Raadsvoorstel - Kadernota Energiebronnen

Ons nummer: R24.000128

*R24.000128* Raadsvoorstel gemeente Súdwest-Fryslân Behandelend team : Portefeuillehouder : Raadscommissie : Raadscommissie d.d. : Raadsvergadering :

Ruimtelijke Ontwikkeling Henk de Boer Doarp, Stêd en Omkriten 18 maart 2025 3 april 2025

Onderwerp

Kadernota Energiebronnen

:

Raadsvoorstel/(concept)besluit(en): de Kadernota Energiebronnen vast te stellen Energie is een essentiële voorziening in onze samenleving. Het overgaan naar hernieuwbare energie stelt ons voor grote uitdagingen. Maar het biedt ook kansen. Door gemeentelijke regie te nemen op het ontwikkelen van nieuwe energievoorzieningen zijn we meer onafhankelijk. Zo kunnen we grip houden op wat voor ons het belangrijkste is: • een betaalbare energierekening voor inwoners • benutten van kansen voor (boeren)bedrijven en hun toegang tot energie • blijvend investeren in de kwaliteit van ons geliefde landschap. Gemeenten hebben een belangrijke rol gekregen in de energietransitie: het faciliteren van hernieuwbare elektriciteitsprojecten en het voeren van regie over de warmtetransitie in de gebouwde omgeving. De gemeente Súdwest-Fryslân wil daarom duidelijkheid creëren over welke voorwaarden en uitgangspunten er gaan gelden voor alle energiebronnen (en gerelateerd) en wat we belangrijk vinden in beleid- en planvorming. Zo bouwen we aan consistent en begrijpelijk beleid. In de kadernota Energiebronnen worden hoofrichtingen en beleidsuitgangspunten voor energiebronnen gegeven. Deze uitgangspunten komen voort uit de eigen energie- en klimaatdoelstellingen zoals beschreven in Omgevingsvisie 1.0 en Energieagenda 2024, en uit eigen geleerde lessen.

De kadernota fungeert als een startpunt voor het uitwerken van beleidslijnen en plannen, en biedt basis van gesprek met onder andere provincie, netbeheer en onze mienskip. Zo werken we samen aan betaalbare duurzame energie. In onze gemeente wekken we al veel elektriciteit op en kampen we met netcongestie. Veel bedrijven kunnen voorlopig niet uitbreiden of verduurzamen en het bouwen van woningen wordt meer onzeker. Er kunnen voorlopig geen nieuwe wind- en zonneparken bij die op het elektriciteitsnet willen aansluiten. De kadernota energiebronnen gaat niet in op het oplossen van deze actuele problematieken maar gaat wel in op het voorkomen van netcongestie in de toekomst. Zo willen we toegang tot energie houden voor iedereen. De kadernota energiebronnen hangt als volgt samen (zie onderstaande infographic) met komende beleidsstukken en plannen.

Toelichting figuur Kadernota energiebronnen: Masterplan warmtetransitie: Warmtekaart: Bronnenstrategie:

Uitgangspunten energiebronnen voor in de toekomst. Hoofdlijnen aanpak warmtetransitie voor Súdwest-Fryslân. Overzichtskaart met kansrijke kernen voor collectieve warmte. Overzichtskaart van de beschikbare warmtebronnen + bronnen in de toekomst.

1

QuickScan: Uitvoeringsagenda: Warmteprogramma: Energieagenda: Omgevingsplan:

Vervolgonderzoek haalbaarheid op kern en wijk niveau. Voorheen wijkuitvoeringsplan, nu uitvoeringsagenda per kern. Doorontwikkeling Transitievisie warmte, bestaande uit Masterplan warmtetransitie en participatieaanpak. Voortgang op bovenstaande thema’s vanuit programma Het omgevingsplan bevat de regels voor de fysieke leefomgeving.

Actuele planning beleidsstukken: Juni 2025: zonnepanelenbeleid, batterijsystemen. Medio 2025: masterplan warmte met bronnenstrategie, participatiebeleid, mestvergisting Medio 2026: warmteprogramma

Hoofdrichtingen in de kadernota energiebronnen 1. Kansen voor inwoners, bedrijven, natuur en landschap worden benut. De overgang naar duurzame warmte biedt hiervoor een positieve impuls.

