2022-05-17 Bijlage Format 5e Monitor Sociaal Domein 2022 - def

5e Monitor Sociaal domein 2022 Op weg naar een toekomstbestendig sociaal domein

26 April 2022

Inleiding Voor u ligt de 5de monitor Sociaal domein. Dit is het vervolg op de 4de monitor sociaal Domein (november 2021)1. In de raadsvergadering van november 2019 (agendapunt nr. 16) stelde de gemeenteraad het plan ‘Op weg naar een toekomstbestendig sociaal domein’ vast. Het structurele tekort in het sociaal domein was op dat moment € 4,3 miljoen. Inmiddels is dit tekort circa € 2,5 miljoen. Tegelijkertijd is de reserve sociaal domein echter ook fors geslonken. De tekorten in het sociaal domein nemen bovendien verder toe. Met de cijfers over 2021 kunnen we nu met zekerheid zeggen dat we ook dit jaar meer uitgaven hebben in het sociaal domein dan inkomsten. En die trend zet zich de komende jaren door. In deze notitie nemen we u mee in de ontwikkeling van de taakstelling en welke maatregelen we nemen om tekorten in het sociaal domein terug te dringen. Nadat we een vooruitblik geven voor 2022 en de komende jaren, sluiten we deze monitor af met een conclusie.

Terugblik Taakstelling sociaal domein Het plan ‘Op weg naar een toekomstbestendig sociaal domein’ bevatte diverse maatregelen om de tekorten in het sociaal domein terug te brengen. De raad besloot: Om onze begroting 2020 structureel in evenwicht te houden hebben we een taakstelling opgelegd: we hebben besloten de tekorten binnen het sociaal domein op te lossen, zonder dat dit ten koste gaat van de gemeentelijke verantwoordelijkheid voor deze zorgtaken. (hekwerk sociaal domein) Het doel is een sociaal domein dat toekomstbestendig is. Kenmerkend voor onze aanpak is dat we vanuit de inhoud en het perspectief van de inwoner werken aan transformatie en kostenbesparing. We zijn ervan overtuigd dat deze inzet op betere dienstverlening op langere termijn hand in hand gaat met kostenbesparing. Met de 1e t/m de 4e Monitor Sociaal Domein informeerden wij college en raad sinds 2020 over de voortgang. Naast deze maatregelen gericht op kostenbesparing werkten we tegelijkertijd aan een nieuw beleid gericht op preventie, maatwerk en het versterken van eigen regie. Terugblik 4e Monitor sociaal domein: de stand van zaken eind 2021 In de 4e Monitor Sociaal Domein (november 2021) gaven wij een eerste financiële doorkijkje naar de Jaarrekening 2021. Deze is opgesteld op basis van de cijfers die medio september/oktober beschikbaar waren.

Op basis van die cijfers gingen we toen nog uit van een positiever beeld, waarbij we verwachten dat we wij eind 2021 uit zouden komen op een reserve Sociaal domein van rond € 500.000. We sloten af met de volgende conclusie: “Na 2021 nemen de tekorten in het sociaal domein af. Dit is dankzij de maatregelen, maar ook vooral door de mutaties binnen het sociaal domein. Zoals de vooralsnog incidentele compensatie vanuit het Rijk voor jeugdhulp. Daarnaast blijkt uit het doorkijkje en de stand van de reserve Sociaal domein eind 2021 dat de Participatiewet de nadelen in de Jeugdwet en de Wmo 2015 vooralsnog opvangt. De 1 Deze boden wij u aan in de raadsvergadering van december 2021 als bijlage bij de 8 e

perioderapportage.

2

inkomsten Participatiewet zijn nog hoger dan de uitgaven. In de komende jaren neemt dit af omdat het Rijk het landelijk budget kleiner maakt. Daarnaast was de gemeente Terneuzen een voordeel gemeente in de (her)verdeling van de landelijke participatiemiddelen. We zien een trend dat dit voordeel minder wordt ten opzichte van voorgaande jaren. Het is kortom nog onzeker of deze positieve ontwikkeling zich voortzet.”

