Veranderende ziekenhuiszorg Fryslân impact op gemeente Sudwest-Fryslan en gemeente Heerenveen (Lysias Advies)

118 Medisch contact (2014, 15 juli). Haagse ziekenhuizen zetten handtekening.

https://www.medischcontact.nl/actueel/laatste-nieuws/artikel/haagse-ziekenhuizen-zetten-handtekening. 119 “Opinie: stop concentratie van de zorg en houd regionale ziekenhuizen open”, door Joris Bengevoord, burgemeester

Winterswijk en lid van GroenLinks; Reinie Melissant-Briene, burgemeester Gorinchem en lid van het CDA; Marcel Fränzel, waarnemend burgemeester Goes en lid van D66; Femke Wiersma, deputearre Fryslân; Michel Bezuijen, burgemeester Zoetermeer en lid van de VVD; Alwin te Rietstap, wethouder Hardenberg en lid van de CU; Peter van Zutphen, wethouder Heerlen en lid van de SP; Jasper Bloem, wethouder Zutphen en lid van de PvdA, Volkskrant (19 oktober 2023).

54

Gemeenten geven aan dat zij onvoldoende zijn betrokken in het proces, zoals voorgeschreven wordt door de AMvB. Gemeenten hebben voorts de indruk dat ook inwoners onvoldoende zijn betrokken. Zorgbelang Nederland geeft aan dat zij in het fusieproces zelf geen stelling nemen, maar wel staan voor het agenderen van brede inspraak. Zorgbelang doet nadrukkelijk een beroep op het volgende: “wees helder over je participatie rondom ziekenhuiszorg, de inwoner moet betrokken worden.”, aldus Esther de Vrij, voorzitter Zorgbelang Nederland. Ook de Ook de Patiëntenfederatie wijst op het belang van patiënten betrokkenheid bij veranderingen in het zorglandschap vanwege schaarste aan zorgprofessionals en grenzen aan de financiering van zorg. Volgens hen is het informeren van inwoners en patiënten over voorgenomen besluiten daarbij niet genoeg, maar moeten inwoners en patiënten echt betrokken worden in het maken van keuzes op basis van inzicht in de situatie en zorgvuldig onderbouwde afwegingen. Door dat goed te doen, kan onrust bij inwoners en patiënten worden voorkomen. In dit kader wordt nog aangehaald dat het interessant is om een onderscheid te zien tussen de termen patiënt, cliënt en inwoner. “Het ziekenhuis heeft het over ‘de patiënt’, de zorgverzekeraar spreekt van ‘de cliënt’ en de gemeente heeft het over ‘de inwoner’.”, aldus Esther de Vrij.

“De ziekenhuizen hebben de fusie vooral ACM-proof bekeken, maar de vraag is in hoeverre de inwoner in dit traject daadwerkelijk voldoende is meegenomen.” - Esther de Vrij, voorzitter Zorgbelang Nederland / Zorgbelang Fryslân In één van de gesprekken werd het volgende gedeeld over hoe de inwoner-betrokkenheid in de praktijk is ervaren. In de gemeente Heerenveen zijn door Ziekenhuis Tjongerschans twee informatiebijeenkomsten georganiseerd om inwoners te informeren over de fusie tussen MCL en Tjongerschans.

“Ik ben afgelopen maandag bij de bijeenkomst geweest in Heerenveen. Daar waren 7 inwoners en 6 deskundigen. Je kreeg een cadeaubon van €40 euro, dat gaf me een vreemd gevoel. Er werd informatie gedeeld, maar dit was geen participatie. Ik ben gewoon bang dat ze het nu gaan afvinken zo van: “we hebben de burger gesproken”. Maar er was bijna niemand, het is ook niet breed geadverteerd.” – Een inwoner uit de gemeente Heerenveen Vanuit het perspectief van het openbaar bestuur is het ook van belang dat zij haar inwoners goed weet te informeren over de ontwikkelingen van de fusie en de eventuele gevolgen van de voorgenomen concentratie van ziekenhuizen in Fryslân. Zeker ook in relatie tot het toenemend wantrouwen van de inwoner naar de overheid is transparantie en heldere communicatie van belang. De komende jaren zal er meer worden ingezet op preventie en daarmee het voorkomen van een (acute) zorgvraag. Dit maakt het dan ook des te belangrijker om als inwoner in staat gesteld te worden om echt mee te praten en te beslissen.

“Wat het meest frustreert is dat je in Nederland de zorg overlaat aan de ziekenhuizen en aan de zorgverzekeraars, terwijl ik denk dat het een publiek maatschappelijk debat is en gaat over de inwoners. Zij moeten mee kunnen bepalen waar is welke zorg nodig. Alle Nederlanders betalen immers zorgverzekeringspremie. Het is ons geld. Het is maatschappelijk geld en we zouden erover mee moeten kunnen praten.” - Ingeborg ter Laak, Wethouder zorg en welzijn Gemeente Zoetermeer (CDA)

55

“Wat ook een belangrijk element is: de ziekenhuizen geven aan dat de ziekenhuizen er goed over hebben nagedacht, maar als gemeente wil je het ook goed kunnen uitleggen naar de inwoners toe. Ik zou op dit moment niet weten of ik mijn inwoners nu gerust kan stellen, wat het effect is. Wij zijn het openbaar bestuur, de mensen kijken wel naar ons. Het is nu nog te vaag. Het bericht is gedeeld, het duurt nog heel lang, mensen hebben nu meer urgente problematiek. En toch gaat het hen wel aan. Dat is niet helemaal eerlijk” - Marieke Vellinga, wethouder gemeente Vlieland

56

5. Call to action In dit hoofdstuk gaan we in op een aantal zaken die ons tijdens het onderzoek zijn opgevallen die weliswaar niet direct te maken hebben met de hoofdvraag van het onderzoek, maar waarvan we wel de indruk hebben dat deze zouden kunnen bijdragen aan de verdere dialoog rondom het vraagstuk. We formuleren deze reflecties in de vorm van een calls to action, met de intentie om vanuit een wat breder perspectief naar de totale zorg- en gezondheidsopgave te kijken. Zijn alle stappen in het fusieproces gezet volgens de AMvB? Er is een formeel juridisch proces zoals uitgelegd in hoofdstuk 4. Onderdeel van de AMvB is een gedegen proces van betrokkenheid van belanghebbenden. Gemeenten hebben geen zeggenschap aangaande de fusie, dat is voorbehouden aan de besturen van de ziekenhuizen en zorgverzekeraars. Als onderdeel van de besluitvormingsprocedure maakt de gemeente onderdeel uit van de AMvB: de colleges van burgemeester en wethouders van de gemeenten in de omgeving worden tevoren betrokken. De vraag is echter wat “betrokken” hier inhoudt. Het vraagstuk van zorg en gezondheid gaat de inwoners van de gemeente ten zeerste aan en daarmee ook de gemeentelijke organisaties zelf.

In deze fase van het proces waarin er sprake is van een aangekondigd voornemen tot fuseren, is er voor de colleges van burgemeester en wethouders van de gemeenten in de omgeving in ons perspectief zeker de ruimte om nog beter aangehaakt te worden in het proces en er bovendien iets van te mogen vinden. Niet in de laatste plaats omdat de Kerngroep zich nog beter zou mogen laten informeren over de maatschappelijke impact van de voorgenomen bewegingen. ➢

Blijf als gemeente een stevige gesprekspartner voor de fusie-partijen en geef definitie aan wat de gemeente verstaat onder wanneer zij vindt dat aan ‘betrokken’ afdoende invulling is gegeven. Maak hierbij gebruik van ook andere bestuurlijke tafels dan die van die van de kerngroep waar gemeenten nu en dan aanschuiven.

