2021-06-03 a. cultuurhistorische waarden op gemeentelijke begraafplaatsen - Ontwerpbesluit

Gemeenteraad Ontwerpbesluit

Zitting van 3 juni 2021 Realisatie & Beheer - Techniek zaaknummer: 341030

2021_Raad_00094 - Cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen Portefeuillehouder Jurgen Vervaet Programma en/of paragraaf Programma Sport, cultuur en recreatie Overeenstemming met Team Beleidsontwikkeling Team Groen Team Financiën Team Maatschappelijke Ontwikkeling Besluit Besluitpunt 1 De raad besluit optie 3 uit de oplegnotitie 'cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen' te volgen. Besluitpunt 2 De raad besluit om de jaarlijkse kosten van € 17.000 voor het behoud van cultuurhistorische waardevolle graven structureel op te nemen in de kaderbrief 2022-2025.

Wat is de aanleiding? Tijdens de behandeling van de notitie ‘graven met grafrechten voor onbepaalde tijd en cultuurhistorische graven’ in oktober 2020 is door de raad gevraagd om aandacht te besteden aan het behoud van cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen. Bureau Funeraire Adviezen heeft onderzoek uitgevoerd naar deze waarden. Nu moet de raad keuzes maken óf en zo ja, welke graven zij als cultuurhistorisch erfgoed willen behouden.

Wat willen we bereiken? We willen de belangrijkste cultuurhistorische waarden op de begraafplaatsen behouden.

1/116

Argumenten 1.1 Funerair erfgoed is behoudenswaardig. Begraafplaatsen kunnen van hoge cultuurhistorische waarde zijn. Oude gebruiken kenmerken de gemeenschap en zijn veelzeggend voor de huidige samenleving in een kern. In Zaamslag en Axel zijn er groeperingen die belang hechten aan het behoud van dit funerair erfgoed. Deze groepen willen ook graag wat betekenen in het behoud. 1.2 De belangstelling voor funerair erfgoed is lokaal verschillend. In andere kernen dan Zaamslag en Axel lijkt er minder belangstelling te zijn voor funerair erfgoed. Op onze oproep met betrekking tot participatie in dit onderzoek zijn er enkel uit Zaamslag en Axel reacties gekomen. Vandaar dat er een keuze is gemaakt om een bepaalde selectie met enkel de belangrijkste waarden te behouden. Hierdoor blijven de kosten voor de gemeenschap beperkt. 2.1 Kosten voor behoud van cultureel erfgoed is een zaak van de gemeenschap. De kosten die gepaard gaan met het behoud van cultureel erfgoed moeten niet opgebracht worden uit de opbrengsten van de leges lijkbezorgingsrechten. Nu is de situatie zo dat een kleine groep rechthebbenden van graven deze kosten draagt. 5.1 Een vergunningplicht zorgt ervoor dat de karakteristieken behouden blijven. Tussen de oude monumenten in karakteristieke vakken kan een nieuw monument afbreuk doen aan de waarde van het totaal. Dit willen we voorkomen.

Kanttekeningen 1.1 Er kunnen cultuurhistorische waarden verloren gaan. Door enkel de belangrijkste waarden te beschermen kunnen de niet beschermde cultuurhistorische waarden verloren gaan. Het betreft hier de in het onderzoek genoemde kenmerkende vakken en graven met een lagere score. 1.2 Behoud van de graven uit optie 3 kan andere wensen onuitvoerbaar maken. Het behoud van graven op de plek waar ze nu liggen kan inkrimping van het areaal aan begraafplaatsen in de weg staan. Dit is echter wel beperkter dan wanneer de kenmerkende vakken en alle genoemde graven behouden moeten blijven.

Wat mag het kosten? Het volgen van optie 3 uit de oplegnotitie cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen kost jaarlijks €17.000,00. Dit bedrag kan vanaf 2022 structureel in de begroting worden opgenomen op de post 6550010 cultureel erfgoed, taak 15502 beschermde stads- en dorpsgezichten en monumentenzorg, kostensoort 34682 funerair erfgoed (taakveld 5.5).

Wat gaan we ervoor doen?  We wijken af van het advies van Bureau Funeraire Adviezen op en beschermen de in optie 3 uit de oplegnotitie 'cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen' genoemde graven door ze als cultureel erfgoed aan te merken.  We passen de beheersverordening gemeentelijke begraafplaatsen aan.  We verwerken de gegevens in onze begraafplaatsadministratie.

2/116

 We stellen nabestaanden op de hoogte van het raadsbesluit en de gevolgen hiervan.  We gaan in overleg met vrijwilligers over het onderhoud van de grafbedekkingen van deze graven.

Bijlagen 1. Oplegnotitie cultuurhistorische graven 2. Inventarisatie historische graven en opvallende grafbedekkingen op de gemeentelijke begraafplaatsen Terneuzen van Bureau Funeraire Adviezen 3. Lijst cultuurhistorische graven 2021.pdf

3/116

Oplegnotitie bij onderzoek cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen

4/116 Oplegnotitie bij onderzoek cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen

1

Aanleiding Tijdens de behandeling van de notitie ‘graven met grafrechten voor onbepaalde tijd en cultuurhistorische graven’ in oktober 2020 heeft de raad opdracht gegeven om aandacht te besteden aan het behoud van cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen. Bureau Funeraire Adviezen (verder BFA genoemd) heeft onderzoek uitgevoerd naar deze waarden (zie ‘Inventarisatie historische graven en opvallende grafbedekkingen op de gemeentelijke begraafplaatsen van Terneuzen). In deze oplegnotitie leggen wij u uit welke mogelijkheden de raad heeft om cultuurhistorie op de begraafplaatsen te behouden en leggen wij u keuzemogelijkheden voor.

Algemene achtergrond informatie besluit In de toekomst moeten rechthebbenden van graven met grafrechten voor onbepaalde tijd leges gaan betalen ten behoeve van het onderhoud aan de begraafplaatsen. Dit zal gelden vanaf het afronden van de inventarisatie van de laatste begraafplaats binnen het Plan van aanpak begraafplaatsen. De raad heeft dit in 2020 besloten. Verwachte ‘kaalslag’ Te verwachten is dat door bovengenoemd besluit veel rechthebbenden afzien van de grafrechten. Hierdoor kan de gemeente het graf ruimen. Het is mogelijk dat bij ruimingen cultuurhistorische waarden onherstelbaar beschadigd raken of zelfs verloren gaan. Om dit te voorkomen kunnen we cultuurhistorische waarden beschermen. Het is aan de raad om keuzes te maken welke waarden behouden moeten blijven. Waarde funerair erfgoed Begraafplaatsen kunnen van hoge cultuurhistorische waarde zijn. Het verleden van de kern ligt er ‘begraven’. Oude gebruiken kenmerken de gemeenschap en zijn veelzeggend voor de huidige samenleving in een kern. De waardes kunnen toe te kennen zijn aan graven, bouwwerken op de begraafplaats, en /of het karakter van de gehele begraafplaats. Dit verschilt per begraafplaats.

Wat is waardevol? Wanneer is iets dan cultuurhistorisch waardevol? Dat is een lastig te beantwoorden vraag. Het antwoord kan voor iedereen verschillen, het is maar net wat je belangrijk vindt. Het is iets als het onmeetbare meetbaar maken. In deze situatie is daar voor de graven als volgt handen en voeten aan gegeven: Onderzoek BFA heeft inventarisaties van grafmonumenten gemaakt op grond van specifieke criteria. Deze criteria verwerkten zij in een puntensysteem dat voor iedereen verifieerbaar is. Hiervoor maakten zij voor elke begraafplaats een groslijst. Die groslijst bestaat uit grafmonumenten die mogelijk van belang kunnen zijn. In het kader van participatie hebben verschillende partijen hiervoor ook graven kunnen aangeven. Vervolgens heeft BFA de groslijst aan de hand van de criteria langs het puntensysteem gehouden. Alle grafmonumenten kregen hierop een score. Het kan ook zijn dat blijkt dat een graf toch geen verhoogde cultuurhistorische waarde heeft.

