Raadsvoorstel - Ús PLG, Visiedocument Programma Landelijk Gebied 2025-2030

Ons nummer: R24.000156

*R24.000156*

Raadsvoorstel gemeente Súdwest-Fryslân Behandelend team : Portefeuillehouder : Raadscommissie : Raadscommissie d.d. : Raadsvergadering :

Strategie & Programma's Henk de Boer Doarp, Stêd en Omkriten 3 december 2024 19 december 2024

Onderwerp

Ús PLG, Visiedocument Programma Landelijk Gebied 2025-2030

:

Raadsvoorstel: Ús PLG, Visiedocument Landelijk Gebied 2025-2030 vast te stellen. Samenvatting: In Ús PLG, Visiedocument Landelijk Gebied 2025-2030, met Uitvoeringsagenda 2025, staat beschreven hoe we in Súdwest-Fryslân onze inzet binnen het Landelijk Gebied zien (en afbakenen). Vanuit de eigen rol en verantwoordelijkheid wordt deze inzet toegelicht. Het visiedocument helpt ons om meer grip te krijgen op de consequenties van de opgaven in het landelijk gebied binnen de gemeente. Het gaat om urgente en complexe opgaven voor natuur, water en klimaat en in samenhang hiermee landbouw en sociaaleconomische vitaliteit. Ús PLG kan ons als gemeente helpen om, binnen discussies en met de inzet van middelen en personeel, ons als gemeente zo goed mogelijk te positioneren, zoals binnen de Friese interbestuurlijke samenwerking. We kunnen hierdoor ook een betere inzet organiseren wanneer er middelen in het vooruitzicht worden gesteld vanuit Europa, het Rijk of provinciaal. We kunnen dan sneller actief de samenwerking zoeken met gebiedspartners. Wij doen dit binnen de eigen gemeentelijke rol en verantwoordelijkheid en vanuit het belang om doelen te realiseren, gebiedspartners te stimuleren en te ondersteunen en binnen gebiedsprocessen tot een integrale aanpak te komen.

Inleiding: In Ús PLG Visiedocument staat beschreven hoe we in Súdwest-Fryslân onze inzet binnen het Landelijk Gebied zien (en afbakenen). In de bijlage, Uitvoeringsagenda Ús PLG 2025, staat welke activiteiten in 2025 plaatsvinden. Global Goals: In het algemeen zijn de volgende SDG’s van toepassing op Ús PLG: 2. Geen honger; in Nederland ligt de nadruk van dit doel op de duurzaamheid van de voedselproductie en de impact ervan op de kwaliteit van de leefomgeving en het dierenwelzijn. 8. Eerlijk werk en economische groei; Economische groei is pas duurzaam als kapitaal, arbeid en grondstoffen verantwoordelijk worden ingezet 12. Verantwoorde consumptie en productie; Duurzame productie en consumptie, met een efficiënter gebruik van grondstoffen, verlaagt de druk op het milieu en vermindert de afhankelijkheid van die grondstoffen. 15. Leven op het land; SDG 15 gaat over bescherming, herstel en duurzaam beheer van het leven op het land in al zijn vormen. Bescherming en herstel van ecosystemen en biodiversiteit kunnen de weerbaarheid tegen toenemende bevolkingsdruk, intensivering van landgebruik en klimaatverandering versterken. Wij zien voor Ús PLG raakvlakken met het volgende SDG: 13. Klimaatactie; SDG 13 is gericht op de aanpak van door mensen veroorzaakte klimaatcrisis. In 2015 is het Parijs-akkoord tot stand gekomen dat beoogt klimaatverandering en de nadelige

