Raadsvoorstel - Verlenging Erfgoedbeleid 'Erfgoed is geen keus’

Ons nummer: R25.000172

Raadsvoorstel gemeente Súdwest-Fryslân Behandelend team Portefeuillehouder Raadscommissie Raadscommissie Raadsvergadering

: : : : :

Ruimtelijke Ontwikkeling Petra van den Akker Doarp, Stêd en Omkriten 2 december 2025 18 december 2025

Onderwerp

:

Verlenging Erfgoedbeleid 'Erfgoed is geen keus’

Raadsvoorstel: a. het erfgoedbeleid 'Erfgoed is geen keus' te verlengen tot en met 2029; b. kennis te nemen van de notitie voor het opstellen van het nieuwe erfgoedprogramma. Samenvatting: Cultureel erfgoed speelt een grote rol in de identiteit van Súdwest-Fryslân en vervult daarmee een belangrijk maatschappelijk doel. Naast de sociale en maatschappelijke waarde wijst onderzoek ook op de economische meerwaarde van erfgoed: het draagt bij aan een aantrekkelijke leef- en werkomgeving. Cultureel erfgoed verhoogt dan ook de omgevingskwaliteit. Actuele maatschappelijke vraagstukken vragen om een heldere visie op het gebruik en behoud van erfgoed. Het is dan ook zoeken naar de juiste balans tussen ontwikkeling van onze omgeving en behoud van cultureel erfgoed. Een balans waarbij de gemeente meegaat met de tijd, maar ook de cultuurhistorische kernkwaliteiten als fundament gebruikt voor toekomstige keuzes. Sinds de invoering van de Omgevingswet zijn er 2 soorten documenten voor beleid over de fysieke leefomgeving. De omgevingsvisie (raadsbevoegdheid) en het programma (collegebevoegdheid). De omgevingsvisie is het document waarin gemeenten de hoofdzaken van het te voeren integrale beleid voor de fysieke leefomgeving opnemen. Programma's zijn bedoeld voor de verdere beleidsuitwerking en de uitwerking van de concrete maatregelen om doelstellingen voor de fysieke leefomgeving te bereiken.

In de omgevingsvisie 1.0 van onze gemeente staan in thema 2 ‘sterke kernwaarden: cultureel erfgoed, natuur, weids en waterrijk landschap’ en thema 4: ‘vitaal en aantrekkelijk landschap’ reeds de hoofdlijnen van het lange termijn beleid voor ons cultureel erfgoed. In de door het college vastgestelde notitie staat aangegeven hoe we dit nu verder uit willen werken en omzetten in haalbare maatregelen in het Erfgoedprogramma. Gezien de beschikbare capaciteit en budgetten worden de benodigde werkzaamheden voor het erfgoedprogramma over een langere periode gespreid om haalbaar te blijven. In de planning die bij de notitie hoort is hiermee rekening gehouden. Het huidige erfgoedbeleid ‘Erfgoed is geen keus’ loopt tot 2026. Uit evaluatie blijkt dat dit huidige beleid nog steeds actueel en houdbaar is. Het voorstel is dan ook om dit beleid te verlengen tot en met 2029 tenzij het erfgoedprogramma eerder vastgesteld kan worden door het college. De planning is dat het nieuwe erfgoedprogramma in Q4 van 2028 vastgesteld kan worden. Met verlenging van het huidige beleid wordt ook rust gecreëerd om het nieuwe erfgoedprogramma goed op te zetten en het geeft tijd om de laatste cultuurhistorische inventarisaties gefaseerd uit te laten voeren.

De verdere uitwerking van de verankering en bescherming van ons erfgoed zal in een vervolgtraject opgenomen worden in het (definitieve) omgevingsplan (raadsbevoegdheid). Inleiding:

1

De erfgoedopgaven zijn sterk in ontwikkeling. Gemeenten krijgen steeds meer taken, vooral ingegeven door de Omgevingswet. Eén van de kerndoelen van de Omgevingswet is het waarborgen van een goede omgevingskwaliteit. Cultureel erfgoed is een belangrijk onderdeel van een goede omgevingskwaliteit. Meer aandacht en respect voor de aanwezige cultuurhistorie draagt bij aan een kwalitatief hoogwaardige leefomgeving. In de omgevingsvisie 1.0 van onze gemeente staan in thema 2 ‘sterke kernwaarden: cultureel erfgoed, natuur, weids en waterrijk landschap’ en thema 4: ‘vitaal en aantrekkelijk landschap’ reeds de hoofdlijnen van het lange termijn beleid voor ons cultureel erfgoed. In de door het college vastgestelde notitie staat aangegeven hoe we dit nu verder uit willen werken en omzetten in haalbare maatregelen in het programma erfgoed. Het huidige erfgoedbeleid ‘Erfgoed is geen keus’ loopt tot 2026. Na evaluatie is gebleken dat dit huidige beleid nog steeds actueel en houdbaar is. Het voorstel is dan ook om dit beleid te verlengen tot en met 2029, tenzij het programma erfgoed eerder vastgesteld wordt. In de planning van het nieuwe erfgoedprogramma is opgenomen dat in Q4 van 2028 het erfgoedprogramma vastgesteld kan worden door het college. Met de vaststelling van het programma erfgoed door het college zal het beleid ‘Erfgoed is geen keus’ van rechtswege vervallen.

De verdere uitwerking van de verankering en bescherming van ons erfgoed zal in een vervolgtraject opgenomen worden in het (definitieve) omgevingsplan (raadsbevoegdheid). Global Goals: SDG 11: Duurzame steden en gemeenschappen: de gemeente Súdwest-Fryslân streeft naar een aantrekkelijk leefklimaat voor de huidige en toekomstige inwoners, het goed in stand houden van ons culturele erfgoed draagt daaraan bij. SDG 15: leven op het land: Een duurzaam cultuurlandschap draagt bij aan de doelen van SDG 15, en de bescherming ervan is essentieel voor het behoud van biodiversiteit, het tegengaan van landdegradatie en het bevorderen van een gezonde, veerkrachtige leefomgeving.

Argumenten: Ad. a1. Het huidige beleid is nog actueel en houdbaar. Het huidige erfgoedbeleid ‘Erfgoed is geen keus’ is vastgesteld in 2021 en loopt tot 2026. In het huidige beleid is er destijds voor gekozen om dit beleid een ‘principe’ houdbaarheid te geven tot 2026, met de optie tot verlenging mocht dit wenselijk zijn. Na evaluatie is gebleken dat dit huidige beleid nog steeds actueel en houdbaar is. Het voorstel is dan ook om dit beleid te verlengen tot en met 2029, tenzij het programma erfgoed eerder vastgesteld wordt. Ad. a2. Verlenging van het huidige beleid geeft tijd Met verlenging van het huidige beleid wordt ook rust gecreëerd om het nieuwe erfgoedprogramma goed op te zetten en geeft tijd om de laatste cultuurhistorische inventarisaties gefaseerd uit te laten voeren. De Omgevingswet is nog relatief nieuw en is daarom in de praktijk nog in beweging. Er wordt nog gezocht hoe de doelstellingen en de regels in de praktijk uit gaan pakken en het nieuwe beleid kan hierop nog aangepast worden. Om die juiste toekomstige keuzes te kunnen maken is er de noodzaak om ons erfgoed beter in beeld te krijgen en de karakteristieken van onze gemeente nog beter vast te stellen. In de beleidsperiode “Cultureel erfgoed is geen keus” was de basis op orde dan ook een belangrijk thema.

In de afgelopen jaren zijn dan ook al diverse inventarisaties uitgevoerd zoals de landschapsbiografie en karakteristieke panden. In de afgelopen beleidsperiode hebben we ons in eerste instantie gericht op het bebouwde erfgoed en daarna op de cultuurlandschappelijke elementen in het buitengebied. Toch zijn er ook nog diverse aspecten die nog verder onderzocht moeten worden om een goed beeld te krijgen van al het aanwezige cultureel erfgoed in onze gemeente. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de kernenbiografie, groen erfgoed, wederopbouwwijken, varend erfgoed en militair erfgoed. Het definitieve omgevingsplan, waar de verdere uitwerking en verankering van ons waardevolle erfgoed in opgenomen wordt, moet een brede inventarisatie bevatten en de bescherming gebiedsgericht aanpakken, met aandacht voor samenhang tussen verschillende erfgoedsoorten.