Waar staan we nu? Jaarrekening 2021: Huidige situatie Onlangs kregen we inzicht in de voorlopige cijfers voor de jaarrekening 2021. Om dit inzicht volledig te hebben zijn we afhankelijk van de definitieve jaarrekeningen van onze gemeenschappelijke regelingen. Dat levert het volgende inzicht op over 2021: Exploitatie Onderdeel Participatiewet Wmo Jeugd Onttrekking aan de reserve Sociaal domein

Resultaat € 1.677.000 € - 922.000 € - 2.277.000 € 1.522.000

Lasten tov vorig jaar + 12,5% + 2,8% + 12,9% v.j. € 726.405

Reserve Sociaal domein De stand reserve sociaal domein bij de start van decentralisatie sociaal domein per 1-1-2015 (inclusief toevoeging bestemming saldo vanuit 2014) € 5,6 miljoen De stand van de reserve per 1 januari 2021 was € 2.340.000. Omdat we het principe van budgetneutraliteit hanteren (het hekwerk) komen de nadelen ten laste van de reserve sociaal domein. Met de onttrekkingen in 2021 en een aantal nabetalingen in 2022 (waaronder een afrekening van IJZ) resteert er in 2022 naar verwachting een bedrag van € 153.000. Dat is dus nog aanzienlijk lager dan de € 500.000 waar we nog voorzichtig rekening mee hielden bij de vorige monitor Sociaal Domein.

Nadere analyse Als we verder inzoomen op de kostenstijging, onderscheiden we hierin een aantal factoren: 1. Prijsstijging Als gevolg van onder andere cao stijgingen, stegen de tarieven voor jeugdhulp en Wmo. Voor Wmo stegen de tarieven voor 2022 aanvankelijk met 3,4 procent. Onlangs besloten wij om de tarieven voor Wmo nog eens met 1,13% extra te verhogen na een dringende oproep van de VNG. De opwaartse druk op de tarieven zal naar verwachting blijven. In maart werd duidelijk dat er tot 6,5 procent bij komt in de nieuwe CAO Verpleeg- en verzorgingshuizen en thuiszorg (VVT) tot 2023. En zeer recent, op 15 april 2022 sloten werkgevers en werknemers in de jeugdzorg een akkoord over een nieuwe cao, met daarin een stapsgewijze loonstijging, oplopend tot 8 procent over 3 jaar.

3

2. Toename van de zorgvraag We zien dat het aantal cliënten aanzienlijk is gestegen in de afgelopen jaren, zoals onderstaande overzichten laten zien:

Jeugd Aantal unieke cliënten in

2019 1.076

2020 1.117

2021 1.129

2022 1.364

Wmo Aantal unieke cliënten in

2019

2020

2021

2022

2.923

3.541

3.509

3.634

Opvallend in bovenstaand overzicht is de sterke stijging bij de Wmo in 2020. Dit is deels vertekend doordat vanaf medio 2020 de cliënten van zo-net ook onder de maatwerkvoorziening Hulp bij Huishouden vallen. Dit is dus per saldo geen toename, maar een verschuiving. Echter, als we dit apart uitsplitsen (zie onderstaande grafiek) zien alsnog een sterke stijging, ook onder de reguliere clienten hulp bij huishouden (blauwe staven). Percentueel gaat het om een stijging van 25% in 2021 ten opzichte van 2020. Aantal unieke cliënten met een indicatie HbH Reguliere HbH

HbH (vrm.) zo-net

643

827

2019

1088

2020

1364

2021

De oorzaken van deze stijging moeten we vooral zoeken in de invoering van het abonnementstarief op 1 januari 2019. Hierdoor betalen inwoners geen inkomensafhankelijke eigen bijdrage meer, maar ‘slechts’ een maximaal bedrag van € 19 per maand. Landelijk vergelijkbaar beeld Terneuzen is niet uniek in de sterk stijgende kosten in het sociaal domein. Dit is een landelijke trend. Zo liet recent onderzoek van BDO naar de gemeentelijke jaaropgaven zien dat de kosten in het Sociaal Domein met meer dan 5 miljard stegen in de periode 2015 t/m 2020, een toename van 30 procent2. De Wmo uitgaven stegen in 2020 met 8,7 procent. 2 Artikel Binnenlands Bestuur 11 april 2022.

4

Volgens BDO komt dat door de invoering van het abonnementstarief. Daardoor is het ook voor huishoudens met hogere inkomens mogelijk om huishoudelijke geworden hulp aan te vragen. ‘Sinds de introductie in 2019 is een significante toename van het aantal cliënten zichtbaar’, constateren de onderzoekers.