Ook inwoners maken een belangrijk onderdeel uit van de besluitvormingsprocedure, de AMvB maakt dat de fusie-partijen zich aantoonbaar moeten inspannen om onzekerheid te voorkomen bij de inwoners uit de omgeving die belang hebben bij de door de zorgaanbieder geboden acute zorg. Gezien de maatschappelijke impact van de voorgenomen bewegingen verdient het de aanbeveling als gemeenten richting fusiepartijen te benadrukken dat een breder gesprek met de samenleving op een gedegen manier zou moeten worden opgepakt. In deze fase van het proces zou een gebrekkige burgerbetrokkenheid een mogelijk argument kunnen zijn om tenminste het proces on hold te zetten. Het zorgsysteem is immers ook niet in één keer ontstaan, het hoeft ook niet in één keer gewijzigd. Iets meer rust brengen in het proces omwille van het maken van de juiste keuzes zou geen gek alternatief zijn voor de samenleving. Er zijn verschillende perspectieven nodig om het beste besluit te nemen. Anderzijds kan worden geargumenteerd dat het proces van de transformatie van zorg naar gezondheid sowieso zal vragen om een bredere maatschappelijke dialoog. Ook het Regioplan Fryslân zet in op participatie en ziet het belang van burgerbetrokkenheid vanuit de opgave. ➢

Informeer als gemeente bij je inwoners naar de mate van betrokkenheid in het fusieproces, overweeg of het zinvol kan zijn om er bij de fusiepartners op aan te dringen om het proces on hold te zetten, wanneer zorgen van inwoners onvoldoende zijn weggenomen.

Andere vormen van besparing? Het is evident dat de druk op de zorg te groot is geworden. Ziekenhuizen moeten vanuit hun perspectief de business-case goed op orde hebben om stabiel naar de toekomst te gaan als organisaties. Dit is zowel in het belang van de patiënt als voor de medewerkers van het ziekenhuis. Personeelstekort wordt als belangrijk argument aangedragen voor het concentreren van ziekenhuiszorg. Onder hoofdstuk zijn we al in gegaan op diverse argumenten rondom dit vraagstuk. Er moet niet vergeten worden dat personeelstekort en ervaren

57

werkdruk niet uitsluitend een opgave is van de ziekenhuizen, ook andere werkgevers en organisaties kampen met dit fenomeen. Het zou goed zijn om zorgpersoneel in de hele keten van de zorg te behouden en hiervan een gezamenlijke opgave te maken. ➢

Benader het zorgaanbod op integrale wijze, niet alleen ziekenhuizen kennen een personeelstekort.

Bovendien zijn ook andere vormen van besparing te overwegen al dan niet in combinatie met concentratie van ziekenhuizen. Een groeiende groep patiënten met een combinatie van lichamelijke en psychische aandoeningen krijgt niet de juiste zorg en heeft soms zelfs een aanzienlijk lagere levensverwachting. Dat komt doordat somatische zorg en psychische zorg nog steeds gescheiden domeinen zijn, zo stelt de Gezondheidsraad in het advies ‘Integrale zorg voor mensen met lichamelijke en psychische aandoeningen.’ 120 Psychische aandoeningen en lichamelijke aandoeningen komen vaak samen voor en kunnen elkaar negatief beïnvloeden. In de praktijk zien we dat de gescheiden inrichting van de zorg een integrale benadering bemoeilijkt van patiënten met een combinatie van psychische en lichamelijke aandoeningen. De Gezondheidsraad adviseert om te verkennen hoe een integrale benadering gestimuleerd kan worden. Dit kan bijvoorbeeld door middel van maatwerk in de financiering, een betere toegankelijkheid van preventieve zorg voor mensen met psychische problemen, meer coördinatie en aandacht voor de samenhang tussen lichamelijke en psychische aspecten in richtlijnen en door dit onderwerp nadrukkelijk mee te nemen in de opleiding van zorgverleners.

Een betere afstemming van de somatische zorg en de psychische zorg draagt bij aan het verder goed op kunnen vangen van de nieuwe groep jongvolwassenen met in toenemende mate psychische klachten, die gemakkelijk gepaard kunnen gaan met lichamelijke klachten. Ook benoemen we hier nadrukkelijk inwoners met geldzorgen en schulden. Mensen met geldzorgen zijn vaker minder gezond en hebben meer lichamelijke en mentale gezondheidsklachten dan mensen zonder geldzorgen. Het risico op chronische ziekten en psychische aandoeningen neemt toe wanneer het inkomen lager is. Armoede en schulden beïnvloeden het dagelijks leven en de leefomstandigheden op een negatieve manier, wat ook een negatief effect heeft op de gezondheid. Dit vraagstuk zou derhalve ook goed verbonden moeten worden aan de transformatie-opgave en het herijken van het Sociaal Domein. ➢

Verbeter als ziekenhuis de afstemming tussen de somatische zorg en de psychische zorg.

Een andere vorm van besparing die zou kunnen bijdragen aan een grotere vorm van kostefficiëntie is het nader onder de loep nemen van de interne processen en procedures in het ziekenhuis. Het vergt nader onderzoek om ook andere vormen van interne besparing te verkennen. Een mogelijke verkenning zou kunnen gaan over nut en noodzaak van de regelmatige screening na oncologische behandelingen. Een recente wetenschappelijke studie toont aan dat er nauwelijks een verband is aan te tonen tussen kankerscreeningstests en het verlengen van de levensduur.121 ➢

Onderzoek als ziekenhuis andere interne vormen van besparing.

Transformatie van zorg naar gezondheid De transformatie van zorg naar gezondheid is een belangrijk onderwerp geworden in Nederland in de afgelopen decennia. Dit is een bredere benadering van gezondheid, waarbij niet alleen wordt gekeken naar het behandelen van ziekten, maar juist ook naar preventie, welzijn en de sociale en omgevingsfactoren die van invloed zijn op de gezondheid van mensen. De transformatie is nodig om het Nederlandse zorgstelsel in de toekomst beschikbaar, bereikbaar en betaalbaar te houden. Dit betekent een fundamentele verschuiving in denken en doen. Een

120 Gezondheidsraad. (2020, 27 mei). Advies Integrale zorg voor mensen met lichamelijke en psychische aandoeningen. 121 Bretthauer, M., Wieszczy, P., Løberg, M., Kamiński, M. F., Werner, T. F., Helsingen, L. M., Mori, Y., Holme, Ø., Adami, H., &

Kalager, M. (2023). Estimated lifetime gained with cancer screening tests. JAMA Internal Medicine, 183(11), 1196.

58

integrale benadering van gezondheid en zorg is cruciaal om de transformatie-slag daadwerkelijk in beweging te krijgen. Transformeren naar een nieuw gezondheidssysteem is een mooie maar lastige opgave. Verandering bij alle betrokkenen is nodig om tot gezondheidsbevordering, passende zorg en ondersteuning te komen. Dit vraagt om veranderingen zowel in cultuur, denk- en werkwijzen als in organisatiestructuur van de afzonderlijke organisaties die gericht zijn op het bevorderen van gezondheid, zorg en welzijn van mensen. Van groot belang is om de opgave van de inwoner centraal te zetten. Hierbij wordt ook wel gesproken over de samengestelde behoefte van de inwoner. ➢

Verbind de beweging van ziekenhuislocaties aan de opgave in de transformatie van zorg naar gezondheid.

Het afschalen, concentreren of verplaatsen van een ziekenhuis heeft maatschappelijke impact, zoals we in deze Impactanalyse hebben beschreven. Het afschalen of sluiten van een ziekenhuis in Nederland al vaker is voorgekomen, zoals hierboven werd beschreven. Ondanks het feit dat er sprake was van veel onrust vooraf, hebben zowel Planbureau Fryslân als ons eigen onderzoek geen effectmeting aangetroffen van de situatie na het besluit en het implementeren. In het kader van de transformatie van zorg naar gezondheid kunnen wij ons voorstellen dat het van belang is om in het scenario dat de fusie daadwerkelijk wordt doorgezet de effecten daarvan te monitoren. De provincie moet zorgen voor een veilige leefomgeving, het kan een gedeeld belang zijn om een effectmeting op te starten en de effecten langjarig te monitoren. ➢

Investeer in monitoring en meerjaren-effectmeting wanneer het ziekenhuis in de gemeente daadwerkelijk zou sluiten.