2

2.

3.

Collectieve warmtelevering met warmtenet is de voorkeursoptie. Een richtgetal hiervoor is 60% van de woningen. Zo houden we grip op kosten voor inwoners en is de warmtevoorziening beter inpasbaar zowel in de leefomgeving als in het elektriciteitsnet. 1 Er is een mix van diverse warmtebronnen nodig. Voor het realiseren van een betaalbaar en robuust warmte- èn elektriciteitssysteem is een mix van warmtebronnen voor de warmtenetten nodig.

Impact van de gekozen hoofdrichtingen Hoofdrichting

Impact of mogelijke impact

1. Kansen voor inwoners, bedrijven, natuur en landschap worden benut

✓ ✓

2. Collectieve warmtelevering met warmtenet is de voorkeursoptie

3. Er is een mix van diverse warmtebronnen nodig

✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓

Laag houden van de energierekening Impuls tot integrale gebiedsvisies met extra aandacht ruimtelijke kwaliteit en natuur Kansen voor lokale bedrijven, coöperaties en boeren Hand in hand met perspectieven landbouwtransitie Betrokkenheid verhogen van de Mienskip Bijdrage aan ambitie circulaire economie Laagste energierekening en investeringskosten voor inwoner Laagste kans op netcongestie Kansen voor energie-coöperaties Nog onzekerheid over haalbaarheid Inpassing van meer soorten bronnen met fysieke impact Langere participatietrajecten

✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓

Grotere onafhankelijkheid energie Beperking elektriciteitsvraag en -opwek Geen/weinig extra zonneparken en windmolens nodig Levert aanpasbaar en robuust systeem Beter inpasbaar leefomgeving Meer RO regels en vergunningsprocessen Meer discussie over wenselijkheid van bronnen

Beleidsuitgangspunten Op basis van onze doelen, de huidige ontwikkelingen en geleerde lessen zijn de volgende beleidsuitgangspunten geformuleerd. Ze zijn onderverdeeld in: • Algemeen - sociaal • Algemeen – technisch en financieel • Warmtebronnen • Gassen • Elektriciteit • Infra en opslag

Thema Algemeen - sociaal

Beleidsuitgangspunt A. Energie moet betaalbaar zijn en blijven. B. We kiezen voor balans tussen lokale lusten en lasten. C. We geven participatie in de energietransitie vorm in samenspraak met onze mienskip.

1

Dit ook toegelicht bij de raadsbehandeling en -stukken over de oprichting van het gemeentelijk energiebedrijf (Raadsvergadering op 19 december 2024).

3

Thema

Algemeen – Technisch financieel

Warmtebronnen

Gassen

Elektriciteit

Infrastructuur, buffers en opslag

Beleidsuitgangspunt D. We zijn transparant en toegankelijk. E. We werken met grote zorgvuldigheid voor ons karakteristieke landschap door te streven naar het verhogen van omgevingskwaliteit. F. De energietransitie draagt bij aan het verdienvermogen en de werkgelegenheid binnen de gemeente. G. We onderbouwen keuzen met kennis over financiële en technische haalbaarheid. H. We dragen bij aan het voorkomen en verhelpen van netcongestie. I. We wekken onze nodige warmte, elektriciteit en gas binnen eigen gemeente op. J. We houden oog voor toekomstige innovaties. K. We onderzoeken de potentie, haalbaarheid en wenselijkheid van alle denkbare warmtebronnen en werken met een bronnenstrategie. L. Biomassa: indien haalbaar en wenselijk gaan we biomassaketels toestaan onder voorwaarden. Huishoudelijke houtkachels worden niet actief gestimuleerd. M. Collectieve warmtepompen krijgen de voorkeur ten opzichte van individuele warmtepompen. N. Restwarmte: we willen restwarmte inzetten in warmtenetten en kijken naar mogelijkheden bij bedrijven en rioolwaterzuivering. O. Geothermie: we faciliteren potentieonderzoek naar ondiepe geothermie (500-1.500 meter diep) en bereiden ons voor op de mogelijke ontginningsfase. P. Zonnewarmte: de mogelijkheden met collectieve zonnewarmtesystemen worden bekeken in samenhang met warmteopslag. Q.