Toename dynamiek Een ander aspect is de grote dynamiek in het sociaal domein. De afgelopen jaren stond in het teken van ontwikkelingen die elkaar snel opvolgden: Corona, oplopende prijzen (ook in het sociaal domein), krapte op de arbeidsmarkt en recent de oorlog in Oekraïne. Al deze zaken hebben ook impact op het sociaal domein. Ook lokaal brachten ontwikkelingen rondom Intervence, aan-z en Dethon extra werk met zich mee. Deze zaken die we veelal niet konden voorzien maakten dat we soms ook noodgedwongen moesten temporiseren in de uitrol van (nieuwe) maatregelen in het kader van de taakstelling.

2022 en verder Momenteel zijn wij bezig met de voorbereidingen en de doorrekening voor de Kaderbrief 2023-2026. De eerste uitkomsten laten zien dat de tekorten blijven toenemen. Vanuit het Rijk zijn er nog vele onzekerheden. Dit geeft ook de Provincie Zeeland aan in de begrotingscirculaire voor 2023-2026. Hierover verwachten wij meer duidelijkheid te krijgen na het verschijnen van de meicirculaire (1e week van juni). In de raadsvergadering van juli informeren wij u over de stand van het sociaal domein en alle zaken die daarmee verband houden bij de Kaderbrief. Trends en ontwikkelingen op lange termijn In maart 2022 maakten we een ambtelijke verkenning van de trends, ontwikkelingen en strategische opgaven die we ook met u deelden. Voor een volledige beschrijving verwijzen we u naar dit document. Enkele zaken die van belang zijn voor het Sociaal Domein benoemen we hieronder: - De sociaal economische status van de inwoners van gemeente Terneuzen ligt gemiddeld gezien onder het landelijk gemiddelde. Dit geldt ook voor het besteedbaar inkomen. - Toename vergrijzing: hierdoor neemt het aantal ouderen met een zorgvraag toe en zal er meer gebruik gemaakt worden van Wmo voorzieningen. - Het jeugdzorggebruik is hoog in Terneuzen, ook ten opzichte van andere gemeenten en de verwachting is dat het hoog zal blijven.

De verwachting is dat het beroep op bijstands- of re-integratie voorzieningen verder toe zal nemen3. - De inkomsten vanuit Rijk een risico, ook met het oog op het nieuwe verdeling vanuit het gemeentefonds waarvan we nu nog niet zeker weten of we meer of minder middelen krijgen. In het algemeen blijven de oplopende zorgkosten en onzekerheid over de inkomsten dus een trend om rekening mee te houden.

3 Om de toekomstige trends en ontwikkelingen in beeld te brengen op het gebied van het sociaal

domein, is naar het onderzoek “Voorzieningen in 3D” van het Sociaal en Cultureel Planbureau (2021) gekeken.

5

Wat doen we er nu aan? Huidige maatregelen In het plan Op weg naar een toekomstbestendig sociaal domein namen we maatregelen om de tekorten terug te brengen. Hieronder geven we per onderdeel aan wat de status is van diverse maatregelen waaraan we werk(t)en of die nog op de planning staan. de genomen maatregelen dragen bij aan het verlagen, en/of niet verder verhogen van de taakstelling. Hierbij moeten we wel opmerken dat het in de praktijk lastig is om het effect van een maatregel op de taakstelling in geld uit te drukken. Als voorbeeld het volgende: We zien dat de kosten voor Jeugd via GGD/IJZ nog steeds fors oplopen. We hebben inmiddels wel een Praktijkondersteuner Huisartsen ingezet. We veronderstellen dat de inzet van de POH jeugd tot minder doorverwijzingen en daardoor minder kosten leidt, maar hoeveel doorverwijzingen daadwerkelijk voorkomen worden is lastig te meten. Effecten kunnen soms ook later zichtbaar zijn. En de effecten zijn lastig te monitoren, omdat het sociaal domein een complex systeem met heel veel variabelen die van invloed zijn op de resultaten. Doorbraakmethode/Maatwerkteam December 2021 stelden we het beleidsplan en de verordening sociaal domein ‘Iedereen aan boord in Terneuzen’ vast. Hiermee stelden we de doorbraakmethode en daarmee het perspectief en de eigen kracht van de inwoner centraal. We rollen de doorbraakmethode vanaf 2022 verder uit.