Sociaal Domein Gemeenten zijn verantwoordelijk voor inwoners die het zelf (even) niet kunnen redden. Dit brengen zij onder in de afdeling sociaal domein. Gemeenten en de sociale diensten hebben als taak hen te ondersteunen zodat ze hopelijk snel weer zelfstandig kunnen functioneren. Er wordt gekeken naar wat er nodig is om de mensen weer beter te laten functioneren. Maar ook wordt er gekeken naar wat de inwoners zelf nog wél kunnen. Net als de zorg ontwikkelt het sociaal domein zich in hoog tempo. Het sociaal domein kent veel verschillende taken en verantwoordelijkheden die in de praktijk vaak zijn versnipperd over de gemeentelijke organisatie en externe partijen. Gemeenten zien dan ook de uitdaging om het sociaal domein toegankelijk te laten zijn én efficiënt te laten functioneren, liefst in samenwerking met ketenpartners. Niet alleen taken en verantwoordelijkheden zijn versnipperd, ook de financieringsstromen in het sociaal domein zijn versnipperd. Er zijn veel verschillende financieringsstromen die bovendien vaak maar een korte doorlooptijd hebben. Daardoor hebben de investeringen over het algemeen maar weinig effect.

Om dat het sociaal domein een belangrijke schakel is in de gezondheid van inwoners en daarmee van invloed is op de druk op de zorg, wordt aanbevolen om in de herijking van de visie op het sociaal domein de komende jaren in te zetten op het verminderen van de versnippering van geldstromen. Hierin zou VWS een rol moeten en kunnen spelen, het ministerie dat bij uitstek vanuit integrale wijze zou moeten kunnen kijken naar zowel de opgaven in het sociaal domein als de transformatie van zorg naar gezondheid. In het Regioplan Fryslân is eveneens naar voren gekomen dat financieringsstromen een systeem-belemmerende factor is geworden. Een eerdere aanvraag van Regioplan Heerenveen werd afgewezen, omdat transformatie-gelden niet ingezet mochten worden in het sociaal domein. Inmiddels mogen brede SPUK-gelden wel worden ingezet voor initiatieven gericht op sociaal domein. ➢

Dring er als gemeente(n) bij het Ministerie van VWS op aan op de versnippering van financieringsstromen in het sociaal domein aan te pakken.

Het is op dit moment niet volledig duidelijk hoeveel de kosten voor de Wmo daadwerkelijk zullen gaan toenemen. Maar wanneer er sprake is van het sluiten van de ziekenhuizen in Sneek en Heerenveen en een

59

nieuwbouw locatie in Joure is aannemelijk dat de zullen de kosten stijgen vanwege een grotere reisafstand. Veel hangt af van in hoeverre preventieprogramma’s bijdragen aan het reduceren van de zorgbehoefte van inwoners. Ook is het afhankelijk van in hoeverre de lokale netwerksamenwerking is ingericht en of de inrichting ervan verder zal verbeteren naar de nabij toekomst. Om die reden verdient het de aanbeveling om, bijvoorbeeld als onderdeel van de hierboven gesuggereerde effectmeting, te meten in hoeverre er daadwerkelijk sprake zal zijn van een toename van de Wmo kosten. ➢

Maak de verwachte meerkosten van Wmo vervoer bespreekbaar met het Rijk.

Het wordt van steeds groter belang om te investeren in lokale en regionale voorzieningen van preventie. In de gemeente Súdwest-Fryslân wordt gewerkt met de zogenoemde ontmoetingsplaatsen. Ontmoetingsplaatsen zijn plek voor preventie en hebben goede verbinding met de huisartsen en eerstelijnszorg.122 “Welzijn op recept” is een belangrijk programma binnen de gemeente. Ook in de gemeente Heerenveen wordt de beweging gemaakt van zorg naar meer gezondheid en preventie, bijvoorbeeld door minder gebruik te maken van intramurale zorg en meer te werken met het oplossen van opgave in de wijk.123 Er wordt hiermee een sterke invulling gegeven aan preventie. Hoewel preventie een wezenlijk onderdeel is van het voorkomen van verder oplopende kosten en druk op de zorg, is opvallend dat zorgverzekeraars aan dit soort programma’s niet meebetalen. ➢

Onderzoek in hoeverre zorgverzekeraars mede kunnen bijdragen aan het voorkomen van oplopende kosten voor (acute) ziekenhuiszorg.

Netwerkzorg vormt een belangrijk onderdeel van de aanpak van zorg en gezondheid. Meer laag-complexe zorg in de regio is een ander belangrijk onderdeel van het verminderen van de druk op een ziekenhuis. Planbare laagcomplexe zorg (met vaak een hoog volume) wordt bij voorkeur georganiseerd zoveel mogelijk dichtbij de inwoners. Eventueel kan digitalisering ondersteuning bieden, zoals bijvoorbeeld een digitaal consult tussen de huisarts en de specialist. Naast digitalisering wordt juist meegegeven dat in de situatie van nieuwbouw in Joure zoveel mogelijk geïnvesteerd moet worden in persoonlijke aandacht. Het investeren in een goede verbinding tussen preventie, huisarts en specialist is een belangrijk onderdeel van het versterken van de netwerkconstructie met het ziekenhuis. Ook kan gekeken worden naar verplaatsen van zorg, bijvoorbeeld van ziekenhuisconsulten omtrent geboortezorg naar lokale verloskundigen. Dit sluit ook aan bij de inzet van het Friza: passende zorg dichtbij. Onder deze noemer zou een volledige dekking van AEDs een interessante ambitie kunnen zijn. ➢

Zet bij de transformatie van zorg naar gezondheid en herijking van het sociaal domein in op het verder versterken van de netwerksamenwerking in het zorg- en gezondheidslandschap.

Bereikbaarheid Voor wat betreft het openbaar vervoer is de provincie Fryslân niet heel goed ontsloten. Dat wordt in ieder geval zo ervaren. Dit is van invloed op de bereikbaarheid van bijvoorbeeld SEH of acute verloskunde. En het is van invloed op het gevoel van de bereikbaarheid. Wanneer de ziekenhuizen in Sneek en Heerenveen zouden sluiten, is het van belang dat de komende jaren ook nadrukkelijk het openbaar vervoer in Fryslân wordt verbeterd. Hierbij kunnen er slimme verbindingen ontstaan tussen de te ontwikkelen gezondheidsknooppunten in de regio (laagcomplexe hoog-volume zorg dichtbij, netwerksamenwerking, preventievoorzieningen) en de openbaar vervoer verbindingen. Hierbij kan ook verder worden ingezet op het belang van meer gespecialiseerde

122 Gemeente Súdwest-Fryslân (z.d.). Beleid Ontmoetingsplaatsen 2023-2022: De kracht van zinvol ontmoeten.

https://sudwestfryslan.nl/wp-content/uploads/2024/02/Bijlage-1d.-Notitie-Beleid-ontmoetingsplaatsen-2023-2033.pdf. 123 Gemeente Heerenveen (2023, maart). Programma Zorgtransitie.