Aquathermie: het potentieel van warmte uit oppervlaktewater en afvalwater willen we optimaal inzetten. R. Groen waterstof: we werken voorwaardenscheppend voor toekomstige mogelijkheden met waterstof voor onze bedrijven. S. Groen gas: we willen het ruime potentieel van mestvergisting onder voorwaarden benutten voor de warmtetransitie binnen onze gemeente. T. We staan geen nieuwe grondgebonden zonnestroomprojecten en windprojecten (hoger dan 15 meter masthoogte) toe. Dit geldt ook voor dorpsmolens en erfmolens. Bij onderbouwde uitzonderingen hierop geldt: niet op landbouwgrond of op het IJsselmeer, voorkeur nabij bedrijventerreinen, enkel tijdelijke vergunningen, minimaal 50% lokaal eigendom. U. Kleine windmolens met maximaal 15 meter masthoogte zijn toegestaan, conform de verordening van de provincie. De wens is om dit verruimen naar alle erfgebonden bedrijven. V. Zonnepanelen op daken blijven welkom2 en de potentie van lege daken en parkeerterreinen wordt in kaart gebracht. W. Kerncentrale en waterstofcentrale: we volgen de ontwikkelingen en onderzoeken de toekomstige inpasbaarheid en wenselijkheid van CO 2vrije centrales. X. De impact van nodige extra energie-infrastructuur wordt in kaart gebracht. Y. Batterijsystemen staan we onder voorwaarden toe indien het de netcongestie niet verergert.

2

NB: Bij beschermd dorps- en stadsgezicht is een vergunning nodig. Het plaatsen van zonnepanelen is dan aan regels gebonden.

4

Thema

Beleidsuitgangspunt Z. We willen warmteopslag effectief inzetten en werken hiervoor een toekomstgerichte strategie uit.

Voor toelichtingen, context en verdere argumentaties wordt verwezen naar de kadernota energiebronnen (bijlage).

Inleiding: Voor 2050 moeten gemeenten zorgen voor de meest betaalbare aardgasloze warmtealternatieven achter elke voordeur (Klimaatakkoord 2019, hoofdstuk gebouwde omgeving). Dat wil zeggen: de beste oplossing vinden, en regie voeren op de uitvoering. Wijk voor wijk of dorp voor dorp moet de aardgaslevering worden uitgefaseerd. De uitgangspunten en eisen hiervoor worden per wet geregeld, waarbij concrete keuzes en werkwijze lokaal maatwerk zijn op basis van lokale mogelijkheden. De wetsvoorstellen deels nog in behandeling bij de tweede kamer. De voorbereidingen op deze nieuwe wettelijke verantwoordelijkheden zijn in volle gang bij de gemeente Súdwest-Fryslân en toegelicht in de raadsbehandeling en -stukken over de oprichting gemeentelijk energiebedrijf (Raadsvergadering op 19 december 2024). Verschillende ontwikkelingen vormen de aanleiding van een kadernota energiebronnen als vertrekpunt voor verschillende beleidslijnen. Waar de focus in het verleden vooral was op opwek van zon- en windstroom, is de aandacht nu verplaatst naar de warmteopgave. Daarom zijn er beleidslijnen nodig voor meer dan alleen elektriciteit.

Andere aanleidingen zijn de veranderende wetgeving op de warmtetransitie en actualiteiten die bij verschillende stakeholders spelen: ook de provincie, de netbeheerder, inwoners en bedrijven willen in gesprek over beleidskeuzen en projectinitiatieven (zoals batterijparken, mestvergisters en zonneparken).