5/116 Oplegnotitie bij onderzoek cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen

2

Op basis van deze groslijst kan de raad vervolgens bepalen of zij het door BFA geadviseerde willen volgen. De raad kan ook besluiten dat ze enkel graven met een bepaalde score of graven die voldoen aan een bepaald criteria als cultureel erfgoed willen behouden. Onder de paragraaf selecties gaan we hier verder op in. Geïnteresseerde partijen Voorafgaand aan het onderzoek hebben wij via social media en het Zeeuwsch-Vlaams Advertentieblad oproepen gedaan om geïnteresseerde partijen te laten participeren in het onderzoek. Hierop zijn reacties gekomen van meerdere partijen die enkel de begraafplaatsen in Axel (Burchtlaan) en Zaamslag betreffen. In de overige kernen lijkt er weinig tot geen interesse te zijn in deze vorm van cultuurhistorie. Dat wil natuurlijk niet zeggen dat dit er in de toekomst ook niet zal zijn.

Selecties BFA beoordeelde de geselecteerde de graven op twee onderdelen: 1. de biografische betekenis van de begravene; dit onderdeel is verder op te delen in vijf verschillende categorieën (zie pagina 29 van het onderzoek). Hierdoor is het mogelijk bijvoorbeeld enkel oorlogsslachtoffers te selecteren. De hoogte van de score is bepaald op de bekendheid van de overledenen en de mate waarin ze invloed hebben gehad op de historie. Hierop is in onze gemeente niet hoger dan 3 punten gescoord. 2. het uiterlijk van het grafmonument: Dit onderdeel is op te delen in vier categorieën Hierbij gaat het om het gebruikte materiaal en de bewerking daarvan, de vormgeving, de gebruikte symboliek en het karakter van het grafmonument. In elke categorie is maximaal 1 punt te behalen als er een verhoogde waarde is. De maximale score op dit onderdeel is 4 punten. Graven uit de groslijst kunnen dus geselecteerd zijn omdat ze op één of beide onderdelen scoorden. Beide scores zijn apart in een excelbestand opgenomen zodat hierop een eigen selectie gemaakt kan worden. Onder de paragraaf Opties bieden wij u onder andere een keuzemogelijkheid met een eigen gemaakte selectie aan.

Mogelijkheden tot behoud Nadat de raad de keuze gemaakt heeft welke graven zij als cultureel erfgoed zien is het zaak om deze graven te beschermen. We willen ze dan behouden. Vergunningplicht Heeft het graf nog een nabestaande als rechthebbende dan bepaalt deze wat er met het graf gebeurt. Men mag nog blijven begraven of bijzetten in de graven totdat het college (het deel van) de begraafplaats sluit. In deze situatie is het wenselijk het aanpassen van grafbedekkingen van cultuurhistorische graven vergunningplichtig te maken. Het aanpassen van de grafbedekking kan namelijk leiden tot verlies van cultuurhistorische waarden. Om het aanpassen van deze grafbedekkingen vergunningplichtig te maken is een wijziging van de beheersverordening van de gemeentelijke begraafplaatsen nodig. Dit staat om andere redenen al gepland voor eind 2021. Deze toevoeging kunnen wij in deze wijziging meenemen. Wanneer een graf geen rechthebbende meer heeft vervallen de rechten aan de gemeente. De gemeente is vervolgens de rechthebbende en kan doen met het graf wat haar goed acht. Het niet ruimen van een graf behoort daar ook toe.

6/116 Oplegnotitie bij onderzoek cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen

3

Inkrimping begraafplaatsen De opdracht van de raad tot inkrimpen van het areaal aan begraafplaatsen komt voort uit het herstructureren van de tarieven en het overhevelen van kosten voor groenonderhoud naar openbaar groen. Het behoud van graven op de huidige locatie kan het inkrimpen van het areaal aan begraafplaatsen in de weg staan. In het onderzoek zijn de vakken Axel Burchtlaan vak D en E, Biervliet vak A en Zaamslag Vak B en K genoemd als behoudens waardige, kenmerkende vakken. Al deze vakken liggen op gedeelten van begraafplaatsen die we mogelijk in de toekomst willen sluiten of omvormen (naar bijvoorbeeld openbaar groen). Bestemming Niet-geruimde graven mogen geen andere bestemming (als b.v. openbaar groen) krijgen maar blijven de bestemming begraafplaats behouden. Pas na ruiming/verplaatsing kan de grond de bestemming openbaar groen krijgen. Het is wel mogelijk om de ruimte om nietgeruimde graven heen de bestemming openbaar groen te geven waardoor er bijvoorbeeld kleine stukjes begraafplaats gelegen in een park overblijven. Bij omvorming naar een park is dit geen probleem. Als er echter een wens ligt om de grond om te vormen naar (land)bouwgrond, wat in Biervliet niet ondenkbaar is, kan dit in de toekomst wel een spanningsveld opleveren. Behoud graven Een aantal monumenten heeft BFA puur om hun uiterlijk geselecteerd.

Het behoud van deze monumenten kan op verschillende manieren. Behoud op de huidige plaats is de meest logische keuze. Een andere manier is om de monumenten elders te plaatsen. Dit kan bijvoorbeeld in een hofje op de begraafplaats zoals in Zaamslag, in het openbaar groen of in een museum. Hierin is veel denkbaar. Graven die cultuurhistorisch waardevol zijn door de persoon die er begraven ligt mag men niet ruimen. Het verplaatsen van zo’n graf is eventueel wel mogelijk. Het verplaatsen van een karakteristiek vak met graven (of enkele graven daaruit) om graven te behouden is niet mogelijk. Het wegvallen van specifieke omgevingsfactoren tast het waardevolle karakter aan. Hier is geen andere passende oplossing voor dan behoud.

Kosten voor behoud De kosten voor het behoud zijn afhankelijk van de uiteindelijk door de raad aan te geven selectie van graven. Per te behouden graf met grafrecht voor onbepaalde tijd moet gerekend worden met ten minste onderhoudskosten voor de begraafplaatsen €101,00 per jaar per enkelgraf of €40,40 per jaar per kindergraf (prijspeil 2021). Hier komen verder nog de kosten voor het onderhoud van- en eventuele herstelwerkzaamheden aan de grafbedekking bij. Dit doen normaliter de nabestaanden. Waarschijnlijk willen in Zaamslag en Axel vrijwilligers dit op zich nemen waardoor deze kosten beperkt blijven. De kosten die gepaard gaan met het behoud van deze graven horen niet thuis binnen de exploitatie begraafplaatsen. De exploitatie begraafplaatsen moet kostendekkend zijn. Alle kosten binnen de exploitatie begraafplaatsen zijn sinds de herstructurering van de leges lijkbezorgingsrechten eerlijk verdeeld over de rechthebbenden. De kosten voor het behoud van cultureel erfgoed horen niet voor rekening van enkel deze rechthebbenden te komen, maar voor die van de gehele gemeenschap.

7/116 Oplegnotitie bij onderzoek cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen

4

Nabestaanden Een aantal graven hebben nog nabestaanden als rechthebbende. In de situatie dat de raad een graf wil behouden kan de nabestaande kiezen of zij de grafrechten willen behouden of niet. Behouden zij de grafrechten dan mogen zij blijven begraven in het graf. De kosten voor behoud ligt in dat geval bij de nabestaanden. Doen zij afstand van de grafrechten dan neemt de gemeente de kosten voor behoud op zich.