60

ambulances, ambulance helikopters, traumahelikopters en ambulance boten voor de Friese meren en Waddeneilanden. Veel inwoners van de Waddeneilanden vinden het jammer dat het eiland niet als geboorte gemeente wordt opgenomen in het paspoort. In 2012 klonk van Terschelling de wens om te voorkomen dat kinderen van eilanders die in het Medisch Centrum Leeuwarden ter wereld komen, hun hele leven als geboren Leeuwarders door het leven moeten gaan. Destijds liepen de pogingen stuk om te komen tot een concrete juridische oplossing. Toch is het juridisch wel mogelijk dat ziekenhuizen voor een bevalling een paar vierkante meter uitroepen tot grond van een andere gemeente. Gemeentegrenzen kunnen worden aangepast via herindeling of grenscorrectie. Een herindeling is hier niet aan de orde, maar een kamer in een ziekenhuis zou je via een grenscorrectie vrij gemakkelijk tot een ander gemeentelijk grondgebied kunnen verklaren. Voorwaarde daarbij is wel dat de gemeenteraden van beide gemeenten daarover dan een eensluidend besluit moeten nemen. ➢

Verbind de verbetering van het zorg- en gezondheidslandschap aan het verbeteren van het openbaar vervoer in Fryslân en betrek hierbij de logistiek van de inzet van ambulance, helikopter en ambulance boot vervoer.

Versterken van de regio Heerenveen en Súdwest-Fryslân vormen met Leeuwarden Smallingerland en de Provincie de F4-gemeenten. Naast de samenwerking bij sociaal-economische vraagstukken richt de F4 zich op wonen, voorzieningen en bereikbaarheid in de provincie. Recentelijk wordt de samenwerking ook gezocht om te voldoen aan de Verstedelijkingopgave van het Rijk. De stevige groei moet vooral plaatsvinden in de vier grote kernen in Fryslân, te weten Leeuwarden, Drachten, Heerenveen en Sneek. De gemeenten werken samen op regionaal niveau om gemeenschappelijke uitdagingen aan te pakken en de levenskwaliteit voor hun inwoners te verbeteren. Door de samenwerking en onderlinge afstemming verwachten de gemeenten meer te kunnen bereiken voor alle inwoners van Fryslân. De F4-gemeenten, samen met de Provincie Fryslân, NOM en Port of Harlingen, hebben het convenant ‘Vestigen in Fryslân’ opgesteld om afspraken te maken over het aantrekken van bedrijven naar de regio. 124 Ze positioneren zich als de ‘economische motor’ en streven naar een onderscheidende regio met brede welvaart en sterke (circulaire) economie. De partners investeren in een aantrekkelijk vestigingsklimaat, het bestaande bedrijfsleven, kennisinfrastructuur, innovaties en samenwerking om banen te behouden en nieuwe te creëren.

Door gezamenlijke slagkracht en bundeling van kennis willen ze meer realiseren dan afzonderlijke gemeenten. De focus ligt op acquisitie, branding en lobby om het economisch profiel van Fryslân te versterken, waarbij alle Friese gemeenten profiteren van de ruimtelijke ontwikkelingen in de provincie. De bestaande ziekenhuizen zijn belangrijke voorzieningen in F4-verband. Ze zijn in combinatie met andere voorzieningen in deze kernen van groot belang voor de positie van de vier kernen. Wanneer dergelijke grote instellingen wegvallen, en dat dreigt met de sluiting van twee ziekenhuizen, zal dat grote impact hebben op het samenhangende voorzieningenniveau in deze kernen en daarmee in de provincie Fryslân. Dat betekent ook een achteruitgang van de kracht van het F4-samenwerkingsverband in z’n geheel. Om de zorg in Nederland beschikbaar, bereikbaar en betaalbaar te houden ook voor de volgende generaties, stelt Joba van den Berg (oud Tweede Kamerlid CDA) dat de bereikbaarheid van de zorg essentieel is voor de leefbaarheid van de regio. De Discussiewijzer stelt eveneens dat de discussie rond de fusie van de ziekenhuiszorg niet los kan worden gezien van de discussie rondom het al dan niet versterken van de regio. Vanuit het oogpunt van brede welvaart in Fryslân is een zo breed mogelijk aanbod van de aanpak van acute zorg van belang. Dat

124 Bestuursconvenant “Vestigen in Fryslân” (2018). Friesland: F4 gemeenten Leeuwarden, Smallingerland, Heerenveen,

Súdwest-Fryslân en de Provincie Fryslân

61

neemt echter niet weg dat achter de schermen een bestuurlijke fusie voordelen biedt, zonder dat er consequenties zouden moeten volgen voor de locaties waar die vorm van zorg zou moeten plaatsvinden. Vanuit het oogpunt van de vernieuwing van de zorg in Fryslân zou een discussie in de provincie moeten worden gevoerd over de uitvoering ervan, zonder dat die beïnvloed wordt door reeds genomen verstrekkende beslissingen over de locaties. De beschikbare transitiegelden zouden ingezet kunnen worden om de ziekenhuizen van het juiste profiel te voorzien, dat passend is bij de regio en de specifieke zorgvragen die er in de regio’s leven. Bovendien is tijdens het onderzoek regelmatig de vraag naar voren gekomen of Joure deze rol wel kan overnemen. Wat verder opvalt is dat in Friza de ziekenhuisdiscussie niet voldoende wordt meegenomen. De ziekenhuisdiscussie had een prominentere plek in de Friza kunnen krijgen. Gemeente Súdwest-Fryslân en gemeente Heerenveen hebben beide een sterk eigen profiel. Sneek bezit, als centrumstad, alle hoogwaardige voorzieningen, zoals winkels, onderwijs en een sterke maakindustrie. SúdwestFryslân staat verder bekend om zijn levendige gemeenschapsleven en sterke Mienskip-gevoel. Daarin speelt het ziekenhuis een centrale rol als een belangrijke ontmoetingsplaats en bron van verbondenheid.

Het fungeert niet alleen als een plek voor medische zorg, maar ook als sociale hub waar mensen samenkomen. Het verdwijnen van een ziekenhuis kan leiden tot een verlies aan gemeenschapsgevoel. De gemeente Heerenveen is een gemeente met een uniek en onderscheidend karakter dat zich profileert als een (top)sportgemeente. Heerenveen draagt deze titel met trots, waarin de aanwezigheid van sportfaciliteiten zoals SC Heerenveen, Sportstad en Thialf centraal staan. Naast het sportieve erfgoed biedt Heerenveen een scala aan nabijgelegen voorzieningen die levenskwaliteit van zijn inwoners verrijken. Denk aan het ziekenhuis, het theater, het middelbaar beroepsonderwijs en het winkelcentrum. Deze infrastructuur draagt bij aan een levendige gemeenschap. Het mag niet onderschat worden hoe de aanwezigheid van topsport de aantrekkingskracht en het imago van Heerenveen vergroot. Het trekt niet alleen sportliefhebbers, maar heeft ook een sociaalmaatschappelijke impact.125 Zo wordt er meer aandacht besteed aan gezondheid en vitaliteit, met een nadruk op sport en revalidatie. Ook de centrum ondernemers Heerenveen geven aan dat zij van harte bereid zijn om zich in te zetten op de thema’s gezondheid en welzijn, bijvoorbeeld gericht op lifestyle en gezonde voeding.

In combinatie met Sportstad kan dit een mooie aanvulling zijn op het totale aanbod van Heerenveen, ook in het kader van inzet op preventie en het vergroten van de aandacht en het bewustzijn van een gezonde basishouding. Het is van belang om deze focus te behouden, zelfs in het geval van eventuele veranderingen zoals het verdwijnen van het ziekenhuis. ➢ Investeer in nauwe verbindingen met de huidige scholen, zodat continuïteit van onderwijs geborgd blijft. Zet voorts in op het versterken van de profielen van de gemeenten in nauwe samenhang met de inzet op preventie, het versterken van de keten in het sociaal domein, als onderdeel van de sterkere netwerksamenwerking in de regio. In het Regioplan Fryslân staat participatie als een van de fundamenten om gezondheid naar de toekomst duurzaam te organiseren. De uitvoering van het Regioplan kan als een kans worden gegrepen om als gemeenschap met elkaar in gesprek te gaan. De Friese burger betrekken bij een brede dialoog over de toekomst van zorg en gezondheid is van groot belang. Hierbij speelt ook mee dat inwoners ook zelf aan de slag zullen moeten gaan om de verantwoordelijkheid te nemen over hun eigen gezondheid. Sociale cohesie is cruciaal, en daarmee zou gesteld kunnen worden dat de locatie van het ziekenhuis er niet toe doet.