1

effecten daarvan te verminderen. De effecten van klimaatverandering vormen een bedreiging voor mens en natuur. Argumenten: Door het Ús PLG Visiedocument aan de raad voor te leggen kan de raad haar invloed uitoefenen op de wijze waarop vanuit Súdwest-Fryslân wordt bijgedragen aan de urgente vraagstukken in het landelijk gebied. In de bijlage, Uitvoeringsagenda Ús PLG 2025, staat welke activiteiten in 2025 plaatsvinden en wordt aanvullend de door het college ingezette uitvoeringsaanpak voor 2025 toegelicht. Zo nodig kan er, vanuit keuzes in het Visiedocument, voor het college aanleiding bestaan om binnen de Uitvoeringsagenda 2025 tot een gewijzigde of aanvullende inzet te komen. Waarom zouden wij doorgaan, terwijl Rijk en provincie pas op de plaats maken? o Omdat het nieuwe kabinet de eerdere opgaven voor natuur, water en klimaat in stand laat en het Rijk met een alternatieve aanpak komt. o Vanaf 2026 komen daar landelijk financiële middelen beschikbaar: € 5 miljard voor innovatie in de landbouw en jaarlijks € 500 miljoen voor agrarisch natuurbeheer (bovenop de nu beschikbare € 120 miljoen). De provincie Fryslân ontvangt daarnaast € 180 miljoen voor het uitvoeren van de Maatregelpakketten. Dit is wel minder dan in het eerdere Transitiefonds NPLG, maar nog steeds substantieel.

Vanuit het medio 2024 door het Rijk toegekende Maatregelpakket Veenweide in Fryslân kan circa 45 miljoen euro worden benut. Ook is er nog een overloop van middelen uit eerdere jaren. Er kan ook nog worden gezocht naar andere meekoppelmogelijkheden (bijv. inzet van middelen vanuit het Aanvalsplan Grutto). De periode eind 2024/begin 2025 wordt benut om meer grip op de financiële situatie te krijgen. o Omdat wij onze ondernemers willen blijven ondersteunen. Op dit moment werken we mee aan een groot aantal initiatieven en processen, die bijdragen aan de opgaven. We kunnen onze ondernemers niet laten vallen, terwijl ze soms al jaren tijd en energie hebben gestoken in dit soort processen, zoals gebiedsproces Idzegea, maar ook allerlei initiatieven in Greidhoeke Plus die nog doorgaan (zie hieronder voor voorbeelden van wat in 2025 speelt). o Ondernemers die stappen willen zetten, die de goede richting op gaan (zie visie, strategie en leidende principes), kunnen wij verder helpen. Als gemeente hebben wij ook een verantwoordelijkheid in de opgaven. Daarnaast hebben we een verantwoordelijkheid voor onze inwoners en ondernemers. Waarom zo’n omvangrijk stuk terwijl er maar € 200.000 begroot is? De gemeentelijke rol in deze opgave is niet primair om geldschieter te zijn. Wat kan de gemeente wél doen: o Faciliteren.

Met betrokkenen, gebiedspartners en overheden een bijdrage leveren aan het behalen van de opgaven. Door aan de slag gaan als experimenteergemeente. Door energie te steken in de koplopers: coalition of the willing. o De gemeente kan zelf geen grote financiële bijdragen leveren, maar we kunnen ons als gemeente wel proactief bezighouden met financiële kansen vanuit de EU, het Rijk of de provincie. o Vanuit een extra inzet kan een ambitie als experimenteergebied vorm krijgen. Hier kan public affairs en een lobbyaanpak betekenis krijgen. Bijv. richting Europa, het Rijk en de provincie. Waarmee we om onze handelingsbevoegdheden vergroten en ruimte zoeken binnen juridische kaders. Dit vergroot ook de kansen voor de inwoners van Súdwest-Fryslân. Waarom wordt dit stuk voorgelegd aan de raad? In Ús PLG Visiedocument staat de strategie beschreven en de leidende principes die we gaan hanteren. De raad moet hier wel achter staan, want dit kan tot veranderingen leiden, die nu nog niet passen binnen ons beleid. Als de raad ingestemd heeft met het Visiedocument en dus met de leidende principes, kunnen we als college een positieve grondhouding aannemen bij een initiatief dat strijdig is met het huidige beleid maar wel past binnen de leidende principes. Op dit moment is er nog geen concreet voorbeeld.