Opties: Wij hebben voor u een drietal opties op een rijtje gezet: Optie 1: advies volledig volgen € 59. 549,00 Deze optie omvat het volledig volgen van het advies van BFA. In deze optie blijven alle in het onderzoek geadviseerde graven en vakken behouden. Zowel alle graven uit de groslijsten als ook alle graven binnen de geadviseerde te behouden vakken Axel Burchtlaan vak D en E, Biervliet vak A, Zaamslag Vak B en K (dus ook de graven binnen deze vakken die niet op de groslijst voorkomen). Aantal te behouden graven: 674 (waarvan 411 op lijst en 174 kindergraven) Indicatie kosten voor behoud: € 59.549 Optie 2: niets doen € 0,00 Bj deze optie is het behoud van cultuurhistorische waarden graven afhankelijk van de rechthebbenden. Is er geen rechthebbende meer dan zal de gemeente het graf ruimen. Stichtingen kunnen evenwel de grafrechten verkrijgen en met fondsen en/of subsidie de kosten voor behoud financieren. Op die manier kan men graven behouden waar belangstelling voor is. Aantal te behouden graven: 0 Indicatie kosten: € 0,00 Optie 3: behoud hoogste waarden: € 16.766,00 Bij deze maken we een gerichte keuze in het aantal te behouden graven. Hierbij kennen we de graven met een score van 2 of 3 punten op biografische betekenis en de graven met een score van 3 of vier punten op uiterlijke kenmerken de status cultuurhistorisch waardevol toe.

Ook binnen de kenmerkende vakken behouden we enkel de graven die voldoen aan deze criteria. Welke graven dit omvat vindt u in de bijgevoegde lijst ‘Cultuurhistorische graven gemeente Terneuzen 2021’ Aantal te behouden graven: 166 Indicatie kosten behoud: € 16.766,00

8/116 Oplegnotitie bij onderzoek cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen

5

Overzicht keuzemogelijkheden argumenten Optie 1

Optie 2

Optie 3

• Volledig behoud van cultuurhistorische waarden; • Stichtingen kunnen subsidie aanvragen of fondsen verwerven voor behoud van cultuurhistorie; • Geen of lagere kosten voor gemeenschap;

• Behoud van de belangrijkste cultuurhistorische waarden. • Lagere kosten

Kanttekeningen • Hoge kosten; • Kan nadelig zijn voor het inkrimpen van de begraafplaatsen; • Behoud van cultuurhistorische waarden is afhankelijk van (de financiële positie van en/of capaciteit van) derden; • Subsidie die de gemeente verleent aan stichtingen kosten de gemeenschap ook geld; • Enige cultuurhistorische waarden kunnen verloren gaan; • Kan in beperkte mate nadelig zijn voor het inkrimpen van de begraafplaatsen.

Vervolgstappen: • De raad moet een standpunt innemen òf en zo ja, welke graven zij cultuurhistorisch waardevol vinden en willen behouden. • De vakafdeling ruimt in de tussenliggende tijd geen graven die vermeld staan op de groslijsten en/of gelegen zijn in de kenmerkende vakken. • De vakafdeling verwerkt het door de raad ingenomen standpunt in de te wijzigen ‘Beheersverordening gemeentelijke begraafplaatsen’ en de begraafplaatsadministratie. • De vakafdeling stelt nabestaanden van als cultuurhistorische graf aangemerkte graven op de hoogte van het door de raad ingenomen standpunt. • De vakafdeling gaat in gesprek met de aangemelde partijen over het onderhoud aan deze graven.

9/116 Oplegnotitie bij onderzoek cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen

6

10/116 Oplegnotitie bij onderzoek cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen

7

Gemeente Terneuzen

INVENTARISATIE HISTORISCHE GRAVEN EN OPVALLENDE GRAFBEDEKKINGEN Op de gemeentelijke begraafplaatsen Bureau Funeraire Adviezen Amsterdam, maart1 van 2021 INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN 100 11/116

Opdrachtgever: Gemeente Terneuzen Postbus 35 4530 AA TERNEUZEN Contactpersoon: mevr. E. van der Hof

Uitvoering Bureau Funeraire Adviezen Jisperveldstraat 73 1024 AC Amsterdam Telefoon:

06-10816145

E-mail: Website:

info@funerair.nl www.funerair.nl

Tekst en fotografie Redactie

: Bureau Funeraire Adviezen, Leon Bok : Bureau Funeralia, René ten Dam

Met dank aan

Foto voorzijde: Grafpaal op graf voor P. Dieleman († 1959) op de begraafplaats Axel Burchtlaan.

Amsterdam, maart 2021

Rapport nr. 2021-94

© Bureau Funeraire Adviezen. Alle rechten voorbehouden. Conform de algemene voorwaarden, artikel 5, mag het opgeleverde product door de opdrachtgever aangewend worden voor presentatie en publicatie, binnen de strekking van de opdracht. Indien foto’s en teksten door opdrachtgever worden aangewend voor andere publicaties of andere doeleinden, dan dient Bureau Funeraire Adviezen hiervoor uitdrukkelijk toestemming te geven. Aan gebruik, anders dan voor de doelstelling van de opdracht, kan Bureau Funeraire Adviezen kosten verbinden. Ondanks alle zorg die aan de samenstelling van dit rapport is besteed, kan Bureau Funeraire Adviezen niet aansprakelijk worden gesteld voor enige schade die ontstaat of ontstaan is, doordat Bureau Funeraire Adviezen bij de uitvoering van de overeenkomst is uitgegaan van door de opdrachtgever verstrekte onjuiste en/of onvolledige gegevens.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE12/116 GRAFBEDEKKINGEN

2 van 100

SAMENVATTING In opdracht van de gemeente Terneuzen heeft Bureau Funeraire Adviezen een inventarisatie uitgevoerd op tien begraafplaatsen in de gemeente. Daarbij is gebruikt gemaakt van door de gemeente vastgestelde criteria waarbij grafmonumenten van vóór 1990 geïnventariseerd en geselecteerd zijn. Dat betrof de volgende begraafplaatsen:

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

Begraafplaats Begraafplaats Burchtlaan Begraafplaats Westsingel Begraafplaats Beukelsstraat Begraafplaats Begoniastraat Begraafplaats Molendreef Begraafplaats Oude Kerkstraat Begraafplaats Schapersweg Begraafplaats Nieuwe Kerkstraat Begraafplaats Bellamystraat Begraafplaats Veerstraat

Plaats Axel Axel Biervliet Hoek Hoek Philippine Sas van Gent Sluiskil Terneuzen Zaamslag

De inventarisatie heeft zich gericht op de graven die van historische betekenis zijn of waarvan de grafbedekking een opvallende kwaliteit heeft. Voor Axel - Burchtlaan en Zaamslag is enige informatie vooraf ontvangen, maar van de meeste begraafplaatsen is zelf informatie opgezocht over de belangwekkende personen. Voordat de inventarisatie werd uitgevoerd, is eerst gekeken naar de ontstaansgeschiedenis van de begraafplaatsen. Daarna is in januari en februari 2021 de inventarisatie ter plekke uitgevoerd aan de hand van de genoemde criteria. Uiteindelijk is van de 10 begraafplaatsen een selectie gemaakt die een lijst heeft opgeleverd van 411 graven met daarop 352 grafmonumenten. De samenstelling van de zogenaamde groslijsten is in de bijlage bijgevoegd. Na scoring vielen 6 grafmonumenten op 8 graven af, waarna de selectie is vastgesteld en uitgewerkt. De meeste grafmonumenten zijn geselecteerd in Zaamslag, terwijl Axel - Burchtlaan een goede tweede is. Opgemerkt dient te worden dat zonder input van lokale organisaties of verenigingen de mogelijkheid bestaat dat bijzondere personen niet zijn opgenomen. De geselecteerde graven en grafmonumenten vertegenwoordigen een soort ‘benchmark’ waartegen de overige grafmonumenten van de geïnventariseerde begraafplaatsen afgemeten kunnen worden.