Zolang er maar voldoende wordt ingezet op preventie en het voorkomen van zorg-vraagstukken waar het ziekenhuis voor nodig is.

125 Gemeente Heerenveen (2021, februari). Strategische agenda Heerenveen 2022-2024: toekomstbestendige keuzes in

relatie tot maatschappelijke opgaven.

62

“Wij als zorgaanbieders zullen ons anders gaan organiseren, meer gaan samenwerken ook met partijen buiten de zorg (gemeentes, welzijnsorganisaties). Dat is echter niet genoeg; wij Nederlanders – dus ook de inwoners van Fryslân – zullen ons gedrag moeten gaan aanpassen. Dat geldt voor onze leefstijl, maar ook minder een beroep doen op de formele zorg en meer op het informele. We zullen simpelweg meer op elkaar moeten letten, het Mienskip versterken. Anders is er geen houdbare zorg mogelijk. Met veel partijen samen moeten we stap van transformatie van zorg naar gezondheid zetten.” - Martijn van der Werff, Raad van Bestuur Dokterszorg Friesland Ook Zorgbelang Nederland benadrukt het belang van een gedegen participatie. Als we naar de regievraag kijken, kunnen we ons voorstellen dat juist gemeenten vanuit het Sociaal Domein, de inzet op preventie en het directe contact met de inwoner de regierol zou kunnen pakken. Het is een minder populaire boodschap om tegen de Fries te zeggen: “er wordt ook van u iets verwacht”. Juist door de dialoog te organiseren zal een bijdrage geleverd kunnen worden om bij wijze van zachte landing dit inzicht te doen toenemen om vervolgens vanuit de opgave in gezamenlijkheid invullen gaan geven aan de toekomst van zorg en gezondheid in Fryslân.

63

Bijlage In de bijlage laten we zien op welke manier we het onderzoek voor de totstandkoming van de Impactanalyse hebben aangepakt. We gaan kort in op de verantwoording van het onderzoek, delen de lijst met gesproken personen en hebben de geraadpleegde bronnenlijst toegevoegd. De Impactanalyse is gebaseerd op de volgende bouwstenen: -

Discussiewijzer Planbureau Fryslân Bronnenonderzoek Inhoudelijke gesprekken met de bestuurlijke en ambtelijke vertegenwoordiging van de beide gemeentelijke organisaties Interviews met experts en belangenorganisaties en gesprekken met ervaringsdeskundigen Enquête onder de huisartsen in de beide gemeenten (toevoegen vragenlijst).

Alle benaderde partijen hebben positief gereageerd op het initiatief van de beide gemeenten om in gesprek te gaan om mee te kunnen denken. Sommige gesprekspartners hebben aangegeven dat zij graag meedenken en praten, maar gezien de korte doorlooptijd niet in staat waren om hun achterban goed uit te vragen. Desalniettemin gaven ook die partijen aan geïnteresseerd te zijn in een toekomstige dialoog over de toekomst van zorg en gezondheid. De Impactanalyse is in beperkte tijd tot stand gebracht, gegeven de tijdsdruk die gepaard gaat met de ontwikkelingen. In de opdracht heeft in volgorde Planbureau Fryslân eerst tijd en aandacht besteedt aan het opstellen van de Discussiewijzer, op basis van dat argumentatieoverzicht heeft Lysias de verdiepingsslag gemaakt in de lokale en regionale context. Een andere uitdaging voor het onderzoek is het aandeel beschikbare bronnen over dit onderwerp. Wetenschappelijke literatuur specifiek gericht op de effecten van schaalvergroting in de zorg zijn voorhanden, echter, er is weinig onderzoek gedaan naar de daadwerkelijke effecten van schaalvergroting, nadat dit proces was doorgevoerd. Ook is opvallend dat hoewel in de historie in Nederland diverse ziekenhuizen zijn opgeschaald, afgeschaald of gesloten, toch is daarvan achteraf niet het effect en de impact gemeten. Gesproken personen Vermelding organisatie ten tijde van gesprek.

David Baden, Voorzitter Nederlandse Vereniging van Spoedeisende Hulpartsen/ SEH-arts KNMG Joba van de Berg, voormalig Tweede Kamer lid CDA Gerben Boskma, Stichting Friese Ouderenbonden, een samenwerkingsverband van KBO, ANBO/PCOB, CNV, FNV, OSiF en onafhankelijke ouderen Wil Bosman-Asselman, Stichting Friese Ouderenbonden/KBO Renée Broens, beleidsadviseur bij de gemeente Stadskanaal Richard de Bruijn, voorzitter Ondernemerskring Heerenveen Edith Dekker en Lucie Peijnenburg, Patiëntenfederatie Anne Pieter van Dijk, FNV Senioren Pietsje Greijdanus, Teamleider VP/VZ-IG bij Firda Erik de Groot, Wethouder gemeente Harlingen

64

Welmoed Hemeltjen, Verloskundigen Bolsward Prosper Henssen, strateeg bij de bestuursdienst bij de gemeente Heerlen Coen van den Heuvel, oud-voorzitter Stichting Friese Ouderenbonden Janneke Hoitinga, Directeur-bestuurder Sportstad Heerenveen / Voorzitter Regiobestuur Fryslân VNO NCW MKB Noord Arnold de Jong, Bestuurslid van de Ondernemersfederatie Súdwest-Fryslân Renate Kamphuis, voorzitter Raad van Bestuur Patyna Johan Kooistra, Dokterszorg Friesland Marije Mink, Praktijkhouder verloskundigepraktijk it Bertehûs Akkrum en penningmeester van het Verloskundig Samenwerkingsverband Minke Molenaar, Directeur mbo college Heerenveen Firda Marianne Poelman, Wethouder gemeente Súdwest-Fryslân Fenna Pols, Directeur Sociaal Domein, gemeente Súdwest-Fryslân Doede Pool, voorzitter HCOV (Heerenveense Centrum Ondernemers Vereniging) Gea Reussing, voorzitter Verloskundig Samenwerkingsverband Sneek René Rouwette, Senior Public Affairs Adviseur Regionale Ziekenhuizen voor het Netwerk van Gemeenten met een Regionaal Ziekenhuis (GRZ) Sybrig Sytsma, Wethouder gemeente Heerenveen Rein Ferwerda, CNV Senioren Hero Veger, Voorzitter Adviesraad sociaal domein gemeente Súdwest-Fryslân Marieke Vellinga, Wethouder gemeente Vlieland Riek van der Vlugt, bestuurslid koepel onafhankelijke seniorenverenigingen in Fryslân, de OSIF Elze Vonk, voorzitter raad van bestuur, Zorggroep Alliade Jannewietske de Vries,

Burgemeester Gemeente Súdwest-Fryslân Jouke Douwe de Vries, Wethouder gemeente Noardeast-Fryslân René de Vries, Wethouder gemeente Waadhoeke Esther de Vrij, voorzitter Zorgbelang Nederland / Zorgbelang Fryslân Martijn van der Werff, Raad van Bestuur Dokterszorg Friesland Naast deze personen hebben we diverse inwoners van Fryslân en ervaringsdeskundigen gesproken die op hun verzoek niet met naam en toenaam in deze lijst worden meegenomen. Ook hebben we twee werkbijeenkomsten gehouden met ambtelijke vertegenwoordiging van een breed aantal beleidsterreinen van de gemeente SúdwestFryslân en gemeente Heerenveen.

