Veranderende ziekenhuiszorg Fryslân impact op gemeente Sudwest-Fryslan en gemeente Heerenveen (Lysias Advies)

36

versterken van de sociale basis, bijvoorbeeld door laagdrempelige ontmoetingsplekken in de wijken. Ook schrijven huisartsen ‘Welzijn op recept’ voor. Gemeente Súdwest-Fryslân geeft aan de samenwerking met zorgverzekeraars hierin te missen. Terwijl een forse en structurele investering nodig is om juist deze voorzieningen, die bijdragen aan de sociale basis en (ziekenhuis-)zorg voorkomen, te behouden. Kostenverschuiving Eerder in deze Impactanalyse is al beschreven dat uit de wetenschap en praktijk niet vaststaat dat ziekenhuis concentratie kostenefficiëntie oplevert. Maar ook zijn er voorbeelden bekend waar de concentratie van ziekenhuizen voor de business case van het ziekenhuis een kostenbesparing heeft opgeleverd. Dit betekent echter nog niet dat de maatschappij als geheel daar voordeel bij heeft. We gaan eerst in op de externalisering van de kosten voor gemeente. Een deel van de kostenbesparing van het ziekenhuis zal in de praktijk worden verlegd naar de gemeentelijke overheid. Net als extra druk bij de huisartsen en daarmee extra kosten, zullen gemeenten ook met extra kosten worden geconfronteerd in het scenario van het sluiten van het ziekenhuis in de gemeente. De gezondheid van de inwoners gaat de gemeente ook aan, bijvoorbeeld wanneer er sprake is van armoede. “De gezondheid van de inwoners raakt de gemeente ook, hierin hebben wij een wettelijke taak.

Denk bijvoorbeeld aan armoede als gevolg van slechte gezondheid en vice versa, waardoor extra druk komt op het gebiedsteam, zorgaanbieders Wmo en Jeugd, Wmo-vervoer, welzijn etc.. Door deze keuze verleggen de zorgverzekeraar en het ziekenhuis straks kosten naar de gemeente.”. -Fenna Pols, directeur sociaal domein gemeente Súdwest-Fryslân

“We zien op meer vlakken dat de kosten worden verlegd naar de gemeente. De beperking van de instroom van GGZ in de Wet langdurige zorg (WLZ) is daar een voorbeeld van. Door de beperkingen van de instroom zal het beroep op de WMO wellicht groter worden. Zo verschuif je een probleem van de WLZ naar de gemeente. Daarbij komt, de instroom is te hoog, dus de kosten zijn te hoog. Er wordt blijkbaar verwacht dat de gemeente deze kosten wel draagt. Als de overheid het oppakt, dan scheelt dat anderen weer.” -Rene de Vries, wethouder gemeente Waadhoeke Een langere reistijd naar het ziekenhuis voor inwoners heeft ook gevolgen voor de gemeente. Dit betekent namelijk dat men vanuit de kernen verder moet reizen om bij diverse voorzieningen te komen. De ouder wordende bevolking zal daardoor vaker aanspraak maken op Wmo-vervoer, en de ritten zullen langer worden. Ook zou een dergelijke verschraling tot gevolg kunnen hebben dat gemeenten meer moeten investeren om het voorzieningenniveau op peil te houden om de leefbaarheid in de kernen op voldoende niveau te houden. Door de vergrijzing zal er de komende jaren een groter beroep worden gedaan op de Wmo-voorzieningen. Wanneer het basisvoorzieningenniveau verschraalt raakt in de kernen, zal de noodzaak voor het inzetten van Wmovoorzieningen verder toenemen en ook de druk op preventieve voorzieningen.

Wmo-vervoer Súdwest-Fryslân In de gemeente Súdwest-Fryslân werd in 2023 bijna € 2.2 miljoen uitgegeven aan Wmo-vervoer en maakten ongeveer 2500 inwoners hier gebruik van. Totaal zijn er 615.000 kilometers gedeclareerd.75 Het is niet bekend hoeveel inwoners er gebruik maakten van Wmo-vervoer om naar het ziekenhuis te gaan. Met het sluiten van het ziekenhuis in Sneek, verwachten we dat zowel het aantal kilometers als het aantal gebruikers stijgt vanwege de grotere afstand naar Joure en de beperkte OV-verbinding. Hierdoor kunnen de totale kosten voor Wmo75 Cijfers verkregen van gemeente Súdwest-Fryslân op 07-03-2024

37

vervoer sterk toenemen. Een andere kant hiervan is dat door de gemeente en partijen via Friza wordt ingezet op preventie, Mienskip en de transformatie van zorg naar gezondheid. Wanneer dit leidt tot het opvangen van ondersteuningsvragen dichtbij de inwoners, kan dit zorgen voor minder gebruik van Wmo-vervoer naar het ziekenhuis. Wmo-vervoer Heerenveen In 2023 kostte het Wmo-vervoer de gemeente Heerenveen € 817.000,- en hier maakten 1626 inwoners gebruik van. Ongeveer 12% van alle ritten gingen van en naar het ziekenhuis, dat waren er 481 per maand.76 Ook voor Heerenveen kan de sluiting van het ziekenhuis leiden tot meer Wmo-vervoer en grotere afstanden. Al zal de stijging naar verwachting minder groot zijn dan voor Súdwest-Fryslân, omdat Heerenveen een minder uitgestrekt plattelandsgebied heeft. Ook hier zetten de gemeente en partijen via Friza in op preventie, Mienskip en de transformatie van zorg naar gezondheid. Wanneer dit leidt tot het opvangen van ondersteuningsvragen dichtbij de inwoners, kan dit in de toekomst mogelijk juist zorgen voor minder gebruik van Wmo-vervoer naar het ziekenhuis. Naast extra kosten voor de gemeente is er ook sprake van extra kosten voor de samenleving.

Er zal in toenemende mate een beroep moeten worden gedaan op het sociale netwerk, de vrijwilligers en de mantelzorgers om bijvoorbeeld van en naar zorg gebracht te worden, terwijl deze groepen in de toekomst juist kleiner worden. Ook voor verloskundigen zal de grotere reisafstand leiden tot meer kosten. De grotere afstand tot het ziekenhuis vraagt om het anders inrichten van de dienstverlening. Er zullen gesprekken gevoerd moeten worden met de zorgverzekeraar vanwege verminderde bereikbaarheid. Er zal daar besproken moeten worden hoe de extra kosten gefinancierd moeten worden.

2c. Thema werk en onderwijs De Discussiewijzer van Planbureau Fryslân noemt werk als wezenlijk voor het welbevinden van mensen. Werk als thema in directe relatie tot het ziekenhuis is op de onderdelen aanpak personeelstekort, de voordelen van specialisatie en opleiden en het mogelijk verleggen van werkdruk van het ziekenhuis naar andere sectoren (huisartsen en de gemeente zelf, bijvoorbeeld vanuit WMO) meegenomen in relatie tot het thema gezondheid. Waar we in dit hoofdstuk de nadruk op willen leggen is het effect op werkgelegenheid in de zin van de mogelijke directe gevolgen voor ziekenhuispersoneel zelf, de gevolgen voor werkgelegenheid in bredere zin en de effecten voor baankansen en opleiding naar de toekomst. Hierbij kijken we ook naar de relatie tussen de ziekenhuizen en de opleidingsinstituten en de mogelijke gevolgen van de fusie en concentratie voor het onderwijs. De Discussiewijzer geeft als voordelen aan van schaalvergroting in de zorg: -

Fusie en concentratie van de ziekenhuizen draagt bij aan het beter kunnen opvangen van personeelstekorten; Door kostenefficiëntie en concentratie van ziekenhuizen nemen de mogelijkheden tot opleiding en specialisatie toe en draagt daarmee bij aan carrièreperspectieven en meer duurzame inzetbaarheid van het personeel.

Als nadelen van schaalvergroting worden in dit kader genoemd:

76 Cijfers verkregen van gemeente Heerenveen op 11-03-2024.

38

-

-

Door een mogelijk langere reistijd kan het zijn dat personeel ander werk gaat zoeken. Hierbij moet wel onderscheid gemaakt worden tussen artsen en specialisten, ten opzichte van meer ondersteunende functies zoals verpleegkundigen. De bestaande opleidingsmogelijkheden worden mogelijk minder aantrekkelijk vanwege het ontstaan van een langere reistijd. Dit kan een negatief effect hebben op de aantrekkingskracht van de opleidingen en daarmee op de instroom van het aantal studenten. De huidige opleidingsstructuur in Fryslân is gericht op de ziekenhuizen in Sneek en Heerenveen. Het eventuele verdwijnen van deze ziekenhuislocaties heeft mogelijk grote impact op de opleiders in de regio.