Het is onmogelijk om op termijn alle grafmonumenten te behouden, maar deze selectie kan een hulpmiddel zijn bij het behoud van cultuurhistorische waarden. Er wordt daarom niet alleen geadviseerd over de wijze waarop omgegaan kan worden met de grafmonumenten uit de selectie, maar ook met de overige grafmonumenten. Primair dient men bij het behoud uit te gaan van een consoliderende aanpak. Daarbij zijn in het advies enkele aandachtspunten opgetekend die het onderhoud op de lange termijn ten goede kunnen komen. Bureau Funeraire Adviezen adviseert de gemeente Terneuzen de definitieve selectie formeel vast te laten stellen door het college en deze vervolgens vast te leggen, mede in de grafadministratie. Alle grafmonumenten die geselecteerd zijn, dienen in de administratie een aantekening te krijgen zodat ze niet per ongeluk verwijderd worden. Voorts dient nader gekeken te worden naar het beleid rondom onderhoud en beheer van de geselecteerde grafmonumenten in context tot de begraafplaatsen. Aangeraden wordt dit af te stemmen op de grafmonumenten op deze lijst en alle overige grafmonumenten. Het verdient aanbeveling een toegespitst beleids-, onderhoud- of beheerplan op te stellen (in de hoofdstukken 5 en 6 worden daartoe handvatten aangereikt).

Verder wordt geadviseerd een aantal grafvakken in het geheel aan te wijzen als gemeentelijk monument vanwege de waarde als karakteristiek onderdeel of vanwege de aldaar begraven personen. Dit geldt voor grafvak D en E op de begraafplaats Axel, Burchtlaan, grafvak A in Biervliet en grafvakken B en K in Zaamslag. INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE13/116 GRAFBEDEKKINGEN

3 van 100

In het verdere beleid rondom de begraafplaatsen kan de gemeente meenemen dat deze een brede rol kunnen blijven spelen binnen de lijkbezorging in de gemeente. Daarbij hoort een goede communicatie en voorlichting teneinde de bewoners van de verschillende dorpen en steden meer te betrekken bij deze plekken. Dat daarbij naast behoud van grafmonumenten ook het ruimen van teruggevallen graven een rol speelt, is vanzelfsprekend.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE14/116 GRAFBEDEKKINGEN

4 van 100

INHOUD SAMENVATTING .............................................................................................................................. 3 INHOUD .......................................................................................................................................... 5 INLEIDING ....................................................................................................................................... 7 1 FUNERAIRE HISTORIE VAN DE BEGRAAFPLAATSEN .................................................................... 9 1.1 Axel ............................................................................................................................................. 9 Gemeentelijke begraafplaats Burchtlaan ............................................................................. 10 Gemeentelijke begraafplaats Westerzicht aan de Westsingel............................................. 11 1.2 Biervliet .................................................................................................................................... 11 Gemeentelijke begraafplaats Beukelsstraat ........................................................................ 12 1.3 Hoek .........................................................................................................................................

12 Gemeentelijke begraafplaats Begoniastraat ........................................................................ 13 Gemeentelijke begraafplaats Molendreef ........................................................................... 14 1.4 Philippine .................................................................................................................................. 15 Gemeentelijke begraafplaats Oude Kerkstraat .................................................................... 15 1.5 Sas van Gent ............................................................................................................................. 16 Gemeentelijke begraafplaats Schapersweg ......................................................................... 18 1.6 Sluiskil ....................................................................................................................................... 19 Gemeentelijke begraafplaats Nieuwe Kerkstraat ................................................................ 19 1.7 Terneuzen ................................................................................................................................. 20 Gemeentelijke begraafplaats Bellamystraat ........................................................................

23 1.8 Zaamslag ................................................................................................................................... 23 Gemeentelijke begraafplaats Zaamslag ............................................................................... 24 1.9 Samenvatting historie .............................................................................................................. 26 2 GEHANTEERDE CRITERIA ........................................................................................................ 28 2.1 Criteria voor inventarisatie....................................................................................................... 28 Biografische betekenis van de begravene ............................................................................ 28 Ouderdom grafmonument ................................................................................................... 29 Materiaalgebruik en hantering............................................................................................. 30 Vormgeving van het monument .......................................................................................... 30 Bijzondere symboliek ...........................................................................................................

31 Passend in karakter van het grafveld ................................................................................... 31 Technische staat ................................................................................................................... 32 3 SELECTIE OP GROND VAN CRITERIA ........................................................................................ 33 3.1 Toepassing van de criteria ........................................................................................................ 33 3.2 Uiteindelijke lijst en gegevens .................................................................................................. 33 3.3 Eindscore .................................................................................................................................. 40 4 ADVIES OMGANG MET GESELECTEERDE GRAFMONUMENTEN................................................. 43 4.1 Juridisch .................................................................................................................................... 44 Aanpak in (gemeentelijke) administratie ............................................................................. 44 4.2 Scenario omgang met grafmonumenten .................................................................................

45 Regels en beleidsuitvoering.................................................................................................. 46 Restauratie en onderhoud ................................................................................................... 46 Groen en padenstructuur ..................................................................................................... 47 5 ADVIES INZAKE OMGANG MET OVERIGE GRAFMONUMENTEN ............................................... 49 5.1 Betekenis overige grafmonumenten ........................................................................................ 49 5.2 Wijze van onderhoud en omgang ............................................................................................ 49 5.3 Communicatie en voorlichting ................................................................................................. 50 5.4 Voorbescherming ..................................................................................................................... 50 6 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN........................................................................................... 51 VERKLARENDE WOORDENLIJST ......................................................................................................

53 LITERATUUR, INTERNET EN BRONNEN ........................................................................................... 58 INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE15/116 GRAFBEDEKKINGEN

5 van 100

BIJLAGE: SAMENSTELLING GROSLIJSTEN ........................................................................................ 59 7.1 Totstandkoming........................................................................................................................ 59 Leeswijzer ............................................................................................................................. 59 7.2 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Burchtlaan, Axel .......................................................... 60 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Burchtlaan, Axel .................................... 66 7.3 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Westsingel, Axel .......................................................... 67 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Westsingel, Axel .................................... 68 7.4 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Beukelsstraat, Biervliet................................................ 69 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Beukelsstraat, Biervliet.......................... 72 7.5 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Begoniastraat, Hoek .................................................... 73 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats, Begoniastraat, Hoek .............................

76 7.6 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Molendreef, Hoek ....................................................... 77 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Molendreef, Hoek ................................. 78 7.7 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Oude Kerkstraat, Philippine ........................................ 79 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Oude Kerkstraat, Philippine .................. 80 7.8 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Schapersweg, Sas van Gent ......................................... 81 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Schapersweg, Sas van Gent ................... 82 7.9 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Nieuwe Kerkstraat, Sluiskil .......................................... 83 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Nieuwe Kerkstraat, Sluiskil .................... 84 7.10 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Bellamystraat, Terneuzen ........................................... 85 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Bellamystraat, Terneuzen ................. 89 7.11 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Veerstraat, Zaamslag ................................................... 90 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Veerstraat, Zaamslag .........................