Gemeente en aan-z gaan in de toegang tot ondersteuning en zorg de doorbraakmethode toepassen en de resultaten monitoren. We doen onderzoek naar veel voorkomende meervoudige probleemsituaties en doen voorstellen voor nieuwe regelingen en ondersteuningsvormen. Een en ander werken we uit via actieonderzoek en business cases. Ook moedigen we externe partners aan om meer aan het perspectief van de inwoner/klant te werken en dus meer vraag gestuurd. Dit moet ervoor zorgen dat mensen eerder uit hun probleemsituatie geraken en weer zelfredzaam zijn en minder zorg nodig hebben. Instituut voor Publieke (IPW) waarden begeleidt ons hierbij. IPW gaat uit van een gemiddelde netto kostenbesparing per casus van € 3.707 (dit is sociaal domein breed)4. Opvolgen beschikkingen Jeugd (en WMO) Om meer grip te krijgen op de stijgende kosten in de maatwerkvoorzieningen vanuit de Jeugdwet en de Wmo, is de kwaliteit van de toegang bij aan-z cruciaal. We ontwikkelden een businesscase om nadrukkelijker te sturen op de kwaliteit én de uitvoering van het (her)indicatieproces. Dit zorgt ervoor dat er zorg wordt ingezet, zolang als nodig is, maar niet langer dan noodzakelijk. De bedoeling is om te komen tot een beter proces en registratie en de best passende oplossing voor de cliënt. Dit leidt tot kostenbesparing en minder dure en lange trajecten.

Besluitvorming over de businesscase (her)indicaties voorzien we in het tweede kwartaal van 2022. De uitvoering start in de tweede helft 2022 in nauw overleg met aan-z. Praktijkondersteuner Huisartsen (POH) De pilot loopt in vier huisartsenpraktijken. De inzet is gericht op het terugdringen van dure jeugd-GGZ indicaties en het verbeteren van passende hulp. Landelijk blijkt uit diverse onderzoeken dat tot een kostenbesparing kan leiden voor gemeenten. De eerste inzichten zijn ook voor Terneuzen positief. De looptijd van de pilot is nog maar kort, er is later gestart

4 https://www.doorbraakmethode.nl/resultaten

6

dan gepland. De pilot is daarom verlengd tot 1 oktober 2022, zodat meer data beschikbaar komt. Daarna volgt een advies tot voortzetting en eventuele uitbreiding. Integraal Beleidsplan sociaal domein Terneuzen 2022-2025 Met ‘Iedereen aan boord in Terneuzen’ als nieuw beleidskader doen we verder onderzoek naar preventieve en voorliggende voorzieningen die eraan bijdragen dat inwoners langer regie kunnen voeren over hun eigen leven en langer zelfredzaam zijn. Zo doen we in de komende beleidsperiode onderzoek naar goede basisvoorzieningen op gebied van sport, welzijn en cultuur en werken we toe naar een betere, preventieve aansluiting van onderwijs en zorg. Ook de inzet op bestaanszekerheid (continuïteit van inkomen; vroegtijdige aanpak schulden) krijgt prioriteit. We verwachten ook hiermee het beroep om zorg en ondersteuning te verminderen en waar mogelijk te voorkomen. Het onderzoek naar ‘oud worden in de eigen kern’ richt zich op goede basisvoorzieningen in kernen op gebied van ontmoeting (tegen eenzaamheid) en ondersteuning en op de ondersteuning van(uit) burgerinitiatieven. Verordening Sociaal Domein De Verordening sociaal domein gemeente Terneuzen 2022, die u in december 2021 vaststele, bevat een aantal hoofdregels. Een uitwerking kan in nadere regels en beleidsregels worden vastgelegd.

Nadere regels zijn algemeen verbindende voorschriften, die rechten en plichten bevatten voor inwoners. Een beleidsregel beschrijft hoe wij omgaan met een bepaalde bevoegdheid. Er kunnen geen rechten of plichten voor inwoners worden vastgelegd. Wel geeft het de inwoner duidelijkheid hoe wij omgaan met een hulpvraag van de inwoner. Het helpt onze consulenten om een hulpvraag te beoordelen. De bestaande nadere regels en beleidsregels hebben wij in overeenstemming met de vastgestelde verordening gebracht en het beleid is op basis van de laatste jurisprudentie van de Centrale Raad van Beroep geactualiseerd. De volgende regels hebben wij vastgesteld: - Nadere regels participatie en inkomen gemeente Terneuzen 2022; - Beleidsregels participatie en inkomen gemeente Terneuzen 2022; - Bijlage 3 - Tijdelijk artikel bijzondere bijstand bij detentie - Nadere regels maatschappelijke ondersteuning gemeente Terneuzen 2022; - Beleidsregels maatschappelijke ondersteuning gemeente Terneuzen 2022. - Nadere regels jeugdhulp gemeente Terneuzen 2022; - Beleidsregels jeugdhulp gemeente Terneuzen 2022. Met het nieuwe beleidsplan ‘Iedereen aan boord’ en de nieuwe verordening sociaal domein en de beleidsregels stellen we hulpvraag van de inwoners centraal en verwachten we inwoners effectiever en efficiënter te kunnen ondersteunen.