Global Goals: Met deze kadernota dragen we bij aan verschillende global goals: 7. betaalbare en duurzame energie: het hoofddoel van de kadernota is het realiseren van hernieuwbare warmte die betaalbaar is voor inwoners. Hieruit voortvloeiend beleid zal hieraan moeten voldoen. 11. duurzame steden en gemeenschappen: de samenhang met duurzaamheid en ondernemerschap (zoals boeren, bedrijven en initiatieven) is in deze kadernota expliciet gelegd. De kadernota biedt basis, richting en voorwaarden voor impulsen die leiden tot versterken van gemeenschappen en duurzame steden en dorpen. 13. klimaatactie. De belangrijkste aanleiding om energie te verduurzamen is het reduceren van CO2 reductie. De kadernota energiebronnen levert een concreet startpunt van de verduurzaming van de aardgasvraag, en dus aanzet tot forse CO2 reductie. Bestuurlijk kader: In de kadernota energiebronnen worden beleidskeuzen vastgelegd op hoofdlijnen: “Wat willen we en wat hebben we nodig”. Het geeft richting in de vorm van doelen en uitgangspunten voor energiebeleid. De keuzen op hoofdlijnen in de kadernota zijn - gebaseerd op de beschreven stand van zaken en bevinden op onze doelen beschreven in de Energieagenda 2024, - mede voortkomend vanuit het Burgerforumadvies 2020 - en aangevuld door de uitkomsten van de opiniërende raad op 12 juni 2024 (Verslag in bijlage).

Op basis van een vastgestelde kadernota kunnen de komende jaren beleidslijnen per energiebron of -systeem verder concreet vormgegeven worden - in samenhang (zie ook onder ‘samenvatting’).

5

Argumenten: Gemeentelijke regie op de warmtetransitie is een fundamentele wijziging in de bevoegdheden en rollen van de gemeente. Energietransitie is een complex proces dat niet vastomlijnd en lineair verloopt en heeft (mogelijk) veel impact op mensen thuis en op ruimtegebruik. Beleidsontwikkeling op energiebronnen vraagt verdieping met veelsoortige afwegingen, en vraagt daarom tijd en zorgvuldigheid. Een kadernota biedt voor de komende jaren – zowel intern als extern - duidelijkheid over doelen, hoofdkeuzen en uitgangspunten, zowel intern als extern. Dit helpt in het gesprek met stakeholders en bij interne afwegingen, en tegelijkertijd faseert en stroomlijnt het de personele capaciteit. Dat verhoogt effectiviteit en verlaagt tijdsverlies en frustratie door onduidelijkheden. Verdere argumentaties over beleidskeuzes en beleidsuitgangspunten krijgen veel aandacht in de nota en dit collegeadvies en worden hier niet herhaald.

Rol en bevoegdheid: Met nieuwe wetgeving Wet Gemeentelijke Instrumenten Warmtetransitie en de Wet Collectieve Warmte (Wgiw en WcW) krijgt de gemeente bevoegdheden en taken om de regierol in de warmteen energietransitie te kunnen vervullen. In het kort gaat het om: - Het formuleren van oplossingsrichtingen voor warmte, per wijk, met tijdsplanning. Dit wordt vastgelegd in een warmteprogramma (opvolger van de transitievisiewarmte). Het warmteprogramma moet eens in de vijf jaar herzien worden. - Betaalbaarheid, participatie en rechtsbescherming moeten hierbij goed georganiseerd en geborgd worden. - Het uitwerken van keuzen in uitvoeringsplannen per wijk volgens aangegeven richting in het warmteprogramma. - Bij collectieve oplossingen (warmtenet) moeten warmtekavels gedefinieerd worden en het integrale warmtebedrijf aangewezen. Daarnaast zorgt de gemeente voor de invulling van de wettelijke eis van “meer dan 50% publiek eigendom”. - Indien nodig kan de aanwijzingsbevoegdheid in de Wgiw gebruikt worden om te bepalen waar aardgas als optie gaat vervallen. - De provincie moet betrokken worden bij de ontwikkeling van het warmteprogramma en bij de kavelbepaling Vanuit de Wet Ruimtelijke Ordening vloeit voort dat de gemeente de omgevingsaspecten van de energietransitie dienen op te nemen in een omgevingsvisie en in omgevingsplannen.

