Raadsvoorstel - Funderingsaanpak Veenweidegebied Fryslân

Ons nummer: R22.000222

*R22.000222*

Raadsvoorstel gemeente Súdwest-Fryslân Onderwerp Raadsvergadering van Commissie Commissievergadering van Portefeuillehouder Team Adviseur

Funderingsaanpak Veenweidegebied Fryslân 2 februari 2023 Doarp, Stêd en Omkriten 17 januari 2023 Henk de Boer Ontwikkelen Kees de Vries

Voorstel: De raad besluit de Funderingsaanpak vast te stellen; Samenvatting: Op 6 september 2022 heeft het college de ontwerp-Funderingsaanpak ter kennisgeving aangenomen. Tegelijkertijd hebben ook de colleges van de andere veenweidegemeenten dit gedaan. De Gedeputeerde Staten van Fryslân en het Dagelijks Bestuur van het Wetterskip Fryslân hebben de ontwerpaanpak vastgesteld, waarna deze ter inzage gelegd is. Tijdens de periode van terinzagelegging zijn zes zienswijzen ingediend. De reacties op deze zienswijzen zijn samen met de reactie op het al eerder ontvangen advies van de Funderingstafel beoordeeld. Het heeft tot enkele aanpassingen geleid. De definitieve Funderingsaanpak (bijlage 1) wordt nu ter besluitvorming richting Provinciale Staten, Algemeen Bestuur van Wetterskip Fryslân en de raden gebracht. Eerder heeft het college bij de besluitvorming van de ontwerp-Funderingsaanpak enkele kanttekeningen geplaatst (en met de raad gedeeld); in het raadsvoorstel wordt aangegeven hoe deze punten zijn meegenomen. Argumenten: Inleiding In mei 2021 is het Veenweideprogramma 2021-2030 vastgesteld door PS en AB. Het programma is daarna ook behandeld in de besturen van de zeven betrokken veenweidegemeenten: Leeuwarden, Heerenveen, Smallingerland, Súdwest-Fryslân, De Fryske Marren, Weststellingwerf en Opsterland.

Eén van de maatregelen uit het Veenweideprogramma is gericht op een aanpak voor de funderingsproblematiek. Er is afgesproken dat in 2022 een besluit wordt genomen over de Funderingsaanpak. In de Funderingsaanpak wordt ingegaan op de aard en omvang van de Friese funderingsproblematiek, met informatie over de oorzaken van funderingsschade, de gevolgen daarvan, juridische aspecten en de uitgangspunten van de funderingsaanpak. Kosten voor funderingsherstel kunnen per woning oplopen tot € 100.000. Er wordt uitgegaan van circa 8.100 potentieel schadegevoelige woningen binnen het Friese veenweidegebied (waarvan circa 2.750 woningen in Súdwest-Fryslân. De aantallen zijn indicatief. Eén van de oorzaken van funderingsproblematiek is de voortdurende ontwatering van het veenweidegebied. Als gevolg daarvan ontstaat bodemdaling en komen de grondwaterstanden steeds lager te liggen. Hierdoor komen houten funderingen, gebruikt bij woningen/opstallen tot ca. 1970, uiteindelijk geheel of gedeeltelijk boven water te staan en worden deze aangetast. Wanneer de droogstand langdurig is, treedt er schade op aan de fundering en het pand.

1

Problemen met funderingen ontstaan echter niet alleen door verlaging(en) van het oppervlaktewaterpeil (waterhuishoudkundige factoren). Klimatologische, natuurlijke en bouwtechnische factoren hebben ook invloed op het grondwaterpeil en/of op de funderingen onder een pand. Vaak ligt de oorzaak van schade bij een combinatie van deze factoren, in dat geval is er sprake van multicausaliteit. Ook andere dan houten funderingen (bij woningen voor ca. 1970) zijn mogelijk schadegevoelig. De Funderingsaanpak Veenweidegebied Fryslân is een gezamenlijke aanpak van de Friese overheden: de Provincie Fryslân, het Wetterskip Fryslân en de zeven veenweidegemeenten. Besluitvorming hierover vindt plaats door alle betrokken overheden. Het is belangrijk dat er in Fryslân één aanpak is voor alle woningeigenaren met funderingsschade in het veenweidegebied. Binnen de aanpak/uitvoering worden drie oplossingsrichtingen benoemd (zie ook bijlage 5). Aanpak/uitvoering Oplossingsrichting 1 – Helpen met informatie De eigenaren worden beter geïnformeerd over het voorkomen van funderingsschade of, als ze al schade hebben, welke maatregelen ze kunnen nemen. De spil van deze oplossingsrichting is het Funderingsloket. Het bestaande loket wordt verbeterd. Er wordt meer informatie beschikbaar gesteld en eigenaren kunnen een afspraak maken met een medewerker van het loket.