98 7.12 Totaal aantal geïnventariseerde grafmonumenten en kenmerken ......................................... 99

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE16/116 GRAFBEDEKKINGEN

6 van 100

INLEIDING De gemeente Terneuzen kreeg in 2003 haar huidige vorm na de fusie van de gemeenten Axel, Sas van Gent en Terneuzen. De gemeente telt in totaal tien gemeentelijke begraafplaatsen op een totaal van negentien begraafplaatsen. De gemeentelijke begraafplaatsen verschillen nogal van karakter. Vier begraafplaatsen dateren uit de eerste helft van de negentiende eeuw, twee zijn van rond de eeuwwisseling en vier begraafplaatsen zijn aangelegd na de Tweede Wereldoorlog, met de jongste daterend uit 1980. Enkele jaren geleden is het besluit genomen om de gemeentelijke begraafplaatsen opnieuw in te richten. De begraafplaatsen zijn anno 2020 te groot geworden en nemen voor de gemeente onevenredig veel kosten met zich mee. De gemeente Terneuzen wil eerst in kaart brengen hoe de herinrichting vorm moet krijgen. Daarbij is ook in ogenschouw genomen dat de begraafplaatsen onderdeel uitmaken van het cultureel erfgoed in de gemeente. Om nu vast te stellen welke grafmonumenten van waarde zijn of welke graven van bekende personen behouden dienen te blijven, heeft de gemeente Terneuzen aan Bureau Funeraire Adviezen opdracht gegeven tot inventarisatie van de volgende begraafplaatsen:

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

Begraafplaats Begraafplaats Burchtlaan Begraafplaats Westsingel Begraafplaats Beukelsstraat Begraafplaats Begoniastraat Begraafplaats Molendreef Begraafplaats Oude Kerkstraat Begraafplaats Schapersweg Begraafplaats Nieuwe Kerkstraat Begraafplaats Bellamystraat Begraafplaats Veerstraat

Plaats Axel Axel Biervliet Hoek Hoek Philippine Sas van Gent Sluiskil Terneuzen Zaamslag

De inventarisatie van de begraafplaatsen is uitgevoerd aan de hand van vooraf vastgestelde criteria, die samengevat als volgt luiden: 1. Biografische betekenis van de begravene; 2. Ouderdom grafmonument > 30 jaar; 3. Materiaalgebruik en hantering; 4. Vormgeving van het monument; 5. Bijzondere symboliek; 6. Passend in karakter van het grafveld; 7. Technische staat. Over de graven die van betekenis zijn vanwege de personen, is vooraf getracht contact te leggen met plaatselijke verenigingen en stichtingen die zich bezighouden met de cultuur in hun dorp of stad. Alleen vanuit Zaamslag is een lijst ontvangen met graven die volgens Zaamslag Geleefd van belang zijn. Tevens is door een vrijwilliger het belang van sommige graven en personen uiteengezet. In januari en februari 2021 is vervolgens ter plekke de inventarisatie zelf uitgevoerd. Daarbij is vooraf wel onderzoek gedaan naar personen van belang, slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog of andere gebeurtenissen. De inventarisatie is in eerste instantie vastgelegd in een zogenaamde groslijst per begraafplaats, waarbij met hulp van literatuur en verschillende internetbronnen alle voorgestelde en gevonden personen (zo goed als mogelijk) nagezocht zijn op hun biografische betekenis. Daarna is een nadere selectie gemaakt aan de hand van de vastgelegde criteria.

Graven en grafmonumenten hebben in die selectie een specifieke score gekregen wanneer ze: ➢ Een aanduiding of verwijzing naar historische persoon of familie geven;

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE17/116 GRAFBEDEKKINGEN

7 van 100

➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢

Een grafmonument bevatten dat ouder is dan dertig jaar (dat wil zeggen dat 1991 als grens is gehanteerd); Een grafmonument bevatten waarin sprake is van bijzonder materiaalgebruik en -hantering; Een grafmonument bevatten met een vormgeving met cultuurhistorische betekenis; Een grafmonument bevatten dat voorzien is van bijzondere symboliek of bijzondere teksten; Een grafmonument bevatten dat een impact heeft op de totale aanblik van de begraafplaats of van belang is voor de karakteristiek van het betreffende grafveld, en: Waarvan het grafmonument in een dusdanige technische staat verkeert (onderscheiden in Goed, Redelijk, Matig, Slecht) dat geen grote ingreep nodig is.

Aan de hand van de definitieve score wordt aan de gemeente Terneuzen een lijst voorgesteld van grafmonumenten of grafvelden (aangeduid per begraafplaats) die behouden zouden kunnen blijven. In dit rapport is deze aanpak uitgewerkt. Om de selectie te onderbouwen, is in hoofdstuk één een korte beschrijving gemaakt van de funeraire historie van de dorpen en steden en de geïnventariseerde begraafplaatsen. In hoofdstuk twee worden de criteria voor deze inventarisatie nader toegelicht met uitleg van het aantal punten dat aan de hand van de criteria kan worden toegekend. De groslijsten die na de inventarisatie zijn ontstaan, zijn opgenomen in een bijlage en worden daarbij kort toegelicht. Zaken als aantallen, bijzondere materialen, vormgeving of symboliek komen kort aan bod, evenals de oogst van bijzondere rollen en beroepen, voor zover van toepassing. In hoofdstuk drie wordt ingegaan op de toepassing van de geformuleerde selectiecriteria op de geïnventariseerde grafmonumenten uit de groslijst. Hieruit komt een definitieve lijst naar voren die als apart bestand (Excel) bij dit rapport is gevoegd. In dit hoofdstuk wordt op deze definitieve lijst een toelichting gegeven, waar nodig toegelicht met voorbeelden van de verschillende begraafplaatsen.

Hoofdstuk vier bevat een advies voor de omgang met de geselecteerde grafmonumenten, passend binnen het beleid en beheer van de begraafplaatsen. In hoofdstuk vijf wordt kort ingegaan op de wijze waarop omgegaan zou kunnen worden met alle overige grafmonumenten die ook een belangrijk onderdeel vormen van het beeld op de begraafplaats. Deze beide hoofdstukken kunnen dienen als input voor een beleid- of beheerplan dat opgesteld wordt voor het behoud van de geselecteerde grafmonumenten. Hoofdstuk zes is een afsluitend hoofdstuk waarin enkele conclusies en aanbevelingen op een rij worden gezet. Voor nadere duiding is nog een verklarende woordenlijst opgenomen waarin een groot aantal begrippen en termen die in dit rapport voorkomt, nader verklaard wordt. Vanzelfsprekend is een verwijzing opgenomen naar de gebruikte literatuur, internetsites en bronnen.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE18/116 GRAFBEDEKKINGEN

8 van 100

1 FUNERAIRE HISTORIE VAN DE BEGRAAFPLAATSEN Elke begraafplaats en kerkhof in Nederland heeft zo zijn eigen geschiedenis. De ouderdom en de verdere ontwikkeling van zo’n begraafplaats bepalen min of meer wat ter plekke kan worden aangetroffen. De grafmonumenten reflecteren een stuk geschiedenis en ontwikkeling van de begraafplaats, maar ook van de stad of het dorp waartoe ze behoren. In dit hoofdstuk wordt kort ingegaan op de funeraire geschiedenis van de dorpen en steden en specifiek die van de geïnventariseerde begraafplaatsen.

1.1 Axel De plaats Axel wordt voor het eerst genoemd in de tiende eeuw. Begin twaalfde eeuw is er sprake van een kerk, gewijd aan Sint Petrus. Met het verkrijgen van stadsrechten in 1213 (ook 1183 wordt wel genoemd) verkreeg Axel een belangrijke rol in de regio waar Gent de meeste macht bezat. De rijkdom van Gent bracht niet alleen voorspoed, want verschillende keren werd de stad door Gentse troepen geplunderd. Met de bouw van de vestingwerken verdwenen de oude kerk en kasteel en werd de bestaande Barbarkapel in gebruik genomen als kerk. Deze kapel werd vervolgens in de zeventiende eeuw vervangen en ingericht voor de hervormde eredienst. Bij deze kerk lag het belangrijkste kerkhof van de stad. Ongetwijfeld werd er tevens in de kerk begraven, maar daarvan zijn waarschijnlijk geen sporen meer te vinden nadat de kerk in 1923 is vervangen door een grotere kruiskerk. In het 1919 uitgebrachte Genealogische en heraldische gedenkwaardigheden in en uit de kerken der provincie. Zeeland van mr. P.C. Bloys van Treslong Prins wordt nog een vijftal zerken in de kerk aangetroffen. Deze zerken kunnen vandaag de dag aangetroffen worden aan de voet van de kerktoren. Het kerkhof zal gesloten zijn toen in 1828 op een van de zuidwestelijke stadswallen een nieuwe begraafplaats werd aangelegd.