Trickle-down-effect De verplaatsing van ziekenhuizen heeft niet enkel invloed op de medewerkers uit het ziekenhuis, maar op de gehele arbeidsmarkt in Sneek en Heerenveen. Dit terwijl de gemeenten Súdwest-Fryslân en Heerenveen voor uitdagende vraagstukken staan, mede door hun relatief kleine omvang. Er is een groeiende erkenning dat samenwerking met andere overheden essentieel is om economische uitdagingen het hoofd te bieden. De F4, een samenwerkingsverband tussen de gemeenten Leeuwarden, Smallingerland, Súdwest-Fryslân en Heerenveen gericht op economische opgaven, laat zien dat de gemeenten hier al actief mee bezig zijn. 77 Gezien het voorkeurscenario van de fusiepartner gericht is op een nieuwbouw locatie in Joure is het interessant om inwoneraantallen van de F4 gemeenten en gemeente De Fryske Marren te vergelijken. We baseren ons hierbij op de CBS statistieken en AlleCijfers voor het peiljaar 2023:

Inwoneraantallen 2023 Gemeente

Totaal inwoners

aantal

Aantal 65+ers

Aantal jarigen

15-25

Inwoners hoofdplaats

Leeuwarden

127 073

24 692

18 681

95 895

Súdwest-Fryslân

90 883

21 558

10 545

34 353

Smallingerland

56 098

12 502

6 558

45 450

Heerenveen

51 637

11 789

6 044

31 564

De Fryske Marren

51 992

12 792

5 871

13 060

Wanneer we kijken naar de demografische trends voorspelt dit uitdagingen voor de komende jaren. De potentiële beroepsbevolking in de regio Fryslân zal naar verwachting afnemen. In 2019 was dit aandeel nog 61,3%, maar het zal naar verwachting dalen naar 50,1% in 2050. Deze verschuiving leidt ertoe dat er minder arbeidskrachten zijn, waardoor bedrijven in de toekomst moeite kunnen hebben om voldoende werknemers te trekken.78

77 F4-gemeenten, Manifest “Versterk Economie en Werkgelegenheid” (2019). 78

ROS Friesland (december 2020). Regiobeeld Zuidwest Friesland. Door samenwerking en in samenhang. https://www.rosfriesland.nl/wp-content/uploads/Regiobeeld-Zuidwest.pdf, p5-6.

39

De locatie van een ziekenhuis speelt een belangrijke rol in de economie van een stad of regio. De indirecte impact op de lokale bedrijven en dienstverleners mag niet worden onderschat. Ziekenhuizen fungeren als pijlers in de lokale economie, waarbij ze niet enkel werkgelegenheid bieden, maar ook zorgen voor een constante stroom van bezoekers. Zo heeft het Tjongerschans 169.400 polibezoeken gehad in het jaar 2022, en Antonius 155.891. Mensen die naar het ziekenhuis komen voor medische zorg, brengen vaak bestedingen met zich mee in de omliggende gebieden. Denk hierbij aan restaurants, cafés, winkels, parkeergelegenheden en andere lokale dienstverleners. De verplaatsing van een ziekenhuis kan leiden tot een afname van deze klantenstroom voor de lokale bedrijven. Dit heeft directe gevolgen voor hun omzet en kan zelfs leiden tot het verlies van arbeidsplaatsen in sectoren die indirect afhankelijk zijn van de aanwezigheid van het ziekenhuis, zo delen ondernemers hun zorgen. Een restaurant dat bijvoorbeeld vaak wordt bezocht door ziekenhuisbezoekers, kan merken dat de vraag afneemt, wat kan leiden tot minder werkuren voor het personeel of zelfs, in het ergste geval, sluiting. “In een ziekenhuis werken vaak hoogopgeleide mensen met een bepaald bestedingsniveau.

Wanneer het ziekenhuis verdwijnt, bestaat de kans dat op de lange termijn veel medewerkers van het ziekenhuis ook meeverhuizen. Dit heeft invloed op de gehele arbeidsmarkt van Sneek. De bestedingen van de medewerkers loopt Sneek dan mis.” - Arnold de Jong, Bestuurslid van de Ondernemersfederatie Súdwest-Fryslân Het feit dat Fryslân vier sterke kernen heeft, is mede te danken aan de aanwezigheid van de ziekenhuizen. Heerenveen is één van die vier kernen en als het ziekenhuis vertrekt dan dreigt de kernfunctie te verdwijnen. Het ziekenhuis is een wezenlijk aspect van wat Heerenveen in staat heeft gesteld om te groeien tot de kern die het nu is. Dit is zowel economisch als maatschappelijk van groot belang. Een ziekenhuis heeft naast een zorgfunctie ook een maatschappelijke functie en draagt bij aan de statuur en het imago van je stad. De centrum ondernemers van de gemeente Heerenveen maken zich grote zorgen over het mogelijke vertrek van het ziekenhuis. “De business case die het ziekenhuis heeft gekozen is echt spreadsheet management. Het sluiten van de Tjongerschans wordt door de centrum ondernemers gezien als een regelrechte ramp, het is ontzettend onverstandig. Als je het ziekenhuis verplaatst dan verdwijnt een groot deel van de economische bedrijvigheid in Heerenveen.

Nu hebben ondernemers op dagelijkse basis klanten in hun zaak die een link hebben met het ziekenhuis, ze werken er of ze bezoeken iemand die in het ziekenhuis ligt. Het is ook rampzalig voor het vestigingsklimaat. We komen net over de eerste leegstand heen na de Corona-periode. Er is al enorme concurrentie door het toenemend online winkelen. Als het ziekenhuis ook nog zou vertrekken is dat echt rampzalig voor de centrum ondernemers van Heerenveen. Als we de ondernemers kwijtraken, komen ze niet meer terug.” - Doede Pool, voorzitter HCOV, Heerenveense Centrum Ondernemers Vereniging Ook in de enquête die is uitgezet onder huisartsen van de gemeenten Heerenveen en Súdwest-Fryslân wordt aangegeven dat het sluiten van de ziekenhuizen een groot verlies zou zijn voor. Aangeven wordt dat het huidige ziekenhuis in Sneek een goede en strategische ligging heeft voor de regio in Zuidwest-Friesland. Vergelijking met gemeentelijke herindelingen Dit trickle-down-effect zien we ook in andere situaties terug, zoals bij een herindeling van een gemeente. We maken kort een vergelijking om te laten zien hoe een trickle-down-effect kan ontstaan. Zo zien we dat telkens wanneer gemeenten worden samengevoegd, resulteert dit in een toename van dorpen en kernen zonder eigen raadszaal.

Deze concentratie van lokale bestuurlijke centra kan gevolgen hebben die verder reiken dan alleen bestuurlijke efficiëntie. Daarnaast heeft onderzoek aangetoond dat gemeentelijke herindelingen niet altijd de beoogde voordelen opleveren. Financiële besparingen blijven vaak uit, terwijl de kwaliteit van voorzieningen ook niet verbetert. Neem bijvoorbeeld het scenario waarin een gemeente met een sterke focus op sportfaciliteiten

40

wordt samengevoegd met een gemeente die zich vooral richt op cultuur. Het resultaat zou kunnen zijn dat de nieuwe gemeente meer uitgeeft aan zowel sport en cultuur, waardoor de kosten worden verhoogd, in plaats van verlaagd.79 Een vergelijkbaar dilemma doet zich voor bij ziekenhuisfusies. Wanneer ziekenhuizen met verschillende specialismen worden samengevoegd, lijkt dit op het eerste gezicht de efficiëntie te bevorderen. De vraag rijst of deze samenvoeging wel daadwerkelijk kostenefficiënt is. Als we kijken naar gemeentelijke herindeling speelt de regionale centrumfunctie een belangrijke rol voor de fusiegemeenten. Veel van de gemeenten krijgen een uitgebreid buitengebied, terwijl in de praktijk blijkt dat beleid zich voornamelijk richt op de stedelijke vraagstukken en minder rekening houden met het uitgestrekte plattelandsgebied. Deze observatie benadrukt het belang van aandacht voor de buitengebieden, waar problemen zoals vergrijzing, krimp, het wegvallen van voorzieningen en het verminderen van openbaar vervoer een grote rol spelen.80 Het verplaatsen van belangrijke instellingen, zoals ziekenhuizen, naar een meer centrale plek, zoals Joure, kan de afstand tot de buitengebieden vergroten en hun problemen verder accentueren.