65

Vragenlijst onder huisartsenpraktijken in Fryslân Onderstaand staan de vragen weergegeven die we in een online vragenlijst aan huisartsen in de regio Fryslân hebben toegezonden met medewerking van Dokterszorg Friesland. 1. 2. 3.

In welke gemeente staat uw praktijk? (open antwoord) Bent u op de hoogte van de voorgenomen fusie van de Friese ziekenhuizen? (meerkeuze ja/nee) Bent u op de hoogte dat het ziekenhuis in uw gemeente mogelijk gaat sluiten als gevolg van de fusie? (meerkeuze ja/nee) 4. Bent u op de hoogte dat er als gevolg van de fusie mogelijk een nieuw ziekenhuis in Joure wordt gebouwd? (meerkeuze ja/nee) 5. Wat wordt de afstand van uw praktijk ten opzichte van de voorgenomen nieuw te bouwen ziekenhuislocatie in Joure (naar verwachting nabij de McDonalds)? (meerkeuze 0 tot 10 kilometer/10 tot 20 kilometer/20 tot 30 kilometer/30 tot 40 kilometer/40 tot 50 kilometer) 6. Bent u bij een informatiebijeenkomst geweest georganiseerd door (één van de) ziekenhuizen? (meerkeuze ja/nee, ik wist niet dat er een informatiebijeenkomst is georganiseerd/nee, ik ben wel uitgenodigd voor de informatiebijeenkomst, maar ik kon niet) 7. Heeft u de indruk dat patiënten zich zorgen maken over de voorgenomen sluiting van het ziekenhuis in hun gemeenten? (meerkeuze ja/nee/een beetje/onbekend) 8. Verwacht u dat het mogelijk sluiten van het ziekenhuis in uw gemeente en het openen van een ziekenhuis in Joure invloed zal hebben op de werkdruk van uw praktijk? (meerkeuze ja/nee) 9. Licht bovenstaand antwoord verder toe (open vraag) 10. In Nederland is er sprake van een huisartsentekort.

In hoeverre verwacht u dat er de komende jaren sprak zal zijn van een personeelsuitdaging in uw praktijk? (schaal van kleine personeelsuitdaging (1) tot grote personeelsuitdaging (5)) 11. Hebt u de indruk dat wanneer het ziekenhuis op grotere afstand zou komen dit invloed heeft op de netwerksamenwerking in de zorg? (meerkeuze positief effect/negatief effect) 12. Licht bovenstaand antwoord verder toe (open vraag) 13. Wat is uw visie op het mogelijke effect voor uw patiënt wanneer een groter reisafstand overbrugd moet worden om naar het ziekenhuis te gaan? Wellicht is dit ook voor verschillende doelgroepen anders? (open vraag) 14. In hoeverre verwacht u dat het mogelijke sluiten van het ziekenhuis in uw gemeente effect heeft op het aandeel zorgmijders? (schaal van geen effect (1) tot veel effect (5)) 15. Welke effecten verwacht u dat het voorgenomen scenario van nieuwbouw in Joure en sluiten van het ziekenhuis in uw gemeente heeft op de eerstelijnszorg? (open vraag) 16. Wat werd niet in deze enquête gevraagd, maar vindt u wel relevant om te delen in het kader van dit onderzoek? (open vraag)

66

Bronnenlijst AD. (2019, 10 juli). Spoedeisende hulp Stadskanaal en Hoogeveen definitief gesloten. Spoedeisende hulp Stadskanaal en Hoogeveen definitief gesloten | Drenthe | AD.nl. Adviescommissie Versterken Weerbaarheid van de Democratische Rechtsorde. (2023, 3 november). Versterken weerbaarheid van de democratische rechtsorde - Marcouch. Marcouch. https://adviescommissie-vwdr.nl/. AlleCijfers.nl (z.d.) Statistieken woonplaats Heerenveen. Woonplaats Heerenveen in cijfers en grafieken (bijgewerkt 2024!) | AlleCijfers.nl Alumran, A., Albinali, H., Saadah, A., & Althumairi, A. (2020). The Effects of Ambulance Response Time on Survival Following Outof-Hospital Cardiac Arrest. Open Access Emergency Medicine, Volume 12. Antonius. (z.d.) Leren bij Antonius. Antonius // Werken en leren > Leren bij (mijnantonius.nl); Tjongerschans. (z.d.). Doorgroeien en ontwikkelen. Ziekenhuis Tjongerschans Heerenveen l Ziekenhuis Friesland // Werken en leren > Doorgroeien en ontwikkelen. Autoriteit Consument en Markt (december 2017). Prijs- en volume-effecten van ziekenhuisfusies. Onderzoek naar de effecten van ziekenhuisfusies 2007-2014. B&W Zoetermeer (z.d.) Postion Paper: Acute verloskunde in Zoetermeer. B. van Hulst en J. Blank, “Nederlandse ziekenhuizen te groot voor verdere schaalvoordelen”, ESB Gezondheidszorg, jaargang 102 (4749) 11 mei 2017, p226-228. Bertrand-Cloodt, D. A.

M., Cörvers, F., Heijke, J. A. M., Van Thor, J. A. F., & ROA. (2011). Verkenning van de invloed van reisafstand op de keuze voor een middelbare beroepsopleiding. In ROA Technical Reports (report Nr. 001). ROA. https://cris.maastrichtuniversity.nl/ws/portalfiles/portal/1374432/guid-97fce619-2232-4be6-b77a-c01a22607612ASSET1.0.pdf Blank, J. L. T., Van Hulst, B. L., & Valdmanis, V. (2016). Concentrating Emergency Rooms: Penny-Wise and Pound-Foolish? An Empirical Research on Scale Economies and Chain Economies in Emergency Rooms in Dutch Hospitals. Health Economics, 26(11). Blank, J., & Hulst, van, BL. (2017). Nederlandse ziekenhuizen te groot voor verdere schaalvoordelen. Economisch-Statistische Berichten, 4749. BN DeStem. (2023, 29 maart). Ouderenbonden bezorgd over sluiting huisartsenpost in Roosendaal: ‘Kan fatale gevolgen hebben’. Ouderenbonden bezorgd over sluiting huisartsenpost in Roosendaal: ‘Kan fatale gevolgen hebben’ | Roosendaal | bndestem.nl. BNR Onder curatoren (2023, 8 december). Hoe Dokkum ziekenhuis De Sionsberg verloor na jaren van verliezen en mislukte reorganisatie. Hoe Dokkum ziekenhuis De Sionsberg verloor na jaren van verliezen en mislukte reorganisaties | BNR Nieuwsradio. Bretthauer, M., Wieszczy, P., Løberg, M., Kamiński, M. F., Werner, T. F., Helsingen, L. M., Mori, Y., Holme, Ø., Adami, H., & Kalager, M. (2023).

Estimated lifetime gained with cancer screening tests. JAMA Internal Medicine, 183(11. Centraal Bureau voor de Statistiek (2023, 7 december). Regionale Monitor Brede Welvaart 2023. https://www.cbs.nl/nlnl/visualisaties/regionale-monitor-brede-welvaart/thema. Centraal Bureau voor de Statistiek. (2012, 4 april). Nabijheidsstatistiek: hoe ver wonen Nederlanders van voorzieningen? Centraal Bureau Voor de Statistiek. https://www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2012/14/nabijheidsstatistiek-hoe-verwonen-nederlanders-van-voorzieningen-. Centraal Bureau voor de Statistiek. (2016, 11 november). Vaker diabetes bij mensen met obesitas. Centraal Bureau Voor de Statistiek. https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/45/vaker-diabetes-bij-mensen-metobesitas#:~:text=Obesitas%20(ernstig%20overgewicht)%20is%2C,13%20tegenover%20bijna%203%20procent.

