2021-05-19 Bijlage 1 - Oplegnotitie cultuurhistorische graven

Oplegnotitie bij onderzoek cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen

Oplegnotitie bij onderzoek cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen

1

Aanleiding Tijdens de behandeling van de notitie ‘graven met grafrechten voor onbepaalde tijd en cultuurhistorische graven’ in oktober 2020 heeft de raad opdracht gegeven om aandacht te besteden aan het behoud van cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen. Bureau Funeraire Adviezen (verder BFA genoemd) heeft onderzoek uitgevoerd naar deze waarden (zie ‘Inventarisatie historische graven en opvallende grafbedekkingen op de gemeentelijke begraafplaatsen van Terneuzen). In deze oplegnotitie leggen wij u uit welke mogelijkheden de raad heeft om cultuurhistorie op de begraafplaatsen te behouden en leggen wij u keuzemogelijkheden voor.

Algemene achtergrond informatie besluit In de toekomst moeten rechthebbenden van graven met grafrechten voor onbepaalde tijd leges gaan betalen ten behoeve van het onderhoud aan de begraafplaatsen. Dit zal gelden vanaf het afronden van de inventarisatie van de laatste begraafplaats binnen het Plan van aanpak begraafplaatsen. De raad heeft dit in 2020 besloten. Verwachte ‘kaalslag’ Te verwachten is dat door bovengenoemd besluit veel rechthebbenden afzien van de grafrechten. Hierdoor kan de gemeente het graf ruimen. Het is mogelijk dat bij ruimingen cultuurhistorische waarden onherstelbaar beschadigd raken of zelfs verloren gaan. Om dit te voorkomen kunnen we cultuurhistorische waarden beschermen. Het is aan de raad om keuzes te maken welke waarden behouden moeten blijven. Waarde funerair erfgoed Begraafplaatsen kunnen van hoge cultuurhistorische waarde zijn. Het verleden van de kern ligt er ‘begraven’. Oude gebruiken kenmerken de gemeenschap en zijn veelzeggend voor de huidige samenleving in een kern. De waardes kunnen toe te kennen zijn aan graven, bouwwerken op de begraafplaats, en /of het karakter van de gehele begraafplaats. Dit verschilt per begraafplaats.

Wat is waardevol? Wanneer is iets dan cultuurhistorisch waardevol? Dat is een lastig te beantwoorden vraag. Het antwoord kan voor iedereen verschillen, het is maar net wat je belangrijk vindt. Het is iets als het onmeetbare meetbaar maken. In deze situatie is daar voor de graven als volgt handen en voeten aan gegeven: Onderzoek BFA heeft inventarisaties van grafmonumenten gemaakt op grond van specifieke criteria. Deze criteria verwerkten zij in een puntensysteem dat voor iedereen verifieerbaar is. Hiervoor maakten zij voor elke begraafplaats een groslijst. Die groslijst bestaat uit grafmonumenten die mogelijk van belang kunnen zijn. In het kader van participatie hebben verschillende partijen hiervoor ook graven kunnen aangeven. Vervolgens heeft BFA de groslijst aan de hand van de criteria langs het puntensysteem gehouden. Alle grafmonumenten kregen hierop een score. Het kan ook zijn dat blijkt dat een graf toch geen verhoogde cultuurhistorische waarde heeft.

Oplegnotitie bij onderzoek cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen

2

Op basis van deze groslijst kan de raad vervolgens bepalen of zij het door BFA geadviseerde willen volgen. De raad kan ook besluiten dat ze enkel graven met een bepaalde score of graven die voldoen aan een bepaald criteria als cultureel erfgoed willen behouden. Onder de paragraaf selecties gaan we hier verder op in. Geïnteresseerde partijen Voorafgaand aan het onderzoek hebben wij via social media en het Zeeuwsch-Vlaams Advertentieblad oproepen gedaan om geïnteresseerde partijen te laten participeren in het onderzoek. Hierop zijn reacties gekomen van meerdere partijen die enkel de begraafplaatsen in Axel (Burchtlaan) en Zaamslag betreffen. In de overige kernen lijkt er weinig tot geen interesse te zijn in deze vorm van cultuurhistorie. Dat wil natuurlijk niet zeggen dat dit er in de toekomst ook niet zal zijn.