Het is dan ook essentieel om bij het trickle-down-effect niet enkel aandacht te hebben voor de centrale gemeenten Súdwest-Fryslân en Heerenveen, maar juist ook voor deze buitengebieden. De kans bestaat namelijk dat de problemen daar alleen maar verder toenemen, wanneer een centrale voorziening zoals een ziekenhuis meer op afstand wordt geplaatst. Imago Sneek en Heerenveen vervullen een belangrijke regiofunctie binnen de F4-gemeenten. Beide plaatsen hebben een belangrijke regionale werkgelegenheidsfunctie en trekken dagelijks duizenden arbeidskrachten van buiten aan.81 Dit draagt bij aan de dynamiek en economische groei van de gemeente. Het mogelijke vertrek van ziekenhuizen heeft meer dan alleen economische gevolgen. Het beïnvloed ook het imago en de aantrekkingskracht van beide plaatsen. Het gemis aan essentiële voorzieningen kan potentiële werknemers afschrikken en de lokale arbeidsmarkt beïnvloeden. Bovendien heeft het effect op de keuze van mensen om zich te vestigen aangezien de nabijheid van voorzieningen, zoals scholen en gezondheidszorg, van cruciaal belang is voor het dagelijks leven. “Onze gemeente is een sociale en ondernemende gemeente. We hebben al decennialang een buitengewoon goede werkgelegenheid.

Heel Fryslân profiteert mee van onze gemeente als industrialisatiekern en logistiek knooppunt voor het Noorden” - Gemeente Heerenveen in de kadernota sociaal domein Het CBS publiceerde in 2009 de Nabijheidsstatistiek.82 Hierin is de aanwezigheid van verschillende voorzieningen, waaronder ziekenhuizen, meegenomen. Dit benadrukt nog meer het belang van deze instellingen voor de leefbaarheid en het welzijn van een gemeenschap. Door het verdwijnen van een ziekenhuis wordt het voorzieningsniveau in de buurt van de inwoners verlaagd, onder meer door de eerder genoemde spiraal van verschraling. Dit kan invloed hebben op de keuze voor een woonbuurt. Voor verschillende doelgroepen, zoals

79 Rijksuniversiteit Groningen (2023, 17 september). Gemeentelijke herindeling bespaart geen geld.

https://www.rug.nl/news/2014/06/0627-gemeentelijke-herindeling 80 Herweijer, M. (2019). Herindeling betekent meer buitendorpen en ook meer buitengebied. Bestuurswetenschappen, 73(1), 3–4. https://doi.org/10.5553/bw/016571942019073001001. 81 Gemeente Heerenveen (z.d.). Werken voor Heerenveen: economisch beleid 2020-2030. P30, 82 Centraal Bureau voor de Statistiek. (2012, 4 april). Nabijheidsstatistiek: hoe ver wonen Nederlanders van voorzieningen?

Centraal Bureau Voor de Statistiek. https://www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2012/14/nabijheidsstatistiek-hoe-ver-wonennederlanders-van-voorzieningen-

41

ouderen, is de nabijheid van een voorziening van een ziekenhuis in de buurt (straal van maximaal 5 km) van groot belang.83 Deze negatieve economische gevolgen strekken zich verder dan alleen de directe omgeving van het ziekenhuis. Sneek en Heerenveen kunnen hun aantrekkingskracht als woon- en werkgebied verliezen als gevolg van verminderde voorzieningen, wat op hun beurt de lokale arbeidsmarkt kan beïnvloeden. Ook kunnen potentiële werknemers terughoudend zijn om zich te vestigen in gebieden waar de toegang tot essentiële gezondheidszorg beperkt is. Het behoud van een ziekenhuis is dan ook essentieel om een aantrekkelijke woon- en werkomgeving te blijven en het positieve imago van beide plaatsen te behouden. “De impact van een ziekenhuis is heel erg groot. Een ziekenhuis heeft een bepaalde aantrekkingskracht, zowel voor de stad zelf als de kernen eromheen. Dit is ook het geval voor toeleveranciers en andere ondernemers” - Arnold de Jong, Bestuurslid van de Ondernemersfederatie Súdwest-Fryslân Verhuizing van aanpalende zorg In de Discussiewijzer wordt genoemd dat het mogelijk is dat de aanpalende zorg zich verplaatst bij een verhuizing van het ziekenhuis en dat de effecten zich dus niet alleen uitstrekken tot het ziekenhuispersoneel.

Een concreet voorbeeld hiervan is te vinden in Heerenveen, waar Sportstad Heerenveen in de directe nabijheid van Ziekenhuis Tjongerschans is gehuisvest. De nabijheid van het ziekenhuis bij Sportstad Heerenveen biedt verschillende voordelen, zoals gedeelde infrastructuur, gecombineerde dienstverlening en een efficiënte samenwerking. Ook stimuleert dit de synergie tussen sport en gezondheidszorg. Deze samenkomst van sport, zorg en onderwijs is een illustratie van de bredere impact die de verhuizing van het ziekenhuis kan hebben op de zorgomgeving. Daarnaast geeft de gemeente Heerenveen in haar economisch beleid weer dat zij de komende jaren actief wil inspelen op de economische kansen voor sport, vitaliteit en voeding. Hoewel de zorgsector hierin niet stuwend is, biedt de combinatie met de aanwezige voorzieningen op het gebied van sport, recreatie, vitaliteit en voeding wel mogelijkheden, aldus de gemeente Heerenveen. 84 Het sluiten van het ziekenhuis zal naar verwachting dan ook zeker invloed gaan hebben op deze kansen die door de gemeente worden gezien. “Sportstad Heerenveen is neergezet als complex van sportzorg en onderwijs. Deze samenwerking met de specialistische zorg vanuit het ziekenhuis is erg waardevol en werkt heel goed.

We kunnen elkaar goed vinden, er zijn korte lijnen.” – Janneke Hoitinga, Directeur-bestuurder Sportstad Heerenveen In de gemeente Súdwest-Fryslân is er een nauwe verbinding met de ouderenzorg en het ziekenhuis. Belangrijk om goede kwaliteit zorg te bieden is dat zorgpartijen opereren in een netwerk en daarin goed samenwerken. Volgens Renate Kamphuis, bestuurder van Patyna, een organisatie voor ouderenzorg in Fryslân, is het bij hoogcomplexe zorg belangrijk voor de kwaliteit om diverse soorten zorg dichtbij elkaar in een netwerk te organiseren, zoals revalidatiezorg en ziekenhuiszorg. De bestuurder pleit ervoor dat laagcomplexe zorg juist dichtbij de inwoners georganiseerd zou moeten worden, omdat hier, zeker vanwege de verwachte vergrijzing, meer gebruik van wordt gemaakt.

83

Centraal Bureau voor de Statistiek. (2012, 4 april). Nabijheidsstatistiek: hoe ver wonen Nederlanders van voorzieningen? Centraal Bureau Voor de Statistiek. https://www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2012/14/nabijheidsstatistiek-hoe-ver-wonennederlanders-van-voorzieningen-. 84 Gemeente Heerenveen. (z.d.). Werken voor Heerenveen: economisch beleid 2020-2030 gemeente Heerenveen, p9.

42

Onderwijs De mogelijke fusie van het ziekenhuis naar Joure werpt een belangrijke vraag op over de toekomst van het onderwijs in Heerenveen en Súdwest-Fryslân. Verschillende argumenten belichten de (potentiële) impact van deze verandering op de onderwijsstructuur. In de regio Súdwest-Fryslân en Heerenveen speelt het onderwijs een speciale rol in de lokale gemeenschap. Zo fungeert Firda in Sneek als het enige ROC in Súdwest-Fryslân, waardoor studenten de mogelijkheid hebben om een diverse reeks opleidingen in hun directe omgeving te volgen. Ook Heerenveen biedt met Firda en Aeres diverse mogelijkheden voor een opleiding op mbo-niveau in de eigen omgeving. Een opmerkelijk aspect van het regionale onderwijslandschap is de samenwerking tussen het Antonius Ziekenhuis, Ziekenhuis Tjongerschans en de onderwijsinstellingen. Zowel in Sneek als in Heerenveen wordt de opleiding Verpleegkundige MBO 4 en Verzorgende IG MBO 3 aangeboden. Doordat de ziekenhuizen en onderwijsinstellingen in dezelfde plaatsen worden aangeboden wordt er een vruchtbare leeromgeving gecreëerd waar studenten zich optimaal kunnen voorbereiden op hun toekomstige carrière. Jaarlijks bieden beide ziekenhuizen stageplekken aan zowel MBO, HBO als universitair studenten. In Antonius liepen er in 2022 94 mensen stage, in Tjongerschans was er plek voor 243 opleidingsplaatsen, waarvan 114 voor stagiairs.