De gemeente is bevoegd gezag bij vergunningsplichtige activiteiten voor bijna alle verwachte activiteiten in het kader van de energietransitie. Hierop zijn uitzonderingen, te weten: - Geothermie en aardgaswinning vallen onder de Mijnbouwwet met EZK (inmiddels: Ministerie Klimaat en Groene Groei) als bevoegd gezag. - Kernenergie valt onder de Kernenergiewet met BZK en EZK als bevoegde gezagen - Projecten die gemarkeerd worden als nationaal belang kunnen opgenomen worden in een projectprocedure (voorheen de RCR oftewel Rijkscoördinatieregeling). Deze worden vooralsnog niet voorzien. De raad wordt met deze kadernota energiebronnen in staat gesteld haar kaderstellende bevoegdheid goed uit te oefenen voor de energietransitie in Súdwest-Fryslân. Bevoegdheden college/raad van kadernota energiebronnen en uitwerking van beleid worden in onderstaande tabel gegeven. Beleidsstuk of plan Kadernota Energiebronnen Masterplan warmte Warmteprogramma

Planning 3-4-2025 2025 2026

Raadsbevoegdheid Vaststelling (Kaderstellende bevoegdheid) Actieve info Actieve info

6

Collegebevoegdheid Besluit tot aanbieden raad Uitwerking in beleid Vaststelling Vaststelling

Beleidslijn zonnepanelen*) Beleidslijn batterijsystemen*) Beleidslijn mestvergisting*) Beleidslijn restwarmte Beleidslijn warmtebuffering Beleidslijnen andere bronnen Omgevingsplannen

Juni 2025 Juni 2025 2025

Wensen en bedenkingen

nb nb

Kennisneming / actieve info Kennisneming / actieve info

Conceptbesluit Definitief besluit Conceptbesluit Definitief besluit Conceptbesluit Definitief besluit Besluit tot vaststelling Besluit tot vaststelling

nb

Kennisneming / actieve info

Besluit tot vaststelling

nb

Vaststelling

Kennisneming / actieve info Wensen en bedenkingen

Besluit tot aanbieden raad Uitwerking in beleid *) De beleidslijnen betreffen de uitwerking van beleid obv de vastgestelde kaders en is daarmee een collegebevoegdheid. Er wordt voorgesteld voor de extra gevoelige beleidslijnen tenminste te vragen om wensen en bedenkingen. Voor andere beleidslijnen kan nu naar inschatting “ter kennisname of via actieve info” volstaan. Dit kan per geval bekeken/ingeschat worden. NB: De wijze van participatie voor beleid en plannen wordt ingekaderd door de Omgevingswet. De uitwerking in een participatieverordening vindt nu plaats. Dit is een raadsbevoegdheid. De participatie bij de warmtetransitie wordt tevens genoemd in de WgiW. Voor de warmtetransitie komt een specifieke participatieaanpak in 2025. De raad zal hierbij betrokken worden. Risico’s: - Een kadernota doet expliciete uitspraken die richting geven, en nodigt ook uit tot debat hierover. Het risico is negatieve beeldvorming over de rol en keuzen van de gemeente met mogelijke negatieve reacties vanuit de samenleving. - Het niet kunnen vinden van draagvlak voor de hoofddoelen en uitgangspunten met risico van impasse of willekeur in beleidsvorming met dito gevolgen voor uitvoering. Financiën: Deze nota heeft geen financiële consequenties. Eventuele financiële gevolgen worden bij de beleidslijnen en bij de gemeentebegroting gegeven.