67

Centraal Bureau voor de Statistiek. (2024, 3 maart). Obesitas afgelopen 40 jaar verdrievoudigd. Centraal Bureau Voor de Statistiek. https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2024/10/obesitas-afgelopen-40-jaar-verdrievoudigd. Christiansen, T., & Vrangbæk, K. (2018). Hospital centralization and performance in Denmark—Ten years on. Health Policy, 122(4). Dashboard Waar staat je gemeente.nl (z.d.). Werk en Inkomen. https://www.waarstaatjegemeente.nl/mosaic/dashboard/werken-inkomen. De Volkskrant. (2022, 27 september). ‘Die grotere ziekenhuizen staan steeds verder van de patiënt af’. https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/die-grotere-ziekenhuizen-staan-steeds-verder-van-de-patientaf~bfb30615/. Discussiewijzer Ziekenhuiszorg in Fryslân, maart 2024, Planbureau Fryslân. Dr. Arjen Edzes. (2022, 24 november). Zorg(en) arbeidsmarkt: Leergang Met gezond verstand.; Gemeente Súdwest-Fryslân. (z.d.). Ondernemen met impact: Economisch actieplan 2023-2026. E&E advies (maart 2022). Foto Súdwest-Fryslân. Brede welvaart, demografie, arbeidsmarkt en economie. EenVandaag. (2020, 6 januari). Sluiting spoedeisende hulp in Stadskanaal: ‘Tranen willen we niet bedwingen’. Sluiting spoedeisende hulp in Stadskanaal: 'Tranen willen we niet bedwingen' - EenVandaag (avrotros.nl). EenVandaag. (2020, 6 januari). Sluiting spoedeisende hulp in Stadskanaal: ‘Tranen willen we niet bedwingen’.

Sluiting spoedeisende hulp in Stadskanaal: 'Tranen willen we niet bedwingen' - EenVandaag (avrotros.nl). ESB. (20218, 8 oktober). Een halve eeuw ziekenhuisfusies in Nederland. Een halve eeuw ziekenhuisfusies in Nederland - ESB. F4-gemeenten, Manifest “Versterk Economie en Werkgelegenheid” (2019). Flojstrup M, Bogh SBB, Bech M, et alMortality before and after reconfiguration of the Danish hospital-based emergency healthcare system: a nationwide interrupted time series analysisBMJ Quality & Safety 2023;32. FRIZA, Regioplan Friesland, 22 december 2023. Gemeente Heerenveen (2021, februari). Strategische agenda Heerenveen 2022-2024: toekomstbestendige keuzes in relatie tot maatschappelijke opgaven. Gemeente Heerenveen (2023, 19 oktober). Woonvisie Heerenveen 2023-2018: een buitengewone plek om thuis te komen. Gemeente Heerenveen (2023, maart). Programma Zorgtransitie. Gemeente Heerenveen. (z.d.). Werken voor Heerenveen: economisch beleid 2020-2030 gemeente Heerenveen. Gemeente Súdwest-Fryslân (z.d.). Beleid Ontmoetingsplaatsen 2023-2022: De kracht van zinvol ontmoeten. https://sudwestfryslan.nl/wp-content/uploads/2024/02/Bijlage-1d.-Notitie-Beleid-ontmoetingsplaatsen-20232033.pdf. Gemeente Súdwest-Fryslân. (z.d.). Ondernemen met impact: Economisch actieplan 2023-2026. Gezondheidsraad. (2020, 27 mei). Advies Integrale zorg voor mensen met lichamelijke en psychische aandoeningen.

GGD Fryslan (z.d.), Laaggeletterdheid en gezondheidsvaardigheden. (https://www.ggdfryslan.nl/professionals/gemeenten/nieuws-voor-gemeenten/laaggeletterdheid-engezondheidsvaardigheden/. GGD Haaglanden (2024, januari). Sluiting van acute geboortezorg in het HagaZiekenhuis Zoetermeer: Welke gevolgen heeft dit voor gezondheid en welzijn van zwangeren en baby’s?. Sluiting van acute geboortezorg in het HagaZiekenhuis Zoetermeer (ggdhaaglanden.nl). Gupta Strategists (2022, 25 mei). Uitweg uit de schaarste: Over noodzaak en belofte van medische technologie in de aanpak van personeelstekort in de zorg. 220525-Gupta-Strategists-FME-Uitweg-uit-de-schaarste.pdf.

68

Gupta Strategists (2023, 6 juli). Samen naar toekomstbestendige ziekenhuiszorg in de regio: indrapport. Haileamlak, A. (2022). Pandemics Will be More Frequent. PubMed, 32(2), 228. https://doi.org/10.4314/ejhs.v32i2.1. Herweijer, M. (2019). Herindeling betekent meer buitendorpen en ook meer buitengebied. Bestuurswetenschappen, 73(1). https://doi.org/10.5553/bw/016571942019073001001. Het Parool. (2023, 30 oktober). Huisartsenpost in het VUmc dreigt te sluiten: ‘De zorg moet wel dicht bij de mensen blijven’. Huisartsenpost in het VUmc dreigt te sluiten: ‘De zorg moet wel dicht bij de mensen blijven’ | Het Parool. Integraal Kankercentrum Nederland (z.d.). Kanker in 2032, Hogere incidentie, prevalentie en zorgstelsel onder druk. https://iknl.nl/kanker-in-2032. Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland. (z.d.). De Friese Mienskip. https://www.immaterieelerfgoed.nl/nl/friesemienskip. Knowles, E. et al, “The impact of closing emergency departments on mortality in emergencies: an observational study”, Emergency Medical Journal (Volume 36, 11). L1nieuws (2023, 15 augustus). Provincie noemt schrappen bedden Zuyderland onwenselijk. Provincie noemt schrappen bedden Zuyderland onwenselijk - L1 Nieuws. L1nieuws. (2023, 14 juli). Hoogleraar: verdwijnen ziekenhuisbedden Heerlen begrijpelijk. Hoogleraar: verdwijnen ziekenhuisbedden Heerlen begrijpelijk - L1 Nieuws. MantelzorgNL pro (2020).

Indicatie aantallen mantelzorgers per gemeente. MCL - Medisch Centrum Leeuwarden. (z.d.). Fusieverhaal MCL en Tjongerschans. https://www.mcl.nl/fusievoornemen-mcl-entjongerschans/fusieverhaal-mcl-en-tjongerschans. Medisch contact (2014, 15 juli). Haagse ziekenhuizen zetten handtekening. https://www.medischcontact.nl/actueel/laatstenieuws/artikel/haagse-ziekenhuizen-zetten-handtekening. Medisch Contact. (2023, 23 oktober) Sluiting dreigt voor ‘unieke’ huisartsenpost in Erasmus MC. Sluiting dreigt voor ‘unieke’ huisartsenpost in Erasmus MC | medischcontact; Medisch Ondernemen (2022, 26 april). Huisartsenposten als ‘cruciale schakel spoedzorg’ staan ‘op knappen’. Huisartsenposten als ‘cruciale schakel spoedzorg’ staan 'op knappen' | MedischOndernemen;. Ministerie van Algemene Zaken. (2022, 22 juni). Kiezen voor houdbare zorg. Mensen, middelen en maatschappelijk draagvlak. Rapport | WRR. https://www.wrr.nl/publicaties/rapporten/2021/09/15/kiezen-voor-houdbare-zorg. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2022, 9 augustus). Acute Zorg: Van deelbelangen naar gedeeld belang. Advies | Raad Voor Volksgezondheid en Samenleving. https://www.raadrvs.nl/documenten/publicaties/2020/06/17/van-deelbelangen-naar-gedeeld-belang. Ministerie van Volksgezondheid, Wetenschap en Sport (2023, 16 juni), Kamerbrief voornemens 45-minutennorm acute zorg. (kenmerk 3578103-1046752-CZ).