Het is de bedoeling om een gezamenlijk loket voor de negen betrokken overheden in te stellen. Dit betekent dat er geen centraal fysiek loket komt, maar dat medewerker(s) van het loket terecht kunnen op de gemeentehuizen van zeven veenweidegemeenten en indien gewenst op het provincie- of waterschapshuis. Het doel is dicht bij de eigenaar te staan en vraaggestuurd te werken. Funderingsproblematiek manifesteert zich namelijk niet op alle plekken op dezelfde manier en in dezelfde mate. Het is de bedoeling eigenaren, die zich bij het loket melden, op een goede manier te helpen. En om iedereen die zich meldt, te kunnen helpen. Daarom wordt het aantal uren per eigenaar gemaximeerd. Maar wel op een zodanige manier dat iedereen goed kan worden geholpen. Oplossingsrichting 2 – Helpen met onderzoek Hierbij gaat het om het instellen van een subsidieregeling voor funderingsonderzoek en advies over maatregelen en financiering. Het ligt in de rede dat de uitvoering van deze regeling bij de provincie wordt ondergebracht, vanwege de ervaring die de provincie heeft met het uitvoeren van subsidieregelingen. Aan een bureau dat een funderingsonderzoek uitvoert wordt als voorwaarde gesteld dat deze werkt volgens de F3O-richtlijn. Dit is een onafhankelijk vastgestelde landelijke richtlijn voor funderingsonderzoek.

Hiermee is de kwaliteit gegarandeerd en worden geen specifieke bedrijven bevoordeeld of benadeeld. Het tweede onderdeel van deze oplossingsrichting is een innovatieregeling. Deze regeling beoogt de ontwikkeling van (innovatieve) methoden om funderingsschade te herstellen of te voorkomen, te stimuleren. De innovatieregeling wordt uitgevoerd via een subsidieregeling. De verdere invulling van de regeling wordt de komende maanden verder uitgewerkt. Oplossingsrichting 3 – Helpen met financiering Er wordt voorgesteld om aan te sluiten bij het landelijk Fonds Duurzaam Funderingsherstel. Dit fonds is er op dit moment ook al, maar functioneert onvoldoende. Wetterskip Fryslân heeft eind 2021 besloten zich aan te sluiten bij het fonds vanwege de urgente gevallen in de Groote Veenpolder (Weststellingwerf). Tot op heden is er hiervan geen gebruik gemaakt. Zo komen eigenaren die moeten slopen en nieuw bouwen of die bedrijfsmatige activiteiten ontplooien vanuit hun woning niet in aanmerking voor een lening uit het fonds. Dit soort aandachtspunten zullen in een ‘2.0 versie’ van het fonds moeten worden aangepast. Het ministerie van BZK beraadt zich op dit

2

moment over het aanpassen van het fonds. Vanuit Fryslân zijn we hierover in gesprek met het ministerie.

Deze faciliteit wordt ingesteld voor zogenoemde ‘niet-kunners’; eigenaren die bij hun eigen bank of hypotheekverstrekker niet terecht kunnen voor een lening. Het is de bedoeling dat er voor deze eigenaren een garantstelling wordt afgegeven. De overbruggingsfaciliteit vraagt nog nadere uitwerking, hetgeen de komende maanden wordt opgepakt. Inspraak en Advies Funderingstafel Inspraak De ontwerpaanpak lag van 12 september t/m 22 oktober 2022 ter inzage gelegd op basis van de provinciale inspraakverordening. Er konden zienswijzen worden ingediend. Tijdens de inspraakperiode zijn twee informatiebijeenkomsten georganiseerd voor leden van PS, AB en de gemeenteraden. Er zes zienswijzen ingediend. De hoofdlijn van deze zienswijzen is de aansprakelijkheidsvraag bij funderingsschade. Indieners zijn van mening dat de overheid per definitie (gedeeltelijk) verantwoordelijk is voor funderingsschade, vanwege eerdere besluiten over ontwatering. Daarom zou er compensatieregeling/financiële bijdrage moeten komen voor herstelkosten. Enkele indieners vragen om het advies van de Funderingstafel, over het opnemen van een compensatieregeling, alsnog in de Funderingsaanpak te verwerken. Daarnaast zijn er vragen over de samenhang tussen de Funderingsaanpak en de Aanpak Hoogwatercircuits van Wetterskip Fryslân.