De noodzaak daartoe werd van hogerhand afgedwongen door middel van de maatregel dat alle dorpen en steden in Nederland vanaf 1829 een begraafplaats buiten de bebouwde komt moesten aanleggen. Overigens werd in 1874 in het oosten van de stad op een van de andere stadswallen, een katholieke begraafplaats aangelegd. Later werd daar een katholieke kerk bij gebouwd. Vanaf 1990 is de katholieke begraafplaats niet meer in gebruik.

Afb. 1. Kadastrale tekening van ± 1830 met in het grote vierkant de begraafplaats, gelegen op wat nog herkenbaar is als oude stadswal (bron: Beeldbank RCE).

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE19/116 GRAFBEDEKKINGEN

9 van 100

Gemeentelijke begraafplaats Burchtlaan Over de aanleg van de begraafplaats is weinig bekend. De kadastrale kaart van omstreeks 1830 geeft een vierkant perceel aan op een van de stadswallen met ten zuiden en westen water. In het register wordt de Hervormde kerk als eigenaar vermeld, maar in de loop van de eeuw moet de begraafplaats overgenomen zijn door de gemeente. Archeologische vondsten ter plekke en oude geschriften wijzen erop dat hier ooit een kerk stond, waar mogelijk al begraven werd. Bij het delven van de graven werden hier in het verleden soms dikke resten van muren gevonden die dan opgeruimd werden. In 1889 verkocht de gemeente populieren die op de wal rondom de begraafplaats stonden. De begraafplaats is nadien vrijwel zeker een aantal keren vergroot, zeker nog na de Tweede Wereldoorlog. Daarbij zijn de wallen die oorspronkelijk aan de west- en zuidzijde lagen, benut. In de jaren vijftig werd aan de zuidwestzijde op enige afstand een ontsluitende weg voor de nieuwe woonwijken in het westen van Axel aangelegd. Daarna kreeg de begraafplaats de huidige vorm van een nagenoeg vierkant perceel van ruim 1 hectare. In de Tweede Wereldoorlog werd bij de bevrijding van Axel zwaar gevochten. Daarbij sneuvelden in 1944 verschillende Poolse militairen en meerdere burgers. 22 Poolse militairen rusten sinds de oorlog op de begraafplaats (vak E).

De vele burgerslachtoffers werden begraven op wat nu vak D is. In 1962 had de Oorlogsgravenstichting plannen om de Poolse graven over te brengen naar een centrale begraafplaats elders. Door verzet vanuit Axel besloot de Oorlogsgravenstichting echter dat de graven konden blijven waar ze waren. Eveneens in 1962 waren er plannen voor de bouw van een aula op de begraafplaats. Eerder al, in 1959, was besloten een nieuw lijkenhuis te bouwen. In die jaren was er tevens sprake van een kwestie rondom de onderhoudskosten. De inkomsten waren destijds lager dan de uitgaven. Waarschijnlijk is geen van de plannen uitgevoerd. In 1970 kwam de gemeente met de eerste plannen voor een nieuwe begraafplaats. Westelijk van de stad werd destijds een gebied opgespoten voor de uitbreiding van Axel. Ondertussen bleef de bestaande begraafplaats in gebruik en is er verschillende malen geruimd. Bij een grote ruiming in 1999 is twee derde van de begraafplaats geruimd en heringericht. Nadien is nog in 2013 een deel van de begraafplaats geruimd. Vandaag de dag bestaat de begraafplaats bijna twee eeuwen. Er is nog een aantal grafmonumenten uit de negentiende eeuw, maar het grootste deel dateert van de twintigste eeuw. Opvallend is dat een gedeelte van de eerder geruimde velden op een andere wijze opnieuw is ingericht met de paden en graven schuin op de bestaande richting.

Er zijn nog een drietal vakken met oudere Afb. 2. Eenvoudige grafzerk voor de in 1846 gestorven Anna Maria Michielsen op vak F. grafmonumenten, te weten vak D, F en G. Met name op vak F bevindt zich nog een aantal oudere grafmonumenten.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE20/116 GRAFBEDEKKINGEN

10 van 100

Gemeentelijke begraafplaats Westerzicht aan de Westsingel De plannen voor de nieuwe begraafplaats kwamen in de jaren zeventig van de vorige eeuw regelmatig in het (lokale) nieuws. In 1973 werd duidelijk dat op de begraafplaats naast een algemeen deel een rooms-katholiek deel zou worden ingericht. De rooms-katholieke parochie was het daar niet mee eens en wenste feitelijk haar eigen begraafplaats uit te breiden, maar de raad bleek daarop tegen. In 1977 stelden B&W voor om aan de Westsingel een perceel van 2 hectare te kopen voor een nieuwe begraafplaats. Uit de besprekingen daarna kwam naar voren dat het een begraafplaats met een parkachtige aanleg zou worden. Begin 1978 werd de beplanting rond het terrein aangebracht. In augustus 1978 keurde Gedeputeerde Staten het plan voor de begraafplaats goed, zodat niet lang daarna begonnen werd met de aanleg. Die aanleg zou in eerste instantie voor de eerste fase (verharding en beplanting) bijna 300.000 gulden kosten. Door bezuinigingen kon dit bedrag wat omlaag worden gebracht. In de loop van 1979 werd de aanleg gerealiseerd. In september van dat jaar werd nog een bedrag van 150.000 gulden uitgetrokken voor een wachtgelegenheid annex lijkenhuisje en berging. Met ingang van 1 januari 1980 werd de begraafplaats in gebruik genomen. Overigens werd toen al voorzien dat de begraafplaats na 12 jaar vol zou zijn.

De inrichting bleek een tegenvaller te zijn want het onderhoud ervan was veel arbeidsintensiever dan B&W zich hadden voorgesteld. Met het vol raken viel het wel mee, mede door het ruimen van graven waarvan de grafrechten verliepen en de toename van crematies. Inmiddels heeft dit op de oude grafvakken geleid tot behoorlijk lege velden. Van de eerste, vrij uniforme grafmonumenten uit de beginjaren resten nog maar weinig exemplaren.

Afb. 3. Vak E waar in 2017 grootschalig geruimd is, net als op de vakken A en B.