Als die situatie zich voordoet en er dus sprake is van een afwijking, komen we terug bij de raad voor een besluit over dat concrete verzoek. Ontwikkelingen die niet in lijn zijn met de leidende principes krijgen geen prioriteit. Aanvullend willen we onderzoeken of er op termijn mogelijkheden zijn om ongewenste ontwikkelingen tegen te gaan, door in de vergunningverlening de plannen te toetsen aan bepalingen, die overeen komen met de leidende

2

principes. Vandaar dat het visiedocument ter vaststelling naar de raad gaat. De uitvoeringsagenda is een bevoegdheid van het college. Wat speelt in 2025 waar we mee door moeten gaan? Gebiedsgericht: Er is een onderverdeling in kleiweide- en veenweidegebied: - Kleiweide: eind oktober 2024 hebben college en raad via actieve informatie de voortgangsrapportage 'Greidhoeke Plus, Mei it ferlyne foarút op de klaai ontvangen. Projecten die nog doorlopen in 2025 zijn bijvoorbeeld: o Project Mei it ferline foarút op ‘e klaai (blauwgroene dooradering in de Greidhoeke). o Project Korte ketens. o Project Wetter+ (pilot om waterkwaliteit in twee polders te verbeteren). o Programma Bioregio. Centraal staat de productie van gezonde voeding en een gezonde leefomgeving voor zowel mens als natuur. - Veenweide: hier richt de inzet vanuit Súdwest-Fryslân zich met name op gebiedsproces Idzegea. De huidige planning gaat uit van een opgesteld Gebiedsplan Idzegea circa eind 2025. Binnen het gebiedsproces worden diverse zaken opgepakt rond verkenning, onderzoek en mogelijke doorvertaling van keuzes rond o.a. peilverhoging. Themagericht: Veel inspanningen zijn gericht op experimenteren en leren en zijn op dit moment nog niet concreet, bijvoorbeeld: o Nieuwe teelten/verdienmodellen.

We werken nauw samen met gemeentelijke Programma Circulaire Economie en Innovatie, om dit onderdeel uit Regiodeal Zuidwest-Friesland verder uit te werken. We leggen een relatie met het veenweidegebied, waar boeren, die dat willen, kunnen experimenteren (met subsidie vanuit Gemeenschappelijk Landbouw Beleid, GLB) met het verhogen van het waterpeil en een eventueel hieraan te koppelen ontwikkeling van natte teelten. o Aanpak/verkenning Gebiedsderogatie. Door het wegvallen van de landelijke mestderogatie (stapsgewijze afbouw en vanaf 2026 definitief) worden met name melkveehouderijbedrijven geconfronteerd met extra kosten, vanwege een noodzakelijke afvoer van mest en daardoor noodzakelijke aankoop van kunstmest. Uitgangspunt bij de aanpak/verkenning is dat wordt beoordeeld hoe zo optimaal mogelijk dierlijke mest binnen het eigen bedrijf kan worden gebruikt, zonder dat dit ten koste gaat van de waterkwaliteit van aanliggende sloten en vaarten etc. Met ook de intentie om juist het toepassen van kunstmest zo laag mogelijk te houden. Welke samenhang is er met de Motie Korte Keten en Brede Landbouw? Tijdens de vaststelling van de bestemmingsplannen 'Buitengebied Súdwest-Fryslân I en II' in de raadsvergadering van 28 september 2023, is de motie 'Korte Keten en Brede Landbouw' ingediend en aangenomen.