Juridisch: Klimaatakkoord 2019 (Klimaatakkoord - Gebouwde Omgeving). Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (WGiW 2025) Concept Wet collectieve Warmte (Kamerbehandeling is gaande) Alternatieven: Een alternatief is om geen kadernota energiebronnen vast te stellen. In dat geval worden de verschillende beleidsstukken los behandeld met toelichtingen over de samenhang (zoals masterplan warmte, warmteprogramma, gemeentelijk energiebedrijf, beleidslijnen voor diverse energiebronnen e.a., participatiebeleid). Dan ontbreekt het aan een centraal document waarin hoofddoelen en uitgangspunten inclusief argumentaties in samenhang is vastgelegd met mogelijke “verwarring” en herhaling van discussie als gevolg. Ook bemoeilijkt dat de input op gemeentelijke en provinciale omgevingsvisie en biedt het geen samenhang in standpunten voor de lobby. Een andere alternatief is meer tijd nemen voor de behandeling van deze kadernota en op basis van meer samenspraak met de samenleving. Dit verhoogt het draagvlak en het begrip, en mobiliseert meer inwoners en bedrijven. Het nadeel hiervan is dat binnen het huidig bestuurstermijn niet op tijd helderheid is gecreëerd over hoofddoelen en uitgangspunten met risico van te weinig effectief beleid. Het sluit elkaar echter niet uit.

Overwogen kan worden om op basis van een vastgestelde kadernota het gesprek met de samenleving te houden en daarmee participatief vorm te geven aan een aangepaste versie van de nota en de eruit voortvloeiende beleidslijnen.

7

Participatie: 12 juni 2024 vond een opiniërende raadsbijeenkomst plaats De leidende principes uit het burgerforum advies zijn onderdeel van de uitgangspunten van deze kadernota. Op basis van de kadernota energiebronnen zal de wijze van participatie voor warmtetransitie uitgewerkt worden. De kadernota biedt basis voor gesprek met de omgeving (initiatieven, boeren, bedrijven, netbeheerder, natuurorganisaties, o.a.) over de uitwerking van de beleidsuitgangspunten. Dit wordt komende periode vormgegeven in samenhang met de participatieeisen voortvloeiend uit de Omgevingswet. Voorafgaand aan het warmteprogramma (2026) is participatie een vereiste. Communicatie: Publicatie in het gemeenteblad (verplicht) Energiecoöperaties zijn en worden geïnformeerd op de kwartaalbijeenkomsten (“EC avonden”) en per mail. Planning en vervolgproces: Commissie DSO 18 maart 2025 Raadsvergadering 3 april 2025 In onderstaande figuur wordt weergegeven waar de kadernota onder andere input voor levert. Toelichtingen: • Aan de Friese Energietafel (FET) wordt aan gezamenlijke onderdelen gewerkt betreffende de Friese energietransitie. • Ontwikkeling van de provinciale omgevingsvisie (POVI) en intern aan de Omgevingsvisie en Omgevingsplan. • Landelijk lobby via de VNG, “de warmtealliantie” en SNN.

•

Friese Energy Board: bestuurlijke afstemming over de elektriciteitsnetten.

Uitwerking van de kadernota Energiebronnen wordt binnen de gemeente Súdwest-Fryslân in samenhang gedaan met o.a.: • Bedrijventerreinen-aanpak inclusief netcongestie. • Oprichting gemeentelijk energiebedrijf • De ontwikkeling van gebiedsvisies en ander omgevingsbeleid • Ús Programma Landelijke Gebied (“Ús PLG 2025-2030”) • Impact van het warmteprogramma en uitvoeringsagenda. De interne samenwerking tussen energietransitie, RO, EZ en Landelijk Gebied draagt zorg voor het mogelijk maken van integrale afwegingen en toekomstgericht integraal beleid in omgevingsvisie en het omgevingsplan.

8

Link(s) naar eerdere besluitvorming of (actieve) informatie: Bijlage(n): 1. Kadernota Energiebronnen 2. 2024-06-12 Verslag opiniërende bijeenkomst Contourennota Energiebronnen

Burgemeester en wethouders van Súdwest-Fryslân.

mr. drs. J.A. de Vries

drs. W.J. Sikkes

9

, burgemeester.

, wnd. gemeentesecretaris.

Raadsbesluit gemeente Súdwest-Fryslân

Onderwerp Kadernota Energiebronnen

Naar aanleiding van het voorstel van burgemeester en wethouders d.d. 11 februari 2025; besluit: de Kadernota Energiebronnen vast te stellen

Aldus vastgesteld in de openbare raadsvergadering van 3 april 2025;

mr. drs. J.A. de Vries

G.W. Stegenga

10

, voorzitter.

, griffier.