2

Vanwege de omvang van ons grondgebied, dat maar liefst 89 dorpen en steden omvat, zijn cultuurhistorische onderzoeken per definitie grootschalig. Gezien de beschikbare capaciteit en budgetten dienen deze onderzoeken over een langere periode te worden gespreid om haalbaar te blijven. In de planning die bij de notitie voor het programma Erfgoed hoort, is hiermee rekening gehouden. Ad.b. Kennis nemen van de notitie Erfgoedprogramma Om alle (wettelijke) taken voor erfgoed zo goed mogelijk te kunnen uitvoeren maakt de gemeente keuzes waar de komende jaren op wordt ingezet. Die keuzes zijn op hoofdlijnen al genoemd in de omgevingsvisie, maar worden nu verder uitgewerkt en omgezet in haalbare maatregelen in het programma erfgoed. Naast de veranderingen die de Omgevingswet met zich meebrengt, zijn er thema's die erfgoed raken en om beleid vragen, zoals duurzaamheid, wederopbouw en militair erfgoed. Het instrument programma staat tussen de omgevingsvisie en het omgevingsplan in. Het is een uitwerking (met uitvoeringsmaatregelen) van de ambities uit de omgevingsvisie. De ambities uit het programma worden vervolgens juridisch verankerd in het omgevingsplan.

Met de notitie Programma Erfgoed is inzichtelijk gemaakt hoe we dit willen ontwikkelen. De aanpak bestaat uit twee fasen, die in de notitie verder worden toegelicht. • Fase 1: Verkenning en analyse, inzicht krijgen in het erfgoedlandschap, beleidscontext en relevante trends; • Fase 2: Opstellen erfgoedprogramma, het vertalen van de uitgangspunten in de omgevingsvisie naar uitvoerbare doelen acties en verantwoordelijkheden. Het vaststellen van de notitie programma Erfgoed is de eerste stap die genomen is om te komen tot een breed gedragen integraal erfgoedprogramma (collegebevoegdheid). De verdere uitwerking van de verankering en bescherming van ons erfgoed zal in een vervolgtraject doorgevoerd worden in het definitieve omgevingsplan (raadsbevoegdheid). Rol en bevoegdheid: Het verlengen van huidige beleid is een raadsbevoegdheid. Risico’s: Ad. a.1 Om onduidelijkheid te voorkomen is het verstandig om via een raadsbesluit te bevestigen dat het huidige beleid wordt verlengd met vier jaar. Juridisch gezien blijft het huidige beleid geldig

3

totdat het ingetrokken wordt. Alleen is in het huidige beleid op voorhand al duidelijk aangegeven dat, indien er de wens is om het beleid te verlengen na 2025, dit aan de raad voorgelegd zal worden na een evaluatie. Financiën: Het traject van het laten vaststellen van het verlengen van het huidige beleid, en daarna het opstellen van het nieuwe erfgoedprogramma zal binnen de bestaande middelen van cluster erfgoed worden gerealiseerd. Juridisch: Omgevingswet, Erfgoedwet Alternatieven: Het alternatief is om geen nieuw erfgoedbeleid op te stellen. Het oude beleid zal dan in stand blijven waarmee we het risico lopen om op termijn niet meer over actueel beleid te beschikken dat voldoet aan de eisen uit de Omgevingswet. Participatie en communicatie: Voor het huidige vastgestelde beleid is destijds al een participatietraject doorlopen. Voor het opstellen van het nieuwe erfgoedbeleid zal een nieuw participatietraject worden doorlopen. Bredere communicatie over het erfgoedprogramma volgt later rondom de besluitvorming. Planning en vervolgproces: Na vaststelling en publicatie van de verlenging van het huidige erfgoedbeleid, zal er in twee fases toegewerkt worden naar besluitvorming het erfgoedprogramma. Link(s) naar eerdere besluitvorming of (actieve) informatie: R21.000042 Bijlage(n): 1. Erfgoedbeleid ‘Erfgoed is geen keus’ 2.

Notitie Erfgoedprogramma Burgemeester en wethouders van Súdwest-Fryslân.

mr. drs. J.A. de Vries

drs. C. Smits

4

, burgemeester.

, gemeentesecretaris.

Raadsbesluit gemeente Súdwest-Fryslân Onderwerp Verlenging Erfgoedbeleid 'Erfgoed is geen keus’. Naar aanleiding van het voorstel van burgemeester en wethouders d.d. 4 november 2025;

besluit:

a. b.

het erfgoedbeleid ‘Erfgoed is geen keus’ te verlengen tot en met 2029; kennis te nemen van de notitie voor het opstellen van het nieuwe programma erfgoed.

Aldus vastgesteld in de openbare raadsvergadering van 18 december 2025

mr. drs. J.A. de Vries

G.W. Stegenga

5

, voorzitter.

, griffier.