Met de motie wordt het college verzocht initiatieven voor korte keten en/of brede landbouw, eventueel in afwijking van wat in de bestemmingsplannen 'Buitengebied Súdwest-Fryslân I en II' is vastgelegd met een 'JA, MITS' houding te benaderen. De motie draagt het college ook op om samen met de ondernemer mogelijkheden te vinden om vrijuit te experimenteren met korte keten en brede landbouw, door middel van bijvoorbeeld een pilot, vrijstelling of andere mogelijke vorm, om uitvoering te geven aan de experimenteergemeente die we willen zijn volgens het coalitieakkoord. In het kader van het gemeentelijke programma Landelijk Gebied zijn we als gemeente aangehaakt bij het veenweideprogramma 'Idzegea' en Regiodeal Natuurinclusieve Landbouw (NIL) Greidhoeke Plus. Binnen Idzegea en Greidhoeke Plus wordt met de verschillende ondernemers in deze gebieden en de gezamenlijke overheden gezocht naar mogelijkheden om de biodiversiteit van de landbouw te vergroten. Ook zijn er korte keten projecten opgezet om de afstand tussen de boer en de burger te verkleinen. Korte keten en verbrede landbouw zijn enkele onderwerpen die onderdeel zijn van de transitie van het landelijk gebied. In Ús PLG Visiedocument staat de strategie beschreven. Deze is volledig in lijn met, en een antwoord op, de motie.

Tevens is in het visiedocument beschreven dat deze werkwijze tot veranderingen kan leiden, die nu nog niet passen binnen ons beleid. Rol en bevoegdheid: - Ten eerste zoekt Súdwest-Fryslân haar rol binnen de interbestuurlijke Friese samenwerking in het in de context beschreven turbulente speelveld van het FPLG en de ruimtelijke puzzel. Waar nodig nemen we onze verantwoordelijkheid of stimuleren we een aanpak en samenwerking.

3

-

-

Ten tweede hebben we een ambitie voor het landelijk gebied, waar we aan willen werken. Deze ambitie is beschreven in Ús PLG. We willen een bijdrage leveren aan het behalen van de doelen op het gebied van natuur, water en klimaat. Ten derde wil de gemeente ook haar rol pakken vanuit een verantwoordelijkheid voor haar inwoners en ondernemers. Ze wil samen met de betrokkenen, die willen meewerken aan de ambitie, aan de slag gaan als experimenteergemeente. Dat betekent energie steken in de koplopers: coalition of the willing. Richting Europa, het Rijk en de Provincie kan de gemeente een lobby starten om onze handelingsbevoegdheden te vergroten en hiermee meer juridische ruimte te krijgen. Dit vergroot ook de kansen voor de inwoners van Súdwest-Fryslân. De gemeente kan zelf geen grote financiële bijdragen leveren, maar we kunnen ons als gemeente wel proactief bezighouden met financiële kansen vanuit EU, Rijk of provincie. Er is een proactieve rol van de gemeente nodig om tijdig te kunnen anticiperen op mogelijkheden die zich daarin voordoen. Zie ook hoofdstuk 4 van het visiedocument.

Risico’s: Ad. a. en b. Door gewoon te doen (al doende leren) ga je aan allerlei knoppen draaien. Zo’n experiment of pilot heeft zowel negatieve als positieve gevolgen voor allerlei andere ontwikkelingen. Daarom is het bij voorkeur gewenst, om per vraagstuk 1 proefproject in een klein(er) gebied ‘op te tuigen’. Uiteraard vraagt dit ook steeds om een goede monitoring of positieve effecten opwegen tegen de negatieve. Een ander risico is dat proefprojecten kunnen leiden tot weerstand of handhavingsverzoeken. Bijvoorbeeld het handhavingsverzoek dat ingediend is, als reactie op het proefproject ‘composteren bij de boer’. Dit soort gevolgen vraagt veel van de ambtelijke capaciteit, die er niet altijd is. Dit risico kan verkleind worden door, voorafgaand aan het proefproject, duidelijke voorwaarden te laten vaststellen door college en/of raad en hierbij, indien nodig, te vragen om extra financiële middelen, die gebruikt kunnen worden voor ambtelijke inzet. We moeten ook onderkennen dat bij proefprojecten niet altijd op voorhand kan worden overzien wat vervolgacties kunnen zijn. Dit is inherent aan de keuze voor een experiment. Financiën: Bij de inspanningen in de Uitvoeringsagenda Ús PLG 2025 wordt ingegaan op de diverse onderdelen die actueel zijn en waarop een inzet aan de orde is. Met aanvullend de beoogde resultaten 2025 en de financiële en personele inzet.