Selecties BFA beoordeelde de geselecteerde de graven op twee onderdelen: 1. de biografische betekenis van de begravene; dit onderdeel is verder op te delen in vijf verschillende categorieën (zie pagina 29 van het onderzoek). Hierdoor is het mogelijk bijvoorbeeld enkel oorlogsslachtoffers te selecteren. De hoogte van de score is bepaald op de bekendheid van de overledenen en de mate waarin ze invloed hebben gehad op de historie. Hierop is in onze gemeente niet hoger dan 3 punten gescoord. 2. het uiterlijk van het grafmonument: Dit onderdeel is op te delen in vier categorieën Hierbij gaat het om het gebruikte materiaal en de bewerking daarvan, de vormgeving, de gebruikte symboliek en het karakter van het grafmonument. In elke categorie is maximaal 1 punt te behalen als er een verhoogde waarde is. De maximale score op dit onderdeel is 4 punten. Graven uit de groslijst kunnen dus geselecteerd zijn omdat ze op één of beide onderdelen scoorden. Beide scores zijn apart in een excelbestand opgenomen zodat hierop een eigen selectie gemaakt kan worden. Onder de paragraaf Opties bieden wij u onder andere een keuzemogelijkheid met een eigen gemaakte selectie aan.

Mogelijkheden tot behoud Nadat de raad de keuze gemaakt heeft welke graven zij als cultureel erfgoed zien is het zaak om deze graven te beschermen. We willen ze dan behouden. Vergunningplicht Heeft het graf nog een nabestaande als rechthebbende dan bepaalt deze wat er met het graf gebeurt. Men mag nog blijven begraven of bijzetten in de graven totdat het college (het deel van) de begraafplaats sluit. In deze situatie is het wenselijk het aanpassen van grafbedekkingen van cultuurhistorische graven vergunningplichtig te maken. Het aanpassen van de grafbedekking kan namelijk leiden tot verlies van cultuurhistorische waarden. Om het aanpassen van deze grafbedekkingen vergunningplichtig te maken is een wijziging van de beheersverordening van de gemeentelijke begraafplaatsen nodig. Dit staat om andere redenen al gepland voor eind 2021. Deze toevoeging kunnen wij in deze wijziging meenemen. Wanneer een graf geen rechthebbende meer heeft vervallen de rechten aan de gemeente. De gemeente is vervolgens de rechthebbende en kan doen met het graf wat haar goed acht. Het niet ruimen van een graf behoort daar ook toe.

Oplegnotitie bij onderzoek cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen

3

Inkrimping begraafplaatsen De opdracht van de raad tot inkrimpen van het areaal aan begraafplaatsen komt voort uit het herstructureren van de tarieven en het overhevelen van kosten voor groenonderhoud naar openbaar groen. Het behoud van graven op de huidige locatie kan het inkrimpen van het areaal aan begraafplaatsen in de weg staan. In het onderzoek zijn de vakken Axel Burchtlaan vak D en E, Biervliet vak A en Zaamslag Vak B en K genoemd als behoudens waardige, kenmerkende vakken. Al deze vakken liggen op gedeelten van begraafplaatsen die we mogelijk in de toekomst willen sluiten of omvormen (naar bijvoorbeeld openbaar groen). Bestemming Niet-geruimde graven mogen geen andere bestemming (als b.v. openbaar groen) krijgen maar blijven de bestemming begraafplaats behouden. Pas na ruiming/verplaatsing kan de grond de bestemming openbaar groen krijgen. Het is wel mogelijk om de ruimte om nietgeruimde graven heen de bestemming openbaar groen te geven waardoor er bijvoorbeeld kleine stukjes begraafplaats gelegen in een park overblijven. Bij omvorming naar een park is dit geen probleem. Als er echter een wens ligt om de grond om te vormen naar (land)bouwgrond, wat in Biervliet niet ondenkbaar is, kan dit in de toekomst wel een spanningsveld opleveren. Behoud graven Een aantal monumenten heeft BFA puur om hun uiterlijk geselecteerd.

Het behoud van deze monumenten kan op verschillende manieren. Behoud op de huidige plaats is de meest logische keuze. Een andere manier is om de monumenten elders te plaatsen. Dit kan bijvoorbeeld in een hofje op de begraafplaats zoals in Zaamslag, in het openbaar groen of in een museum. Hierin is veel denkbaar. Graven die cultuurhistorisch waardevol zijn door de persoon die er begraven ligt mag men niet ruimen. Het verplaatsen van zo’n graf is eventueel wel mogelijk. Het verplaatsen van een karakteristiek vak met graven (of enkele graven daaruit) om graven te behouden is niet mogelijk. Het wegvallen van specifieke omgevingsfactoren tast het waardevolle karakter aan. Hier is geen andere passende oplossing voor dan behoud.