1.2 Biervliet De stad Biervliet is ontstaan op wat hoger gelegen gronden langs een bevaarbare stroom en groeide daardoor al snel uit tot een plaats van belang. In de tiende eeuw is de plaats al vermeld in documenten. In 1183 kreeg Biervliet stadsrechten en groeide uit tot een van de havensteden rondom Brugge en Gent. Handel via zee werd, naast zout- en lakenindustrie, een belangrijke bron van inkomsten. Het zout werd vooral gebruikt voor het haringkaken. De winning van het zout via het afgraven van veen brachten Biervliet welvaart, maar zorgde er tevens voor dat de dijken verzwakt raakten. Doorbraken in de veertiende en vijftiende eeuw maakten van Biervliet een eiland. In de zeventiende eeuw werd binnen de middeleeuwse stad een fort aangelegd en in 1660 werd een (nieuwe) kerk gebouwd. Van oudere kerken en het klooster zijn ten zuiden van de huidige stad enige sporen gevonden, waaronder een kerkhof. Die kerk is bij de vele overstromingen mogelijk ten onder gegaan. De huidige kerk in het fort INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE21/116 GRAFBEDEKKINGEN

11 van 100

werd in 1659 gebouwd. In en bij de kerk werd begraven, maar daarvan zijn nauwelijks nog sporen te vinden in de kerk. In 1919 lag er in de kerk nog een aantal verweerde zerken maar die zijn er vandaag de dag niet meer. Bij een restauratie in 2002 werd nog een grafkelder ontdekt, naar alle waarschijnlijkheid van Magiel de la Palma, die ten tijde van de bouw van de kerk burgemeester was van Biervliet. Het kerkhof in het centrum van het kleine stadje is tot 1833 in gebruik gebleven. Volgens het register werden toen de eerste graven uitgegeven op de nieuwe begraafplaats die ten westen van de stad was aangelegd. Overigens werd in 1893 een katholieke begraafplaats aangelegd ten noordoosten van de stad. Gemeentelijke begraafplaats Beukelsstraat Over de aanleg is zonder nader archiefonderzoek verder weinig te zeggen. Wel kunnen we aan de hand van de oude kadastrale percelen en topografische kaarten nagaan hoe de huidige begraafplaats tot stand is gekomen. Lange tijd werd een langwerpig perceel gebruikt dat toegankelijk was vanaf de oostzijde. Hier liggen nu de vakken A tot en met H. Van de vele burgerslachtoffers die in 1944 vielen bij de bevrijding van het dorp, ligt het merendeel op vak A begraven. In de jaren zestig van de vorige eeuw werd ten westen van de lange strook een uitbreiding gemaakt. Hiervoor werd door de toenmalige gemeente de Nederlandse Heidemij ingeschakeld.

In 1965 werd daar voor het eerst gebruik van gemaakt met een begrafenis op vak K. De uitbreiding sloot niet direct aan op de Afb. 4. De oorspronkelijke begraafplaats op de Topografische kaart van 1915. Ter hoogte oude begraafplaats, van waar nu vak A ligt, is nog een gebouw te herkennen en ook de zijde aan de maar kreeg een Beukelsstraat is bebouwd. andere oriëntatie. Lagen op het oude gedeelte de graven vaak dicht op elkaar, nu kwamen alle graven aan paden te liggen. De uitbreidingsplannen hadden met name te maken met het feit dat de roomskatholieke begraafplaats vol raakte in die tijd. Bij de uitbreiding is een dienstgebouwtje neergezet, mogelijk ter vervanging van een ouder gebouw op de oorspronkelijke begraafplaats. Eind 1975 maakte het rooms-katholieke kerkbestuur in Biervliet bekend dat ze het kerkhof met ingang van 1 februari 1976 wilde opheffen. Wel werd aangegeven dat men zal trachten zorg te blijven dragen voor het onderhoud van het kerkhof. Overigens zijn tot in deze eeuw bijzettingen gedaan op de rooms-katholieke begraafplaats. Eind jaren tachtig is aan de noordzijde een perceel aangekocht waar nog eens drie vakken (Q, R en S) werden aangelegd die in 1990 in gebruik werden genomen. Dit gedeelte kreeg een eigen ontsluiting waardoor de begraafplaats niet alleen twee ingangen kent, maar ook rondom een bestaand en bebouwd perceel is komen te liggen.

In 1995 is in Biervliet een columbarium gebouwd. Ruimingen hebben vaak plaatsgevonden op de begraafplaats, zoals in 2013. Op vak L is een verzamelgraf ingericht. Desondanks is op de oude vakken nog wel wat terug te vinden van de oude grafcultuur, alhoewel de vakken hier in sommige gevallen wel dicht gegroeid zijn met struiken.

1.3 Hoek Hoek is ontstaan nadat delen van de Braakman in de zestiende en zeventiende eeuw weer werden ingepolderd. De bewoners van het verdronken dorp Vremdijcke vestigden zich hier op een driesprong INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE22/116 GRAFBEDEKKINGEN

12 van 100

van dijken en bouwden er in 1608 een kerk. Zuidelijk van Hoek lag een fort met haven dat zorgde voor verbinding met andere delen van Zeeuws-Vlaanderen en Zeeland. Allengs groeide de bebouwing uit tot een dorp. De kerk werd in 1823 vergroot. Rondom lag het kerkhof dat zich ook nog enigszins naar het westen uitstrekte. Bij een verbouwing in 1905 zijn enkele oude grafzerken uit de kerk in de vloer bij de ingang geplaatst. In 2015 werd de kerk door een ernstige brand getroffen en van de zerken is waarschijnlijk niets overgebleven. Het kerkhof raakte halverwege de negentiende eeuw in onbruik, nadat er ten noorden van het dorp een nieuwe begraafplaats was aangelegd.

Afb. 5. Kadastrale kaart van Hoek van rond 1830 met kerk en kerkhof.

Gemeentelijke begraafplaats Begoniastraat Rond 1830 telde het dorp Hoek waarschijnlijk nog geen 1.000 inwoners. Daardoor hoefde niet meteen een nieuwe begraafplaats te worden aangelegd. Enkele decennia later was dat wel het geval en kocht de gemeente een perceel grond voor dit doel. Het eigendom van dat perceel was in handen van wat omschreven werd als de ‘Armen van Neuzen’, wat waarschijnlijk de Hervormde Armenkas uit Terneuzen was. Het terrein ter grootte van 4.370 m2 lag niet ver van de bebouwde kom, maar wel ruim honderd meter uit de Molendijk en ver genoeg van enige bebouwing verwijderd. Waarschijnlijk is de begraafplaats voor ingebruikname enigszins opgehoogd. Vanaf de Molendijk liep een lang pad naar de ingang van de begraafplaats. Omdat Hoek in de loop van de negentiende eeuw verder groeide, is rond de eeuwwisseling een rechthoekig stuk achter de begraafplaats ingericht als uitbreiding. Nadat eind jaren zestig ten zuiden van de begraafplaats een nieuwe woonwijk verrees, verdween het pad naar de begraafplaats. Nadat in de jaren zeventig ook ten noorden van de begraafplaats nieuwe woningen verrezen, kwam de begraafplaats midden in een woonwijk te liggen. Daarmee waren de mogelijkheden voor uitbreiding van de begraafplaats verdwenen.

Omdat er halverwege de jaren zeventig op de begraafplaats bijna geen ruimte meer was, heeft de gemeente daar een voorlopige oplossing voor gevonden, waarschijnlijk door te ruimen in vakken A en B. In maart 1977 meldde B&W van Terneuzen dat in Hoek een nieuwe begraafplaats zou worden aangelegd omdat de bestaande nu echt vol dreigde te raken. In eerste instantie was het idee om daarna de bestaande begraafplaats te ruimen, maar uiteindelijk is daarover anders besloten. De begraafplaats is na ingebruikname van de nieuwe begraafplaats in 1980 nauwelijks meer gebruikt om te begraven. Wel werd het groenplan bijgehouden. Het opvallende daaraan is dat in de loop der tijd enkele groenelementen zijn ingevoegd die niet altijd gebruikelijk zijn voor begraafplaatsen en zeker niet in dorpen zoals Hoek. Centraal achter de ingang ligt bijvoorbeeld een ovaal perk met rondom brede paden. Ook de gebogen lijnen in een deel van grafvak F wijst op andere plannen met de inrichting INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE23/116 GRAFBEDEKKINGEN

13 van 100

van de begraafplaats. Uiteindelijk is het bij enkele ingrepen gebleven en oogt de rest van de grafvakken zoals op de andere begraafplaatsen, strak op rijen langs paden of direct op elkaar bij wat oudere grafvakken, zoals op grafvak D. Rond 2011 werd het baarhuisje op de begraafplaats afgebroken. Het eenvoudige huisje had vanuit funerairhistorische zin een grote waarde. Ter plekke is nu een zitje gecreëerd met twee banken en een informatiebord. In 2017 stelde de dorpsraad van Hoek voor om de oude begraafplaats om te vormen tot wandelgebied. Als eerste werden de paden verbeterd, een tweede toegang gerealiseerd en een aantal bankjes geplaatst. Inmiddels wordt de begraafplaats door de omwonenden daadwerkelijk als Afb. 6. Het baarhuisje op de begraafplaats, gefotografeerd in parkje benut. Overigens werd in 2017 op 2009. grafvak E voor het laatst iemand begraven. Veel grafmonumenten op de begraafplaats dateren uit de twintigste eeuw. Slechts in vak D staan enige vroeg-twintigste-eeuwse grafmonumenten. Elders is een enkel ouder grafmonument onttrokken aan het zicht door opschot. Gemeentelijke begraafplaats Molendreef In 1977 ging de gemeente op zoek naar een geschikt terrein om een nieuwe begraafplaats aan te leggen. Het jaar daarop, in juni 1978, werd besloten de nieuwe begraafplaats aan te leggen in de Koudepolder ten zuiden van het dorp.