Monitor studentenhuisvesting (z.d.) Mbo. LMS - 8. Mbo - Nederland (incijfers.nl). Næss, L. E., Krüger, A., Uleberg, O., Haugland, H., Dale, J., Wattø, J., Nilsen, S. M., & Asheim, A. (2024). Using machine learning to assess the extent of busy ambulances and its impact on ambulance response times: A retrospective observational study. PLOS ONE, 19(1). Nivel-Prismant (2018, november). Balans in vraag en aanbod huisartsenzorg. https://www.nivel.nl/sites/default/files/bestanden/Balans_in_vraag_en_aanbod_huisartsenzorg.pdf. Nivel-Prismant. (2018). Huisartsentekort in Nederland. https://www.lhv.nl/wp-content/uploads/2022/03/infographichuisartsentekorten-2022.pdf.

69

NOS (2015, 26 november). Ziekenhuis De Sionsberg ontslaat alle werknemers. Ziekenhuis De Sionsberg ontslaat alle werknemers (nos.nl). NOS (2023, 24 september). Zorgen in Limburg over voorgenomen sluiting van spoedeisende hulp in Heerlen. Zorgen in Limburg over voorgenomen sluiting van spoedeisende hulp in Heerlen (nos.nl). NOS (2024, 14 februari). RIVM maakt zich zorgen over toename kinkhoest bij baby’s. https://nos.nl/artikel/2508784-rivm-maaktzich-zorgen-over-toename-kinkhoest-bij-baby-s. NOS. (2024, 10 maart). Ondanks afspraken nog steeds te veel kwetsbare ouderen op spoedeisende hulp. https://nos.nl/artikel/2512176-ondanks-afspraken-nog-steeds-te-veel-kwetsbare-ouderen-op-spoedeisende-hulp. NPO radio 1. (2020, 27 september). ReportersNL: de spoedeisende hulp verdwijnt. ReportersNL: de spoedeisende hulp verdwijnt | NPO Radio 1. NRC (2023, 8 augustus). De ongezondste regio van Nederland vreest ‘schrale’ ziekenhuiszorg. De ongezondste regio van Nederland vreest ‘schrale’ ziekenhuiszorg - NRC. Patiëntenfederatie Nederland. (2023, 20 maart). Druk op huisartsenzorg wordt steeds meer merkbaar voor patiënten. Druk op huisartsenzorg wordt steeds meer merkbaar voor patiënten (patientenfederatie.nl); MedischOndernemen. (2022, 26 april). Planbureau Fryslân (2019). Leven in Fryslân. https://www.planbureaufryslan.nl/wp-content/uploads/2019/06/FSP_LIF_TOTAALDEF.pdf.

Planbureau Fryslân (2019, 10 april). Zorgen over betaalbare zorg in de toekomst. https://www.planbureaufryslan.nl/nieuws/zorgen-over-betaalbare-zorg-in-de-toekomst/. Planbureau Fryslân (2023, 7 december) De samenstelling en verdeling van inkomens in Fryslân. https://www.planbureaufryslan.nl/monitoren/inkomen/. Planbureau Fryslân (2023, 8 december). Gezondheidsverschillen in Fryslân - Planbureau Fryslân.. https://www.planbureaufryslan.nl/monitoren/gezondheid/. Planbureau Fryslân (2023, november). “Vervoersarmoede in Fryslân: ervaringen en belevingen van inwoners”. Planbureau Fryslân (februari 2024). Ziekenhuiszorg in Fryslân. Een Discussiewijzer voor de mogelijke fusering van het Antonius Ziekenhuis in Sneek en Tjongerschans in Heerenveen. Podcast, “Zorg voor de Zorg”, Joba van den Berg in gesprek met David Baden, aflevering #3 David Baden - “Spreiden van acute zorg als het kan. Concentreren als het bewezen effectief is.”. Price, C., McCarthy, S., Bate, A., McMeekin, P., “Impact of emergency care centralisation on mortality and efficiency: a retrospective service evaluation”, Emergency Medicine Journal (Volume 37, 4). Raadsmotie gemeenteraad Heerenveen, “Behoud van Ziekenhuis Tjongerschans”, van SP, PvdA, HeerenveenLokaal en Gemeentebelangen (13 juli 2023).

Raadsmotie gemeenteraad Súdwest-Fryslân, “Voorgenomen sluiting ziekenhuis Sneek”, van Nieuw Sociaal (Pieter Greidanus), PvdA, CDA, GBTL, VNLB, GL, CU, FNP, FvD (20 juli 2023). Rijksuniversiteit Groningen (2021, 17 september). Gemeentelijke herindeling bespaart geen geld. https://www.rug.nl/news/2014/06/0627-gemeentelijke-herindeling. RIVM (Z.d.) Aantal chronische zieken neemt toe, https://www.rivm.nl/nieuws/aantal-chronisch-zieken-neemttoe#:~:text=In%20de%20afgelopen%208%20jaar,echter%20zichtbaar%20binnen%20alle%20leeftijdsgroepen. RIVM. (z.d.). Resultaten Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen. https://www.rivm.nl/gezondheidsonderzoek-covid19/resultaten-gezondheidsmonitor-jongvolwassenen. Rli, ROB & RVS (2023), Elke regio telt!, Den Haag: Rli, ROB, RVS.

70

ROS Friesland (december 2020). Regiobeeld Zuidwest Friesland. Door samenwerking en in samenhang. https://www.rosfriesland.nl/wp-content/uploads/Regiobeeld-Zuidwest.pdf. Sidik, S. (2022). Heart-disease risk soars after COVID — even with a mild case. Nature, 602(7898). Sociaal en Cultureel Planbureau. (z.d.). Passende zorg voor ouderen thuis, knelpunten in kaart. De systeemwereld sluit niet aan bij de leefwereld. https://digitaal.scp.nl/passende-zorg-voor-ouderen-thuis/de-systeemwereld-sluit-niet-aan-bij-deleefwereld/. The Health Foundation (z.d.). Cost pressures on the NHS will only grow: it needs a long term funding solution, and that is likely to mean substantial tax rise. https://www.health.org.uk/news-and-comment/news/cost-pressures-on-the-nhs-will-onlygrow-it-needs-a-long-term-funding-solution-and-that-is. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel, 3397. Van Den Bosch, P. & Stichting BKR. (2019). Jaarrapport. In BKR Schulden Monitor 2019 [Report]. Stichting BKR. https://www.bkr.nl/media/1466/bkrschuldenmonitorinteractiefperpagina.pdf. Volkskrant Podcast (2024, 21 februari). De mazelen zijn terug: waarom steeds meer ouders hun kinderen niet laten vaccineren https://www.volkskrant.nl/podcasts/de-mazelen-zijn-terug-waarom-steeds-meer-ouders-hun-kinderen-niet-latenvaccineren~b2319806/. VZinfo (2023, 17 november) Overgewicht, regionaal, overgewicht.

https://www.vzinfo.nl/overgewicht/regionaal/overgewicht#overgewicht-volwassenen. Waarstaatjegemeente.nl (z.d.). Gezondheid. https://www.waarstaatjegemeente.nl/mosaic/dashboard/gezondheid. West. (2022, 5 november). Verbijstering na gang naar rechter door Reinier de Graaf: ‘Het ging niet langer’. Verbijstering na gang naar rechter door Reinier de Graaf: 'Het ging niet langer' - Omroep West. Wilhelmina Ziekenhuis Assen. (z.d.). Zorg voor de regio: Gezamenlijk plan Zorg voor de regio Drenthe en Zuidoost-Groningen. Zorg voor de regio (wza.nl). World Health Organization. (2022, 21 november). WHO to identify pathogens that could cause future outbreaks and pandemics. https://www.who.int/news/item/21-11-2022-who-to-identify-pathogens-that-could-cause-future-outbreaks-andpandemics.

71