Kosten voor behoud De kosten voor het behoud zijn afhankelijk van de uiteindelijk door de raad aan te geven selectie van graven. Per te behouden graf met grafrecht voor onbepaalde tijd moet gerekend worden met ten minste onderhoudskosten voor de begraafplaatsen €101,00 per jaar per enkelgraf of €40,40 per jaar per kindergraf (prijspeil 2021). Hier komen verder nog de kosten voor het onderhoud van- en eventuele herstelwerkzaamheden aan de grafbedekking bij. Dit doen normaliter de nabestaanden. Waarschijnlijk willen in Zaamslag en Axel vrijwilligers dit op zich nemen waardoor deze kosten beperkt blijven. De kosten die gepaard gaan met het behoud van deze graven horen niet thuis binnen de exploitatie begraafplaatsen. De exploitatie begraafplaatsen moet kostendekkend zijn. Alle kosten binnen de exploitatie begraafplaatsen zijn sinds de herstructurering van de leges lijkbezorgingsrechten eerlijk verdeeld over de rechthebbenden. De kosten voor het behoud van cultureel erfgoed horen niet voor rekening van enkel deze rechthebbenden te komen, maar voor die van de gehele gemeenschap.

Oplegnotitie bij onderzoek cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen

4

Nabestaanden Een aantal graven hebben nog nabestaanden als rechthebbende. In de situatie dat de raad een graf wil behouden kan de nabestaande kiezen of zij de grafrechten willen behouden of niet. Behouden zij de grafrechten dan mogen zij blijven begraven in het graf. De kosten voor behoud ligt in dat geval bij de nabestaanden. Doen zij afstand van de grafrechten dan neemt de gemeente de kosten voor behoud op zich.

Opties: Wij hebben voor u een drietal opties op een rijtje gezet: Optie 1: advies volledig volgen € 59. 549,00 Deze optie omvat het volledig volgen van het advies van BFA. In deze optie blijven alle in het onderzoek geadviseerde graven en vakken behouden. Zowel alle graven uit de groslijsten als ook alle graven binnen de geadviseerde te behouden vakken Axel Burchtlaan vak D en E, Biervliet vak A, Zaamslag Vak B en K (dus ook de graven binnen deze vakken die niet op de groslijst voorkomen). Aantal te behouden graven: 674 (waarvan 411 op lijst en 174 kindergraven) Indicatie kosten voor behoud: € 59.549 Optie 2: niets doen € 0,00 Bj deze optie is het behoud van cultuurhistorische waarden graven afhankelijk van de rechthebbenden. Is er geen rechthebbende meer dan zal de gemeente het graf ruimen. Stichtingen kunnen evenwel de grafrechten verkrijgen en met fondsen en/of subsidie de kosten voor behoud financieren. Op die manier kan men graven behouden waar belangstelling voor is. Aantal te behouden graven: 0 Indicatie kosten: € 0,00 Optie 3: behoud hoogste waarden: € 16.766,00 Bij deze maken we een gerichte keuze in het aantal te behouden graven. Hierbij kennen we de graven met een score van 2 of 3 punten op biografische betekenis en de graven met een score van 3 of vier punten op uiterlijke kenmerken de status cultuurhistorisch waardevol toe.

Ook binnen de kenmerkende vakken behouden we enkel de graven die voldoen aan deze criteria. Welke graven dit omvat vindt u in de bijgevoegde lijst ‘Cultuurhistorische graven gemeente Terneuzen 2021’ Aantal te behouden graven: 166 Indicatie kosten behoud: € 16.766,00

Oplegnotitie bij onderzoek cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen

5

Overzicht keuzemogelijkheden argumenten Optie 1

Optie 2

Optie 3

• Volledig behoud van cultuurhistorische waarden; • Stichtingen kunnen subsidie aanvragen of fondsen verwerven voor behoud van cultuurhistorie; • Geen of lagere kosten voor gemeenschap;

• Behoud van de belangrijkste cultuurhistorische waarden. • Lagere kosten

Kanttekeningen • Hoge kosten; • Kan nadelig zijn voor het inkrimpen van de begraafplaatsen; • Behoud van cultuurhistorische waarden is afhankelijk van (de financiële positie van en/of capaciteit van) derden; • Subsidie die de gemeente verleent aan stichtingen kosten de gemeenschap ook geld; • Enige cultuurhistorische waarden kunnen verloren gaan; • Kan in beperkte mate nadelig zijn voor het inkrimpen van de begraafplaatsen.

Vervolgstappen: • De raad moet een standpunt innemen òf en zo ja, welke graven zij cultuurhistorisch waardevol vinden en willen behouden. • De vakafdeling ruimt in de tussenliggende tijd geen graven die vermeld staan op de groslijsten en/of gelegen zijn in de kenmerkende vakken. • De vakafdeling verwerkt het door de raad ingenomen standpunt in de te wijzigen ‘Beheersverordening gemeentelijke begraafplaatsen’ en de begraafplaatsadministratie. • De vakafdeling stelt nabestaanden van als cultuurhistorische graf aangemerkte graven op de hoogte van het door de raad ingenomen standpunt. • De vakafdeling gaat in gesprek met de aangemelde partijen over het onderhoud aan deze graven.

Oplegnotitie bij onderzoek cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen

6

Oplegnotitie bij onderzoek cultuurhistorische waarden op de gemeentelijke begraafplaatsen

7