De in de Uitvoeringsagenda genoemde financiële middelen betreffen structurele middelen, die al opgenomen zijn in de begroting. Het gaat om een bedrag van € 200.000. Zie Visiedocument Ús PLG 2025 onder 6.4 Financiën. Juridisch: De juridische kaders staan beschreven in hoofdstuk 3.1 van het visiedocument. In het kader ‘inhoudelijke vereisten’ is een groot aantal Europese en landelijke kaders en richtlijnen opgesomd, waaronder de Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn (VHR), de Omgevingswet en de Kader Richtlijn Water (KRW). Alternatieven: Een alternatief is: Ús PLG niet vaststellen. Nadeel is dat dan een duidelijk kader en een duidelijke opdracht voor het gemeentelijke Programma Landelijk Gebied ontbreekt, en dat het voor de raad niet helder is wat we wel en niet doen in het Landelijk Gebied van Súdwest-Fryslân. Het Ús PLG helpt ons een tijdig antwoord te hebben op kansen en ontwikkelingen en kan fungeren als vliegwiel. Op basis van de Uitvoeringsagenda Ús PLG gaan we ook daadwerkelijk aan de slag. Participatie en communicatie: In de uitvoering van Ús PLG, via de gebiedsprocessen, is sprake van participatie. Daarnaast zullen ook thema’s uitgewerkt worden via een participatieve werkwijze. Zo werken wij met een aantal van onze stakeholders in gezamenlijkheid aan een uitwerking van een kansrijk idee. Zie ook de Uitvoeringsagenda onder 3.2 B.

We communiceren via een persbericht, omdat we het belangrijk vinden om onze inwoners en agrariërs te laten weten dat we willen doorgaan met de ontwikkelingen in het landelijk gebied in onze gemeente en omdat er al veel stappen zijn gezet.

4

Planning en vervolgproces: Via de Berap zal de raad op de hoogte gehouden worden van de voortgang van de in de Uitvoeringsagenda genoemde inspanningen en beoogde resultaten. Link(s) naar eerdere besluitvorming of (actieve) informatie: Actieve info Voortgangsrapportage Greidhoeke Plus, Mei-inoar foarút op de klaai https://sudwestfryslan.nl/wp-content/uploads/2024/10/Actieve-informatie-IVoortgangsrapportage-Greidhoeke-Plus-Mei-inoar-foarut-op-e-klaai.pdf Bijlage(n): 1. Ús PLG, Visiedocument Programma Landelijk Gebied 2025-2030 2. Uitvoeringsagenda Ús PLG 2025; 3. Motie korte keten en brede landbouw

Burgemeester en wethouders van Súdwest-Fryslân.

mr. drs. J.A. de Vries

drs. E.K. Strijker

5

, burgemeester.

, gemeentesecretaris.

Raadsbesluit gemeente Súdwest-Fryslân Onderwerp Ús PLG, Visiedocument Programma Landelijk Gebied 2025-2030 Naar aanleiding van het voorstel van burgemeester en wethouders d.d. 5 november 2024;

besluit:

Ús PLG, Visiedocument Landelijk Gebied 2025-2030 vast te stellen.

Aldus vastgesteld in de openbare raadsvergadering van 19 december 2024

mr. drs. J.A. de Vries

G.W. Stegenga

6

, voorzitter.

, griffier.