Voor deze opleidingen werken ze samen met Firda Sneek en Emmeloord, NHL Stenden en Hanzehogeschool. Deze stages zijn niet beperkt tot verpleegkunde, maar omvatten diverse disciplines zoals commercieel, ICT, pedagogiek, facilitaire dienstverlening en secretarieel. 85 In Heerenveen ligt een bijzondere focus op het gebied van sportgeneeskunde, waar Tjongerschans intensief samenwerkt met Sportgeneeskunde Fryslân. Deze samenwerking biedt unieke mogelijkheden voor studenten die geïnteresseerd zijn in de integratie van gezondheidszorg en sport. Wanneer we cijfermatig kijken zijn er bestaande uitdagingen in Súdwest-Fryslân en Heerenveen. Het opleidingsniveau van de beroepsbevolking wijkt af van het landelijk beeld, met minder hoogopgeleiden en meer laagopgeleiden.86 Het is belangrijk om het talent in de regio te houden, er is nu namelijk een vertrekoverschot van jongeren in de leeftijdscategorie van 15 tot 25 jaar. Deze vertrekken zijn deels te wijten aan de grote afstand tot HBO- en WO-instellingen.87 Dit terwijl met de huidige arbeidsmarktkrapte het juist erg van belang is om studenten te houden in de regio. Daarnaast neemt de vergrijzing in de komende decennia toe en dit vergroot de druk op de zorgsector.

Met minder jongeren op de arbeidsmarkt en een potentieel lagere terugkeer van afgestudeerden naar Súdwest-Fryslân en Heerenveen is het essentieel om een strategie te ontwikkelen om de regio te voorzien van voldoende zorgprofessionals.88 Vertrek van studenten In de Discussiewijzer wordt benadrukt dat de langere afstand tussen de studenten en de ziekenhuizen kan leiden tot een verhoogd risico op uitval. De aantrekkelijkheid van zorgopleidingen en de instroom kunnen negatief beïnvloed worden. Pietsje Greijdanus, teamleider VP/VZ-IG bij Firda benoemd dat aanpassingen in de huidige

85 Antonius. (z.d.) Leren bij Antonius. Antonius // Werken en leren > Leren bij (mijnantonius.nl); Tjongerschans. (z.d.).

Doorgroeien en ontwikkelen. Ziekenhuis Tjongerschans Heerenveen l Ziekenhuis Friesland // Werken en leren > Doorgroeien en ontwikkelen. 86 Gemeente Súdwest-Fryslân. (z.d.). Ondernemen met impact: Economisch actieplan 2023-2026. P7.; AlleCijfers.nl (z.d.)

Statistieken woonplaats Heerenveen. Woonplaats Heerenveen in cijfers en grafieken (bijgewerkt 2024!) | AlleCijfers.nl 87 Dr. Arjen Edzes. (2022, 24 november). Zorg(en) arbeidsmarkt: Leergang Met gezond verstand.; Gemeente Súdwest-Fryslân.

(z.d.). Ondernemen met impact: Economisch actieplan 2023-2026, p6. 88 Gemeente Súdwest-Fryslân. (z.d.). Ondernemen met impact: Economisch actieplan 2023-2026, p6.

43

onderwijsstructuur onvermijdelijk zijn bij een fusie en verplaatsing naar Joure, gezien dit directe invloed heeft op onder andere de stages. Zorgopleidingen, zoals die van Firda, leunen sterk op de praktijkervaringen en stages in samenwerking met ziekenhuizen. De verplaatsing van het ziekenhuis naar een nieuwe locatie heeft directe gevolgen voor de beschikbaarheid van deze belangrijke praktijkomgevingen. Als het ziekenhuis naar Joure verhuist, kan dit praktische problemen opleveren voor Firda, omdat de afstand tussen de onderwijsinstelling en de praktijklocatie toeneemt. Hierdoor wordt de organisatie van stages bemoeilijkt, wat de kwaliteit van het onderwijs kan beïnvloeden. Daarnaast kan een fysieke afstand leiden tot het verminderen van de samenwerking en de uitwisseling van kennis belemmeren. Zowel Minke Molenaar, directeur MBO college Heerenveen Firda, als Pietsje Greijdanus hebben deze zorgen in gesprek met ons geuit. Studenten die kiezen voor zorgopleiding De voorgestelde verplaatsing van het ziekenhuis naar Joure roept vragen op over de bereikbaarheid. Sneek en Heerenveen zijn momenteel goed bereikbaar via treinverbindingen, waardoor studenten gemakkelijk toegang hebben tot diverse opleidingsmogelijkheden in de regio.

Indien de voorgestelde verplaatsing van het ziekenhuis naar Joure plaatsvindt, kan de verminderde bereikbaarheid een aanzienlijke invloed hebben op de toestroom van studenten naar deze steden. de toegankelijkheid van onderwijslocaties is een cruciale factor bij de keuze van studenten voor hun opleiding. Een ruime meerderheid van de Nederlandse mbo studenten (80%) blijft namelijk tijdens de opleiding thuis wonen. Deze studenten zijn gemiddeld jonger dan studenten in het hoger onderwijs. Daarnaast hechten mbo studenten waarde aan de mogelijkheid om dichtbij huis te studeren. 89 De huidige bereikbaarheid draagt bij aan deze aantrekkelijkheid. Uit onderzoek komt naar voren dat voor leerlingen uit de zorg geldt dat iedere kilometer die zij verder van de dichtstbijzijnde locatie wonen, de kans voor de keuze voor zorg 0,9% doet afnemen.90 Als zij 20 km verder wonen van de dichtstbijzijnde locaties waar deze opleidingen worden aangeboden dan neemt de kans om voor zorg te kiezen met bijna één vijfde af (18%). Niet uitgezocht is of dit ook voor de stages telt. Wel is voorstelbaar dat ook dit van invloed is, gezien een groot gedeelte van een Mbo-opleiding bestaat uit het lopen van stage. Daarnaast worden stages voor studenten minder toegankelijk en bereikbaar, wanneer het ziekenhuis zich op grotere afstand bevindt.

Een verminderde bereikbaarheid kan het aantal stageplaatsen beperken en invloed hebben op de toestroom van studenten. Deze zorgen worden ook door de onderwijsinstellingen in Fryslân benoemd.91 Aangegeven is dat wanneer de ziekenhuizen verplaatsen en de reisafstanden toenemen, er een grote kans is dat de studenten in Fryslân niet meer warm te krijgen zijn voor een stage in de zorg. De huidige studenten heeft vaak naast de opleiding die ze volgen ook nog een bijbaantje, gezien de beperkte studiefinanciering. Wanneer de keuze moet worden gemaakt voor een stage, en de stageplek in het ziekenhuis aanzienlijk verschilt met die van bijvoorbeeld een verzorgingstehuis of GGZ-instelling in de buurt, is voor veel studenten de keuze makkelijk gemaakt. Hierbij wordt benadrukt dat het voor de opleiding niet uitmaakt of de stage in het ziekenhuis of in een andere zorginstelling

89 Monitor studentenhuisvesting (z.d.) Mbo. LMS - 8. Mbo - Nederland (incijfers.nl)

90

Bertrand-Cloodt, D. A. M., Cörvers, F., Heijke, J. A. M., Van Thor, J. A. F., & ROA. (2011). Verkenning van de invloed van reisafstand op de keuze voor een middelbare beroepsopleiding. In ROA Technical Reports (report Nr. 001). ROA. https://cris.maastrichtuniversity.nl/ws/portalfiles/portal/1374432/guid-97fce619-2232-4be6-b77a-c01a22607612ASSET1.0.pdf 91 O.a. uit het gesprek met Pietsje Greijdanus, teamleider bij het team VP/VZ-IG bij Firda.