Daar verrees niet lang daarna ook een nieuwe woonwijk. De eerste begraving vond halverwege 1980 plaats. De aanleg van de begraafplaats werd uitgevoerd door aannemersbedrijf

Afb. 7. Zicht over het noordelijke grafvak, vak O richting de ingang.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE24/116 GRAFBEDEKKINGEN

14 van 100

’t Gilde uit Hoek. Van het totale beschikbare oppervlak van ruim 2 hectare werd 1,4 ingericht. De rest werd in reserve gehouden. Tot op heden is dit gedeelte in gebruik als volkstuinencomplex.

1.4 Philippine Het dorp Philippine is in 1505 gesticht als vesting door hertog Philips de Schone en kreeg als snel stadsrechten. De hertog koos voor de vesting een strategische locatie waar de Braakman zich splitste in het Axelse Gat en het Sasse Gat. Na de aanleg van een haven in 1599 ontwikkelde de vesting zich eveneens tot vissersplaats. In 1816 werd de vesting opgeheven, maar Philippine werd door de visserij van groter belang. Vissers uit België vestigden zich hier waarbij de mosselvangst een steeds belangrijker onderdeel werd. Nadat de vesting in 1633 in Staatse handen was gevallen, werd in 1646 een hervormde kerk gebouwd. Ten westen en ten noorden van de kerk lag het kerkhof. In de kerk zelf werd ook begraven. Daarvan getuigen in de muren nog twee zerken, daterende uit de zeventiende eeuw. In 1760 mochten de katholieke inwoners van de vesting een schuurkerk bouwen op het bastion Meyland. Na afbraak van de kerk in 1862 is waarschijnlijk het terrein als begraafplaats in gebruik genomen. Eerder, in 1847 was er nog een dispuut over het eigendom van het kerkhof bij de hervormde kerk tussen katholieken en hervormden. Beide maakten aanspraak op het kerkhof, maar er was meer aan de hand. Een jaar later bleek dat de katholieken het hervormde kerkhof ingenomen hadden, er een kruis hadden geplaatst en bomen rondom hadden geplant.

Vanaf dat moment begroeven de katholieken hun doden op het hervormde kerkhof zonder vergoeding. Later werd het kerkhof weer teruggegeven aan de hervormden omdat de katholieken het eigendom niet konden aantonen. Vanaf dat moment werd het kerkhof verhuurd aan de gemeente en werd een stuk afgeschermd voor katholieken, totdat ze in 1862 het vrijgekomen terrein van de kerk waren gaan gebruiken. In 1899 werd het gemeentelijke kerkhof gesloten nadat er bij de katholieke begraafplaats een klein deel voor de gemeente was ingericht.

Afb. 8. De katholieke kerk op bastion Meyland rond 1830.

Gemeentelijke begraafplaats Oude Kerkstraat In 1899 werd de gemeentelijke begraafplaats in gebruik genomen. Deze kwam er nadat de Inspecteur van het Geneeskundig Staatstoezicht in 1897 had vastgesteld dat de toestand van het oude kerkhof niet gunstig was. Het kerkhof bleek overvol en de ligging was niet ideaal.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE25/116 GRAFBEDEKKINGEN

15 van 100

De situatie in 1899 verschilde waarschijnlijk niet veel van die vandaag de dag. Een klein rechthoekig terrein, afgescheiden van de katholieke begraafplaats. Een gedeelte achter de gemeentelijke begraafplaats is later benut voor een uitbreiding van de katholieke begraafplaats. Op een luchtfoto van voor 1940 is de scheiding tussen de verschillende delen duidelijk zichtbaar. Het lijkenhuisje dat rond 1870 gebouwd was bij de katholieke begraafplaats werd door beide partijen gebruikt. Op de luchtfoto is overigens te zien dat het huisje destijds een schilddak had, terwijl dat vandaag de dag een zadeldak heeft. Bijzondere elementen in het huisje zijn de schedels met knoken, verwijzend naar de onvermijdelijke dood.

Afb. 9. Luchtfoto van vóór de Tweede Wereldoorlog, waarop de begraafplaatsen goed te zien zijn. Grote delen van beide begraafplaatsen bevatten nog nauwelijks grafmonumenten.

De begraafplaats wordt vandaag de dag vooral gekenmerkt door het grijze split dat er overal ligt. Er zijn tien rijen uitgetekend, maar niet alle bevatten nog grafmonumenten. De oudste grafmonumenten liggen achteraan, alles omgeven door hoge hagen.

1.5 Sas van Gent Sas van Gent is zoals de naam het al zegt, ontstaan bij een sas, oftewel sluis. Die sluis werd tussen 1551 en 1563 gebouwd. Enkele jaren eerder, in 1547, had Karel V een octrooi aan de stad Gent gegeven voor de aanleg van een kanaal van Gent naar de Westerschelde. De versterking die rond de sluis werd gebouwd, werd de vesting Sas van Gent. Nadat de vesting in 1644 ingenomen was door Frederik Hendrik kreeg deze in 1648 een hervormde Afb. 10. De uit 1648 daterende kerk met daaromheen het oude kerkhof op de kruiskerk. De bestaande kadastrale tekening van rond 1830. INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE26/116 GRAFBEDEKKINGEN

16 van 100

kapel in Sas van Gent werd in 1660 verkocht, evenals het kerkhof dat erbij lag. Bij de hervormde kerk werd een kerkhof aangelegd en in de kerk werden hoge adellijke heren begraven die behoorden tot het garnizoen in de vesting. Van de graven in de kerk is na een brand in 1896 niets meer terug te vinden. Pas rond 1700 vestigden zich weer katholieken in Sas van Gent en in 1720 bouwden ze een schuurkerk. Later werd een volwaardige kerk gebouwd die rond 1890 vervangen werd door de huidige katholieke kerk. In 1846 kregen de katholieken toestemming voor de aanleg van een begraafplaats bij de kerk, gelegen aan de Noorderstraat. In 1816 verkreeg Sas van Gent stadsrechten van koning Willem I. Halverwege de negentiende eeuw telde Sas van Gent 900 inwoners. Een nieuwe begraafplaats was niet direct noodzakelijk. Het hervormde kerkhof is op een kadastrale kaart van 1830 gelegen ten zuiden van de kerk, maar ongetwijfeld zal eerder ook de verdere ruimte rond de kerk gebruikt zijn als kerkhof. Halverwege de negentiende eeuw kon Sas van Gent dus beschikken over twee begraafplaatsen binnen de vesting. Met de afbraak van de vestingwallen was overigens al eind achttiende eeuw begonnen, wat betekende dat er rond Sas van Gent veel grond vrij kwam. In 1874 werd besloten een deel van de vestinggrond aan de gemeente over te dragen voor een begraafplaats.