor fase 6 binnen het resterende totaalbudget niet voldoende geld over. 31 Verhogen verbeteren datacenter We willen meer hybride werken en hiervoor dienen de servers en bijbehorende componenten vervangen te worden door moderne apparatuur. Hiervoor nemen wij in 2023 € 225.000 op. 35 Uitbreiding verharding De Koegors Het bestaande depot op locatie De Koegors is gedeeltelijk verhard. Wij willen ook het nietverharde deel voorzien van stelconplaten. Dit bevordert het mulitfunctioneel gebruik van het terrein.

16

Bijlage 3: Prognose 2023-2032 Nr. Onderwerp 1 Beginstand (3e perioderapportage 2022) Actualisatie uitgangspunten 2 Circulaire Gemeentefonds 2022 3 Herijking gemeentefonds 4 Overige mutaties actualisatie uitgangspunten Totaal actualisatie uitgangspunten Subtotaal na actualisatie uitgangspunten Nr. Onderwerp Subtotaal na mutaties uitgangspunten en kaders 5 6 7 7 7 7 7 8

Nieuwe mutaties Bestuursakkoord "Goed leven in Terneuzen" Ontwikkelruimte Verkeersveiligheid Onderwijshuisvesting VO Bedrijventerreinen Digitalisering / programmatuur Medewerkerstevredenheidsonderzoek Onderuitputting kapitaallasten Totaal nieuwe mutaties Subtotaal na actualisatie uitgangspunten en nieuwe mutaties

2023 5.500

2026 6.443

2027 6.443

2028 6.443

2029 6.443

2030 6.443

2031 6.443

2032 6.443

0 0 2.767 1.927 3.212 3.212 117 -1.440 -1.782

2.767 3.212 -1.931

2.767 3.212 -2.370

2.767 3.212 -2.435

2.767 3.212 -2.780

2.767 3.212 -2.831

2.767 3.212 -3.102

632 6.132

2.044 7.603

1.772 4.197 8.215 10.640

4.048 10.491

3.608 10.051

3.544 9.987

3.198 9.641

3.148 9.591

2.877 9.320

2023 6.132

2024 7.603

2025 2026 8.215 10.640

2027 10.491

2028 10.051

2029 9.987

2030 9.641

2031 9.591

2032 9.320

-850

-725

-725

-725

-725

-725

-725

-725

-725

-725

-1.000 -1.000 -1.000 -1.000 -50 -50 -50 -50 0 0 -805 -2.738 -50 -50 -25 -25 -188 -132 -165 -173 -25 0 0 0 500 500 500 500 -1.663 -1.457 -2.270 -4.210 4.470 6.146 5.945 6.430

-1.000 -50 -2.738 -25 -173 0 500 -4.210 6.281

-1.000 -50 -1.449 -25 -173 0 500 -2.921 7.130

-1.000 -50 0 -25 -173 0 500 -1.473 8.514

-1.000 -50 0 -25 -173 0 500 -1.473 8.169

-1.000 -50 0 -25 -173 0 500 -1.473 8.118

-1.000 -50 0 -25 -173 0 500 -1.473 7.847

0 642 -11

2024 5.559

2025 6.443

17

6 7

Kapitaallasten investeringsprogramma 2023-2026 Kapitaallasten Onderwijshuisvesting VO Resultaat

0

-198

-473

-520

-764

-790

-787

-786

-908

-904

0 4.470

0 5.948

-31 5.441

-73 5.837

-481 5.035

-889 5.452

-2.352 5.374

-2.326 5.057

-2.300 4.910

-2.274 4.670

Sociaal domein Resultaat Herverdeling gemeentefonds 2023 Prijsindexeringen (niet beïnvloedbaar) Besparingen verwerkt in 5e monitor SD Meerkosten verwerkt in 5e monitor SD Resultaat

2023 2024 2025 2026 4.470 5.948 5.441 5.837 -234 -701 -1.168 -1.168 -1.549 -1.818 -2.183 -2.626 647 1.080 1.425 1.714 -2.726 -2.918 -3.354 -2.927 -3.862 -4.357 -5.280 -5.007

2027 5.035 -1.168 -2.626 1.714 -2.927 -5.007

2028 5.452 -1.168 -2.626 1.714 -2.927 -5.007

2029 5.374 -1.168 -2.626 1.714 -2.927 -5.007

2030 5.057 -1.168 -2.626 1.714 -2.927 -5.007

2031 4.910 -1.168 -2.626 1.714 -2.927 -5.007

2032 4.670 -1.168 -2.626 1.714 -2.927 -5.007

28

445

368

50

-97

-337

Resultaat inclusief sociaal domein bedragen x € 1.000 (- is nadeel)

608

1.591

161

830

18