44

wordt voltooid. In beide gevallen krijgt een student hetzelfde diploma. Wat hiermee echter wel in de hand wordt gewerkt is dat er minder studenten ervaring hebben met een stage in het ziekenhuis en dat dit mogelijk kan leiden tot een vermindering van het aantal studenten dat uiteindelijk voor het ziekenhuis als werkplek kiest. In onderstaande uitspraak worden de zorgen die leven bij de onderwijsinstellingen, maar die uiteindelijk ook van grote invloed zijn op de arbeidsmarkt van Fryslân, duidelijk weergegeven: “Mijn grootste zorg ligt bij het niet meer warm kunnen krijgen van studenten in Fryslân voor de VP-opleidingen zorg. Wanneer er geen studenten zijn om de stageplekken te vervullen is er een grote kans dat Zwolle met haar onderwijsinstelling in dit gat duikt. Deze studenten lopen dan in de toekomst stage in Joure, maar gaan uiteindelijk weer terug naar de randstad. De arbeidsplekken in Fryslân worden hiermee niet vervuld. Dit levert echt problemen op voor de zorg in Fryslân.” - Pietsje Greijdanus, Teamleider VP/VZ-IG bij Firda

45

3. Actualiteit: (voorgenomen) sluiting regionale ziekenhuizen elders in Nederland In dit hoofdstuk lichten we vier concrete cases uit waarin we omschrijven welke factoren het huidige zorglandschap onder druk zetten, welke gevolgen dit vervolgens heeft gehad op de omgeving en tot slot welke mogelijke kansen gemeenten hebben aangegrepen voor beïnvloeding richting ziekenhuizen, zorgverzekeraars en politiek en het betrekken van inwoners. De ziekenhuissector in Nederland is volop in beweging. Onder andere door onderlinge concurrentie is er sprake van steeds meer concentratie van zorg. Tussen 1970 en 2017 hebben 133 ziekenhuisfusies plaats gevonden. Tussen 2004 en 2017 waren dat er 28.92 Tussen 2010 en 2020 zijn er 22 SEH-posten verdwenen en die trend zet door.93 Daarnaast sluiten er ook afdelingen voor de acute verloskundige zorg. Voormalig bestuurder Dianda Veldman van Patiëntenfederatie zegt hierover: “We zien overal in Nederland dat ziekenhuizen gaan fuseren dat het dichtstbij zijnde ziekenhuis wordt gesloten of uitgekleed, daar maken mensen zich zorgen over”. 94 Casus Stadskanaal Het Refaja ziekenhuis in Stadskanaal besloot op 6 januari 2020 om de SEH-afdeling van het ziekenhuis te sluiten. In 2018 waren in Stadskanaal en Hoogeveen de afdelingen acute verloskunde en kindergeneeskunde al gesloten.

De sluiting was onderdeel van een reorganisatie waarbij in totaal 500 banen verdwenen. 80% van de ziekenhuiszorg zoals diagnose, dagbehandeling, poliklinische zorg en kortdurende opname zouden behouden blijven. De aanleiding Volgens Marinka van Dijk, huisarts in Stadskanaal, was dit besluit onvermijdelijk en zijn de veranderingen vooral ingegeven door het personeelstekort in de zorg. De eisen voor de SEH zijn verhoogd. Dit betekent dat verpleegkundige en artsen een hogere opleiding genoten moeten hebben. Daarnaast moet er altijd een operatiekamer beschikbaar zijn en moet er kundig personeel paraat staan. De SEH-afdeling werd volgens Marinka van Dijk in het Refaja ziekenhuis met kunst en vliegwerk opengehouden. Dit heeft vervolgens ook gevolgen voor kwaliteit.95 Huisarts Lamiek Westerhof, bestuurslid van de vereniging van 360 Drentse huisartsen, wijst erop dat Stadskanaal en Hoogeveen de kleinste spoedhulpen van Nederland hadden. “Er kwamen relatief weinig patiënten terwijl het steeds moeilijker werd om gespecialiseerd personeel te vinden”, aldus Westerhof.96

92 ESB. (20218, 8 oktober). Een halve eeuw ziekenhuisfusies in Nederland. Een halve eeuw ziekenhuisfusies in Nederland -

ESB 93 NPO radio 1. (2020, 27 september). ReportersNL: de spoedeisende hulp verdwijnt. ReportersNL: de spoedeisende hulp

verdwijnt | NPO Radio 1 94 NPO radio 1. (2020, 27 september). ReportersNL: de spoedeisende hulp verdwijnt. ReportersNL: de spoedeisende hulp

verdwijnt | NPO Radio 1 95 EenVandaag. (2020, 6 januari). Sluiting spoedeisende hulp in Stadskanaal: ‘Tranen willen we niet bedwingen’. Sluiting

spoedeisende hulp in Stadskanaal: 'Tranen willen we niet bedwingen' - EenVandaag (avrotros.nl) 96 AD. (2019, 10 juli). Spoedeisende hulp Stadskanaal en Hoogeveen definitief gesloten. Spoedeisende hulp Stadskanaal en

Hoogeveen definitief gesloten | Drenthe | AD.nl

46

Volgens het kernteam97 kon de herinrichting een impuls aan de arbeidsmarkt geven en meer zorgprofessionals interesseren voor een baan in Drenthe en Zuidoost-Groningen.98 De gevolgen Van Dijk gaf aan dat door dit besluit inwoners verder moesten reizen voor complexe zorg. Zij verwachtte daarbij dat de aanrijtijden (45-minutennorm) geen probleem zouden vormen. Wel gaf zij toe dat extra verplaatsing van patiënten meer druk kan zetten op de beschikbaarheid van ambulances, die dan niet beschikbaar zijn voor acute oproepen. Ondanks de geruststellende woorden van deze huisarts ervaren inwoners grote gevolgen. Er ontstond een gevoel van onveiligheid. In het vergrijsde gebied was men bang dat de langere aanrijtijd fatale gevolgen konden hebben. Daarnaast zijn sommige inwoners afhankelijk van het openbaar vervoer. Voor reguliere afspraken zou de reistijd met de bus oplopen tot twee uur. Daarbij kan niet iedereen deze reiskosten betalen. 99 Tot slot ervoeren inwoners een gevoel van tekortdoening omdat steeds meer voorzieningen uit het gebied gingen verdwijnen. Daarmee wordt Stadskanaal een minder aantrekkelijke vestigingslocatie voor nieuwkomers. Invloed vanuit de gemeente en opbrengst Renée Broens, beleidsadviseur bij de gemeente Stadskanaal, gaf in een gesprek met ons aan dat de onvrede onder inwoners groot was.

De gemeente heeft het ziekenhuis aangespoord om echt beter in contact te treden met inwoners. Daarom heeft de gemeente samen met het ziekenhuis een communicatielijn opgezet voor inwoners. Ze zijn de wijken ingegaan en hebben meerdere informatiebijeenkomsten gehouden. Door druk van inwoners en gemeenten hebben de zorgverzekeraars Menzis en Zilveren Kruis een plan ‘Zorg voor de regio’ gemaakt om laagcomplexe zorg in de regio te (be)houden en de bereikbaarheid te vergroten. De gemeenteraad heeft zich in dit proces laten bijstaan door een expert, die de gemeenteraad heeft voorbereid op de gesprekken met het ziekenhuisbestuur. Broens vertelde dat dit een mooie hefboom was omdat het ziekenhuis overrompeld was door de scherpe vragen van de Raad en dit vervolgens ruimte bood. Tot slot heeft de gemeente ook ingezet op beïnvloeding richting de Tweede Kamer en de Nationale Ombudsman. Broens reflecteert dat het nuttig is geweest om een signaal af te geven. Naast de verhoogde aandacht van de zorgverzekeraars Menzis en Zilveren Kruis in de vorm van het plan ‘Zorg voor de regio’ heeft de gemeente ook aangedrongen op een extra ambulance. Oost-Groningen is een regio met veel hart- en vaatziekten. Daarom is er ook volledige dekking van AED’s in de regio gekomen.

Casus Dokkum In 2006 fuseerde het ziekenhuis De Sionsberg met een 7-tal verpleeghuizen, in de stichting Pasana zorggroep. De ouderenzorg heeft voor een langere periode het verlies van De Sionsberg jaarlijks goedgemaakt. Men heeft in 2012 besloten om samen met Nij Smellinghe in Drachten over te gaan tot een bestuurlijke fusie. Twee jaar later zou de juridische fusie geeffectueerd worden. Bestuurder Hoefsmit van ziekenhuis Nij Smellinghe en Zorggroep Pasana besloot twee maanden na zijn aantreden dat de fusie niet door kon gaan, omdat het Nij Smellinghe te 97 Bestaande uit ziekenhuizen Treant, Ommelander Ziekenhuis Groningen en Wilhelmina Ziekenhuis Assen, Huisartsenzorg

Drenthe en zorgverzekeraars Menzis en Zilveren Kruis. 98 Wilhelmina Ziekenhuis Assen. (z.d.). Zorg voor de regio: Gezamenlijk plan Zorg voor de regio Drenthe en Zuidoost-

Groningen. Zorg voor de regio (wza.nl). 99 EenVandaag. (2020, 6 januari). Sluiting spoedeisende hulp in Stadskanaal: ‘Tranen willen we niet bedwingen’. Sluiting

spoedeisende hulp in Stadskanaal: 'Tranen willen we niet bedwingen' - EenVandaag (avrotros.nl)

47

veel geld zou kosten. De Sionsberg was niet sterk genoeg om op eigen benen te staan en werd zodoende failliet verklaard. 250 medewerkers verloren daardoor hun baan. De aanleiding De cijfers van De Sionsberg vielen al tegen. Op last van de IGJ besloot de Sionsberg om de cardiologieafdeling te sluiten. Dit had wederom financiële gevolgen. Curator Hans Silvius gaf aan dat 6 jaar lang gewerkt is aan verschillende reorganisatieplannen, maar geen enkel plan volledig is uitgevoerd omdat men iedere keer te maken had met nog hogere verliescijfers. De curator gaf aan dat het reorganiserend vermogen van gezondheidsinstellingen in Nederland klein is en dat het probleem liever weg gefuseerd wordt. 100 Cardioloog Jan Leendert Brouwer gaf ook als oorzaak aan dat er recentelijk een nieuwe polikliniek is gebouwd. Dit heeft een paar miljoen gekost.101 De gevolgen De gevolgen van dit faillissement zijn groot. Net als in de casus van Stadskanaal kregen inwoners met langere reistijd te maken. Patiënten in de regio Dokkum moeten naar Leeuwarden, Drachten, Sneek of Groningen. Dit zorgde ervoor dat patiënten er langer dan 45 minuten over zouden doen om naar ziekenhuisvoorziening te komen. Een medewerker van een SEH zei over de verdere reistijd “Een buurman is wel bereid om je een paar kilometer weg te brengen naar een ziekenhuis, maar een hele provincie door is wel wat veel gevraagd”.