Het zal echter wel een aantal jaar duren, voordat daadwerkelijk zichtbaar wordt dat dit ook effect oplevert in financiële zin.

Wat kunnen we nog meer doen? Bij het plan ‘Op weg naar een toekomstbestendig sociaal domein’ besloot de gemeenteraad om tekorten binnen het sociaal domein op te lossen (het ‘hekwerk’). Het is bedoeld om zicht te hebben en te houden op inkomsten en de uitgaven voor het sociaal domein. De huidige situatie met oplopende tekorten dwingt ons om dit opnieuw tegen het licht te houden. We verwachten daarom dat de toename van de kosten in de rest van 2022 en de komende jaren doorzet bij ongewijzigd rijksbeleid, ondanks de maatregelen die we al nemen. Dit komt door een gecombineerde stijging van zowel de prijs (de tarieven), de kosten per cliënt als de grote instroom van nieuwe cliënten in vooral de Wmo.

7

De huidige maatregelen zullen vooral een dempend effect hebben. Wel is het mogelijk om bestaande maatregelen te versnellen of te intensiveren. Hierbij denken we aan een herijking van het plan ‘Op weg naar een toekomstbestendig sociaal domein’. Mogelijk kunnen we de maatregelen uit dit plan intensiveren of extra maatregelen toevoegen. Daarbij kunnen we denken aan bijvoorbeeld het vergroten van grip via de toegang Wmo en Jeugd (via aan-z). Of het toezichthouden op en eventueel bijstellen van contractafspraken met zorgaanbieders. Daarbij valt echter niet uit te sluiten dat het in de toekomst niet langer haalbaar is om tekorten op te vangen binnen het sociaal domein. Ook niet met een intensivering van maatregelen.

Conclusie We werken sinds 2020 aan de taakstelling in het sociaal domein. Dat heeft weliswaar geleid tot een afname van de taakstelling, maar tegelijkertijd is de reserve sociaal domein ook verder geslonken. In 2020, maar zeker in 2021 zagen we de tekorten toenemen. Zoals we bij de vorige monitor sociaal domein al zagen, volgen de ontwikkelingen zowel positief als negatief, zich snel op. Helaas hebben we met de maatregelen die we tot nu toe namen de kosten (nog) niet kunnen stabiliseren op het gewenste niveau. De taakstelling is dus (nog) niet behaald. Dit heeft te maken deels beïnvloedbare factoren (toegang Wmo en Jeugd), maar grotendeels door niet-beïnvloedbare factoren. Hierbij gaat het o.a. om de stijging in de kosten per cliënt (als gevolg van hogere tarieven) in combinatie de toename van het aantal cliënten en hulpvragen. Daar is niet op bezuinigd, al onze inwoners met een hulpvraag hebben we steeds zo goed mogelijk geholpen. De implementatie van het nieuwe beleid voor het Sociaal Domein gaat ervoor zorgen dat we de hulpvraag van de inwoner nog meer centraal stellen. Daarmee verwachten we eerder te signaleren en sneller te indiceren tegen lagere kosten.

Met de doorwerking van de huidige maatregelen en eventuele nieuwe maatregelen verwachten we weliswaar een dempend effect op de stijging van de kosten, maar we schatten in dat het geheel realiseren van de taakstelling lastig wordt. Ook kunnen we nieuwe maatregelen invoeren, maar de verschillende opties daarvoor zullen we nader in beeld moeten brengen zodra we meer inzicht hebben richting 2023. Wij verwachten hier bij de Kaderbrief meer duidelijkheid over te hebben. Daarnaast zien we tekorten oplopen door achterblijvende rijksmiddelen. Ook richting de toekomst is er voortdurende onzekerheid over de ontoereikende compensatie voor de jeugdzorg. Dit zal ook de komende jaren niet anders zijn verwachten we. We ondersteunen dan ook van harte de voortdurende oproep vanuit de VNG om gemeenten structureel te compenseren.

8