102 Daarmee kan het ook de sociale samenhang in een wijk, dorp of stad raken. Tot slot zou een grotere afstand kunnen betekenen dat inwoners het zekere voor het onzekere nemen en vaker gebruik maken van ziekenhuiszorg. Aan de andere kant waren er zorgen dat, mede door beperkte financiële middelen, inwoners zorg vaker zouden mijden. Al in 2012 kwam de groep “Red De Sionsberg” in actie. Zij hebben voorafgaand aan het faillissement zorgverzekeraar Achmea diverse keren aangeschreven. De actiegroep constateerde dat De Sionsberg de grootste werkgever in Noord Oost Fryslân is en dit een ramp zou zijn voor de regio. Bij faillissement viel het de curator op dat inwoners van Dokkum de vlaggen halfstok hadden gehangen vanwege het besluit. Inwoners spraken over “Het is ons ziekenhuis”, “Het is ons thuis” en “Er is ons iets afgepakt”. 103 De actiegroep “Red De Sionsberg” organiseerde ook een stille tocht en diverse publieksacties. In 2015 namen DC Klinieken van zorgondernemer Loek Winter en Cardiologie Centra Nederland (CCN) het ziekenhuis over. Jouke Douwe de Vries wethouder van Noardeast-Fryslân weet ons te vertellen dat De Sionsberg op dit moment een medisch centrum is, waarbij intensief de naastliggende huisartsenpost wordt samengewerkt. Met extra financiering van De Fryslân heeft De Sionsberg een innovatieve spoedhulpafdeling weten op te zetten.

Het ziekenhuis hoopt dat de spoedafdeling binnenkort ook volledig in het weekend open zal zijn. Daarmee is De Sionsberg geen volwaardig ziekenhuis, maar er worden wel stappen gezet om dat grotendeels weer te worden, aldus wethouder De Vries.

100 BNR Onder curatoren (2023, 8 december). Hoe Dokkum ziekenhuis De Sionsberg verloor na jaren van verliezen en mislukte

reorganisatie. Hoe Dokkum ziekenhuis De Sionsberg verloor na jaren van verliezen en mislukte reorganisaties | BNR Nieuwsradio 101 NOS (2015, 26 november). Ziekenhuis De Sionsberg ontslaat alle werknemers. Ziekenhuis De Sionsberg ontslaat alle

werknemers (nos.nl) 102 NPO radio 1. (2020, 27 september). ReportersNL: de spoedeisende hulp verdwijnt. ReportersNL: de spoedeisende hulp

verdwijnt | NPO Radio 1 103 NPO radio 1. (2020, 27 september). ReportersNL: de spoedeisende hulp verdwijnt. ReportersNL: de spoedeisende hulp

verdwijnt | NPO Radio 1

48

Invloed vanuit de gemeente en opbrengst Wethouder De Vries was rond 2012 fractievoorzitter. Hij heeft van dichtbij gezien dat het faillissement veel reuring opleverde en inwoners ontevreden waren. Er was bovendien veel landelijke pers aanwezig. De Vries heeft in Den Haag aandacht proberen te vragen voor de situatie in Dokkum, maar kreeg weinig reactie en steun. Toen in 2019 de eerste plannen voor een innovatieve spoedhulp door CCN op tafel werd gelegd, werd De Vries door de gemeenteraad gevraagd om te helpen financiële steun van de zorgverzekeraar De Fryslân binnen te halen. Uiteindelijk is het na aanhoudend contact gelukt om een goede relatie met De Fryslân op te bouwen en voldoende financiële middelen binnen te halen om de spoedzorg te kunnen starten. De Vries ziet dat na het faillissement De Sionsberg weer gegroeid is in aantallen medewerkers. Ook is er meer mogelijkheid voor onderwijs in de vorm van stagiaires en zij-instromers. Casus Zoetermeer Het HagaZiekenhuis heeft aangekondigd dat het zorgaanbod in Zoetermeer in de komende jaren zal veranderen. Eén van de mogelijke aanpassingen is dat de acute geboortezorg op termijn uit het HagaZiekenhuis Zoetermeer (voormalig LangeLand Ziekenhuis) verdwijnt.

Dit betekent dat zwangeren uit Zoetermeer (en randgemeenten) voor een ziekenhuisbevalling naar ziekenhuizen in omliggende gemeenten moeten gaan, zoals Den Haag, Delft, Leiden en Gouda. Het HagaZiekenhuis verwacht medio april 2024 een besluit te nemen over de acute geboortezorg in Zoetermeer. De aanleiding Het voormalig Zoetermeerse LangeLand Ziekenhuis had jarenlang financiële problemen en zat op het randje van faillissement. In 2015 sloot LangeLand Ziekenhuis zich aan bij de groep Reinier de Graaf uit Delft en het Hagaziekenhuis uit Den Haag. In 2019 ontstond er op bestuursniveau onenigheid. Na drie jaar onderhandelingen stapte Reinier de Graaf naar de Ondernemingskamer om verzelfstandiging aan te vragen. De andere twee partijen gingen daarmee akkoord. 104 De gevolgen De consequenties van dit besluit zou zijn dat de aanrijtijden een stuk groter worden. Waar de aanrijtijd op dit moment gemiddeld 0-15 minuten is voor zwangeren en hun verloskundigen om een verloskamer te bereiken, loopt die met het sluiten van de afdeling op naar 29 minuten naar het HagaZiekenhuis in Den Haag en 21 minuten naar het andere dichtstbijzijnde ziekenhuis Alrijne.105 Dit is een grote toename waar iedere minuut telt. Er zijn drie belangrijke redenen waarom door het besluit de druk dreigt toe te nemen. Ten eerste is de verwachting dat de druk op de arbeidsmarkt verder toeneemt.

De grootste capaciteitsproblemen op het gebied van verloskunde worden momenteel veroorzaakt door een gebrek aan voldoende verloskundig personeel. Het Verloskundig Samenwerkingsverband Zoetermeer (VSV) heeft aangegeven dat meerdere VSV-leden verwachten een andere zorgfunctie in het gebied van Zoetermeer te zullen zoeken als zij niet langer in het Zoetermeerse

104 West. (2022, 5 november). Verbijstering na gang naar rechter door Reinier de Graaf: ‘Het ging niet langer’. Verbijstering

na gang naar rechter door Reinier de Graaf: 'Het ging niet langer' - Omroep West 105 GGD Haaglanden (2024, januari). Sluiting van acute geboortezorg in het HagaZiekenhuis Zoetermeer: Welke gevolgen

heeft dit voor gezondheid en welzijn van zwangeren en baby’s?. Sluiting van acute geboortezorg in het HagaZiekenhuis Zoetermeer (ggdhaaglanden.nl)

49

ziekenhuis kunnen werken. Zij zullen naar verwachting dus niet meeverhuizen naar de Haagse locatie. Hiermee worden er feitelijk meer arbeidskrachten onttrokken uit een toch al veel te krappe arbeidsmarkt.106 Ten tweede geven verloskundigen in een onderzoek van de GGD aan dat zij nu al een ‘zenuwachtig gevoel’ krijgen bij het idee dat ze lang uit hun werkgebied weg zijn. Ze hebben het idee dan te ver weg te zijn van de vrouwen die zij begeleiden. Daardoor kunnen zij geen taken meer combineren. De mogelijkheid om meerdere bevallingen tegelijk te doen is kleiner, want de vrouwen liggen waarschijnlijk over meer ziekenhuizen verspreid. De verloskundigen gaven aan dat zij het daarom niet gaan redden met één dienstdoende verloskundige en achtervang nodig hebben.107 Tot slot zal de vraag naar ziekenhuisbevallingen toenemen. Er is een relatie tussen het aantal poliklinische- en thuisbevallingen (eerstelijns) en de nabijheid van een ziekenhuis. Als de verloskunde uit Zoetermeer verdwijnt, is de kans aanzienlijk groter dat meer patiënten uit voorzorg kiezen voor een bevalling in een ziekenhuis.108 Daarnaast wordt wederom genoemd dat de ambulancedienst vaker ingeschakeld zal moeten worden voor het verplaatsen van verloskundig patiënten naar het ziekenhuis in de regio.

De sluiting van de afdeling in Zoetermeer kan ook een cascade effect, oftewel een negatief effect hebben op gerelateerde disciplines in het ziekenhuis (bijvoorbeeld gynaecologie en kindergeneeskunde).109 Tot slot hebben professionals het verdwijnen van de kleinschaligheid als nadeel genoemd. Zij werken nu in kleine teams en zijn goed op elkaar ingewerkt. Men verwacht dat met grotere teams de samenwerking en communicatie minder gemakkelijk zal verlopen. Vooral in spoedsituaties is het prettig om elkaar goed te kennen.110 Invloed vanuit de gemeente en opbrengst De gemeente is van mening dat het zorgaanbod niet louter op financiële gronden gestoeld moet zijn, maar dat er ook gekeken moet worden naar de maatschappelijke en sociale effecten. Daarom heeft de gemeente Zoetermeer GGD Haaglanden opdracht gegeven om inzichtelijk te maken wat de mogelijke gevolgen zijn van een eventuele sluiting op gezondheid en welzijn van zwangeren en baby’s. Vervolgens heeft het college van B&W een position paper geschreven, waarin zij HagaZiekenhuis vragen om op een aantal onderwerpen in te gaan. Het College van B&W reflecteert dat zij het contact met het huidige bestuur van HagaZiekenhuis als positief ervaren, maar geven daarbij ook aan dat zij nog geen formele uitnodiging hebben gehad passend bij AMvB acute zorg.

Casus Heerlen In 2015 besloten twee afzonderlijke zorgorganisaties, Atrium en Orbis, te fuseren naar één grote organisatie in de Westelijke Mijnstreek en regio Parkstad in Zuid-Limburg. Destijds heeft het Atrium in Heerlen Orbis in Sittard financieel gered. Samen zouden zij een volwaardig ziekenhuis worden. In 2023 werd bekend dat het Zuyderland nadacht over de toekomstige inrichting van de ziekenhuiszorg in Zuid-Limburg. Hiervoor worden op dit moment verschillende scenario’s uitgewerkt. De aanleiding

106 B&W Zoetermeer (z.d.) Postion Paper: Acute verloskunde in Zoetermeer. 107 GGD Haaglanden (2024, januari). Sluiting van acute geboortezorg in het HagaZiekenhuis Zoetermeer: Welke gevolgen

heeft dit voor gezondheid en welzijn van zwangeren en baby’s?. Sluiting van acute geboortezorg in het HagaZiekenhuis Zoetermeer (ggdhaaglanden.nl) 108 B&W Zoetermeer (z.d.) Postion Paper: Acute verloskunde in Zoetermeer. 109 B&W Zoetermeer (z.d.) Postion Paper: Acute verloskunde in Zoetermeer. 110 GGD Haaglanden (2024, januari). Sluiting van acute geboortezorg in het HagaZiekenhuis Zoetermeer: Welke gevolgen

heeft dit voor gezondheid en welzijn van zwangeren en baby’s?. Sluiting van acute geboortezorg in het HagaZiekenhuis Zoetermeer (ggdhaaglanden.nl)

50

Het ziekenhuisgebouw in Heerlen is aan het eind van de levensduur. Het huidige ziekenhuis staat bekend als een groot beddenhuis. "Het is logisch dat je dan kijkt naar een nieuwe vorm. We moeten ons beeld aanpassen dat een ziekenhuis een groot gebouw met honderden bedden is", aldus zorgeconoom Wim Groot.111 David Jongen, voorzitter van de raad van bestuur van Zuyderland, gaf als reden aan dat het personeelsprobleem een steeds grotere moeilijkheid vormt en belangrijke aanleiding vormt. 112 Op dit moment worden verschillende scenario’s uitgewerkt. Afgelopen zomer was er zicht op twee verschillende scenario’s. Er is een scenario waarbij de intensive care, SEH en alle opnamebedden van Heerlen naar Geleen wordt verplaatst. Een ander scenario betekent dat er in afgeslankte vorm nog iets in stand blijft in Heerlen. De opname van patiënten zou dan mogelijk geconcentreerd worden in het Zuyderland-ziekenhuis in Sittard-Geleen, wat financieel en qua personele bezetting voordelen kan opleveren, denkt het ziekenhuisbestuur. 113 De gevolgen De reacties vanuit inwoners en politieke partijen is groot. Net als in de andere casus hebben inwoners moeite met de extra reistijd en verminderde beschikbaarheid tot voorzieningen. De plannen staan volgens de provincie Limburg 'haaks op de aanbevelingen uit het rapport 'Elke regio telt'.

In dat rapport werd geconstateerd dat er grote regionale verschillen zijn in Nederland, waardoor achterstanden zich soms opstapelen. Op tal van gebieden scoort Zuid-Limburg slechter dan de rest van Nederland: een lagere arbeidsparticipatie, een hoger (jeugd)zorggebruik, meer risico op onderwijsachterstanden, een lagere levensverwachting en een ongezondere leefstijl. "Verschraling van voorzieningen helpt daar niet bij”, aldus de provincie. Dit kan gevolgen hebben voor (nog) grotere gezondheidsachterstand.114 Ron Winkens, medisch hoofd Maastricht UMC en voormalig huisarts in Heerlen, benadrukt dat de komende jaren een leegloop aan huisartsen dreigt vanwege vergrijzing. Dit terwijl de zorgvraag, ook vanwege vergrijzing, alleen maar zal toenemen. 115 Dit zet verdere druk op de huisartsen. Invloed vanuit de gemeente en opbrengst Negen gemeenten in het Zuiden en een aantal maatschappelijke partners, zoals de FNV en buurt- en zorgorganisaties, hebben zich verenigd in de Ziekenhuisalliantie. Zij hebben een protestmars georganiseerd en 33.000 handtekeningen opgehaald voor een petitie om een volwaardig ziekhuis in Heerlen te behouden. Daarnaast heeft de minister van VWS zich uitgesproken over feit dat het “van belang is dat betrokkenen, zoals inwoners en gemeenten, actief en voorafgaand aan de besluitvorming betrokken dienen te worden.

De zorgaanbieder moet met hen in gesprek”.116 In een brief van het College van Gedupeerde Staten staat dat zij niet

111 L1nieuws. (2023, 14 juli). Hoogleraar: verdwijnen ziekenhuisbedden Heerlen begrijpelijk. Hoogleraar: verdwijnen

ziekenhuisbedden Heerlen begrijpelijk - L1 Nieuws 112 NRC (2023, 8 augustus). De ongezondste regio van Nederland vreest ‘schrale’ ziekenhuiszorg. De ongezondste regio van

Nederland vreest ‘schrale’ ziekenhuiszorg - NRC. 113 L1nieuws. (2023, 14 juli). Hoogleraar: verdwijnen ziekenhuisbedden Heerlen begrijpelijk. Hoogleraar: verdwijnen

ziekenhuisbedden Heerlen begrijpelijk - L1 Nieuws 114 L1nieuws (2023, 15 augustus). Provincie noemt schrappen bedden Zuyderland onwenselijk. Provincie noemt schrappen

bedden Zuyderland onwenselijk - L1 Nieuws 115 NOS (2023, 24 september). Zorgen in Limburg over voorgenomen sluiting van spoedeisende hulp in Heerlen. Zorgen in

Limburg over voorgenomen sluiting van spoedeisende hulp in Heerlen (nos.nl) 116 Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel, 3397

51

op de hoogte waren van de situatie, totdat het nieuws in de media verscheen.117 Daarmee kan worden veronderstelt dat bij het besluitvormingsproces de AMvB acute zorg niet goed is opgevolgd. Prosper Henssen, strateeg bij de bestuursdienst bij de gemeente Heerlen, gaf in gesprek met ons aan dat het protest van inwoners en organisaties en vooral de uitspraak van de minister ertoe hebben geleid dat het ziekenhuis het besluit heeft uitgesteld en het gesprek met partijen voert aan de hand van een regietafel, voorgezeten door Lea Bouwmeester. Daarmee geeft het Zuyderland, volgens Henssen, nu omzichtig invulling aan AMvB acute zorg. De gemeente zou graag met het ziekenhuis om tafel gaan zitten om te kijken wat de gemeente op thema’s als wonen, arbeidsmarkt en openbaar vervoer kan betekenen, deze thema’ komen bij de regietafel niet aan bod. Dit gesprek is lastig te voeren met Zuyderland. Het valt de gemeente op dat Zuyderland vooral eendimensionaal naar het financiële verhaal kijkt. Er is de afgelopen maanden veel media aandacht geweest. Met een vergrootglas keek men naar het doen en laten van de twee gemeenten, die uiteenlopende belangen hebben. Henssen adviseert om niet de publiciteit op te zoeken als je de relatie met de andere gemeente goed wilt houden. “Het ligt dan echt op straat. Iedere misstap wordt in de gaten gehouden en daar kan je last van hebben”.

Henssen gaf aan dat het activisme en media aandacht ook wat heeft opgeleverd, namelijk een zorgvuldiger besluitvormingsproces. De gemeente Heerlen zet zelf liever in op fact finding. De gemeenten Sittard Geleen en Heerlen hebben samen aan een extern onderzoeksbureau opdracht gegeven onderzoek te doen naar meervoudige deprivatie index. Op 12 thema’s van brede welvaart wordt momenteel onderzocht welke stapeling van nadelen en problemen ontstaan.

117 L1nieuws (2023, 15 augustus). Provincie noemt schrappen bedden Zuyderland onwenselijk. Provincie noemt schrappen

bedden Zuyderland onwenselijk - L1 Nieuws

52

4. Zeggenschap bij schaalvergroting in de zorg De verwachting is dat de impact van het sluiten van een ziekenhuis op het niveau van de gemeente groot is. De gemeente is formeel geen partij bij de formele besluitprocedure. In Nederland is de zeggenschap rondom schaalvergroting in de zorg geregeld via verschillende mechanismen op verschillende niveaus. De Nederlandse overheid heeft wet- en regelgeving opgesteld die van toepassing is op de zorgsector, waaronder de Wet Toelating Zorginstellingen (WTZi), de Zorgverzekeringswet (Zvw) en de Wet marktordening gezondheidszorg (Wmg). Deze wetten stellen voorwaarden aan bijvoorbeeld fusies, overnames en samenwerkingen tussen zorginstellingen. Verschillende instanties zijn belast met het toezicht op de naleving van wet- en regelgeving in de zorgsector. De Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) controleert of zorgaanbieders, zorgverzekeraars en zorgkantoren zich aan de regels houden, terwijl de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) toezicht houdt op de kwaliteit en veiligheid van zorg. Zorgverzekeraars spelen een belangrijke rol bij het inkopen van zorg en het bepalen van contracten met zorgaanbieders. Zij hebben invloed op de schaal en structuur van de zorgsector door hun contractbeleid en voorkeursbeleid voor bepaalde zorgaanbieders.

In Nederland hebben zorginstellingen verplicht cliëntenraden waarin cliënten of hun vertegenwoordigers zitting hebben. Deze raden hebben adviesrecht over zaken die de cliënten aangaan, waaronder fusies en veranderingen in de organisatiestructuur. Uiteindelijk is de Nederlandse overheid verantwoordelijk voor het vaststellen van het zorgbeleid en kan zij via politieke besluitvorming invloed uitoefenen op schaalvergroting in de zorg. Het bestuur van het ziekenhuis en heeft samen met de zorgverzekeraar formeel juridisch zeggenschap over fuseren. In Fryslân is hiertoe een kerngroep opgericht van partijen, in de procedure is het zo georganiseerd dat gemeenten nu en dan mogen aanschuiven bij de kerngroep om geïnformeerd te worden. Algemene Maatregel van Bestuur De Nederlandse wet- en regelgeving stelt verschillende voorwaarden aan fusies tussen zorginstellingen. Enkele belangrijke voorwaarden zijn het mededingingsrecht, een wettelijke toets door de inspectie, waarborg van kwaliteit en continuïteit van zorg, cliëntenparticipatie, transparantie en communicatie. Fusies tussen zorginstellingen moeten voldoen aan de regels van het mededingingsrecht om concurrentie op de markt te waarborgen. De Nederlandse Mededingingsautoriteit (Autoriteit Consument en Markt, ACM) beoordeelt of een fusie leidt tot een significante beperking van de mededinging.

Fusies van zorginstellingen moeten worden gemeld bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) op basis van de WTZi. De IGJ beoordeelt of de fusie voldoet aan de wettelijke eisen en kan eventueel aanvullende voorwaarden stellen. De NZa controleert of zorgaanbieders, zorgverzekeraars en zorgkantoren zich aan de regels houden Fusies mogen niet leiden tot een verslechtering van de kwaliteit of continuïteit van zorg. Zorginstellingen moeten kunnen aantonen dat de fusie geen negatieve gevolgen heeft voor de zorgverlening aan patiënten. Zorginstellingen zijn verplicht om cliëntenparticipatie te organiseren en cliëntenraden te betrekken bij beslissingen over fusies. Cliëntenraden hebben adviesrecht en moeten tijdig worden geïnformeerd over fusieplannen. Zorginstellingen moeten transparant communiceren over fusieplannen en de mogelijke gevolgen daarvan voor patiënten, medewerkers en andere belanghebbenden. Welke belanghebbenden dit betreft is specifiek vastgelegd in de Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB). In het kader van fusies tussen zorginstellingen bevatten AMvB's specifieke regels met betrekking tot bijvoorbeeld de procedure voor melding en goedkeuring van fusies, de criteria waaraan fusieplannen moeten voldoen, of de rol en bevoegdheden van toezichthoudende instanties.

De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) heeft hierbij een belangrijke rol, aangezien fusies tussen zorginstellingen onder diens portefeuille vallen.

53

Het is gebruikelijk dat de ontwikkeling van AMvB's gepaard gaat met overleg en consultatie van relevante belanghebbenden, waaronder zorginstellingen, belangenorganisaties, cliëntenraden en andere betrokken partijen. Op deze manier kan er rekening worden gehouden met verschillende perspectieven en belangen bij het opstellen van regelgeving met betrekking tot fusies in de zorgsector. Momenteel wordt er gewerkt aan een handreiking gericht op het beter kunnen uitvoeren van de AMvB, hierbij is de VNG ook betrokken. Een bestuurlijke fusie van de ziekenhuizen hoeft overigens niet pers se gepaard te gaan met een verandering van de locaties van ziekenhuizen. Een ziekenhuisfusie zonder dat dit gevolgen heeft voor de locaties is ook een mogelijkheid. Dit was bijvoorbeeld het geval bij de bestuurlijke fusie in 2013 tussen de Reinier de Graaf Groep (Delft) en het HagaZiekenhuis (Den Haag). De ziekenhuizen gaan samen verder onder de naam ‘Stichting Reinier Haga Groep’.

De ziekenhuizen bleven zelfstandig bestaan, op de oude locaties, door de fusie kwam er een gezamenlijke raad van bestuur.118 Informatie of participatie? Artikel 8A.4 van de AMvB (Staatsblad 2021, 291) stelt: “een zorgaanbieder die behoort tot een categorie als bedoeld in artikel 8A.1, onderdelen a, b, d, f of g, kan het aanbieden van acute zorg op een bepaalde locatie slechts geheel of gedeeltelijk beëindigen of opschorten als hij een zorgvuldige besluitvormingsprocedure heeft gevolgd waarbij de belangen van cliënten, inwoners, andere zorgaanbieders, gemeenten en veiligheidsregio worden meegewogen. In het bijzonder noemen we dat bij een zorgvuldige besluitvormingsprocedure de zorgaanbieder (lid d.) de colleges van burgemeester en wethouders van de gemeenten in de omgeving tevoren heeft betrokken en dat de zorgaanbieder (lid f.) zich tevoren aantoonbaar inspant om onzekerheid te voorkomen bij de inwoners uit de omgeving die belang hebben bij de door de zorgaanbieder geboden acute zorg. “Je gaat er als gemeente dan misschien niet over, maar je mag er wel iets van vinden! Zeker, de wereld kan niet zo blijven zoals die nu is, maar er moet wel goed worden onderbouwd waarom deze verandering nodig is.

Op basis van de wet [medezeggenschap artikel 25 WOR] heb je als gemeente ook gewoon recht op een fatsoenlijk antwoord op je vraag” - Joba van den Berg, voormalig Tweede Kamer-lid CDA Op 19 oktober 2023 plaatsen acht regionale bestuurders een opiniestuk119 in de Volkskrant. Zij stellen in dit opinie artikel dat in de poging te bezuinigen op de zorg er te weinig onderscheid wordt gemaakt tussen hoogspecialistische ziekenhuiszorg (5 tot 10 % aandeel) en de reguliere ziekenhuiszorg (90 tot 95 %). Bovendien zou volgens onderzoek de reguliere ziekenhuiszorg veel beter en goedkoper zijn in de nabijheid van patiënt en familie.