Een deel van de zienswijzen gaat in op de ongelijke behandeling van bewoners ten opzichte van agrarische ondernemers in het veenweidegebied. Tenslotte zijn er opmerkingen gemaakt over de oplossingsrichtingen, de financiën en de communicatie. Een beoordeling van de zienswijzen is opgenomen in een reactienota (bijlage 2). Advies van de Funderingstafel De Funderingstafel had al, voorafgaand aan de inspraakperiode, op 13 juli 2022 een advies uitgebracht aan de Provinciale Staten (bijlage 3). Met op hoofdlijnen de volgende onderwerpen: a. Een goed functionerend loket: de Funderingstafel heeft, naar voorbeeld van het loket in de gemeente Schiedam, voorstellen gedaan voor het verbeteren van het bestaande loket in Fryslân. Met als inzet dat er voor eigenaren, die dat willen of voor wie dat nodig is, er begeleiding is van A tot Z. Het loket moet daarnaast een menselijk karakter krijgen. b. Een goede regeling voor onderzoek, herstelplan en herstel: de Funderingstafel adviseert een subsidieregeling (van 100%, gefinancierd door de overheden) te maken voor het uitvoeren van funderingsonderzoek en het maken van een herstelplan. Daarnaast adviseert de tafel om de kosten van funderingsherstel 50/50 te verdelen tussen overheden enerzijds en de woningeigenaar anderzijds. Voor eigenaren die geen eigen middelen hebben zou er een renteloze lening beschikbaar moeten zijn. c.

Preventie en voorlichting ter beperking van schade: de Funderingstafel vindt dat er meer aandacht moet zijn voor preventie en voorlichting. In het advies wordt vermeld wat overheden en burgers daarin kunnen betekenen. Er is grote waardering voor het werk dat is verzet door de Funderingstafel. De Funderingsaanpak had er zonder het advies waarschijnlijk anders uitgezien. Onderdelen als het Funderingsloket en preventie in de Funderingsaanpak zijn vormgegeven onder invloed van het advies van de Funderingstafel. De reactie op het advies van de Funderingstafel is opgenomen in een separate nota (bijlage 4). De voorgestelde wijzigingen naar aanleiding van het advies van de Funderingstafel zijn opgenomen in de paragraaf ‘wijzigingen n.a.v. de verzamelde inspraak, reacties en adviezen’.

3

Wijzigingen n.a.v. alle verzamelde inspraak, reacties en adviezen Naast wijzigingen naar aanleiding van inspraak, reacties en adviezen zijn ook ambtshalve wijzigingen doorgevoerd (bijlage 2). Nader duiding om af te zien van vergoeding funderingsschade Vanuit juridisch oogpunt zijn woningeigenaren zelf verantwoordelijk voor de staat van hun fundering en voor funderingsherstel. Uitspraken van de Raad van State uit 1996 en 2005 zijn in deze lijn gedaan en een analyse van advocatenkantoor Trip uit 2019 bevestigt dit uitgangspunt. Ondanks de juridische werkelijkheid, wordt er bij de gezamenlijke overheden een politiek-bestuurlijk morele verantwoordelijkheid gevoeld om gedupeerden van funderingsschade tegemoet te komen. Overigens bekijken alle partners dit vanuit hun eigen rol, bevoegdheid en verantwoordelijkheid.

Binnen de aanpak wordt een pakket aan maatregelen geboden in lijn met de moreel gevoelde verantwoordelijkheid voor deze problematiek. De redenen om geen schade te vergoeden zijn: • Wanneer er sprake is van peilverlaging (de verlaging van het waterpeil is groter dan de natuurlijke bodemdaling) en wanneer er hierdoor funderingsschade ontstaat, kan een woningeigenaar een beroep doen op de bestaande Nadeelcompensatieregeling gebouwschade van Wetterskip Fryslân. • Om te kunnen wonen, werken en recreëren in het veenweidegebied is het nodig om het veengebied te ontwateren. Om die reden wordt (naast de bestaande mogelijkheid om via de Nadeelcompensatieregeling gebouwschade de schade te verhalen) niet gekozen voor een extra compensatieregeling. • Het besluit om te komen tot de financiering van een compensatieregeling moet door het Rijk worden genomen. Een dergelijke beslissing heeft namelijk veel impact op de manier waarop alle Nederlandse overheden om moeten gaan met (funderings)schade aan huizen van hun inwoners. De hoge kosten van een compensatieregeling kunnen de Friese decentrale overheden niet dragen. Als compensatie aan de orde zou zijn dan staat het Rijk ook hiervoor aan de lat. Vanuit Fryslân is er een lobby gestart richting het Rijk (c.q.

ministerie van BZK) om het Fonds Duurzaam Funderingsherstel zo snel als mogelijk om te bouwen naar een landelijk dekkend fonds, met een bredere propositie aansluitend bij de Friese situatie. Deze lobby is een gezamenlijke inzet van de drie Friese overheden. Bij deze lobby wordt de wens betrokken om ‘niet-kunners’ tegen een zo laag mogelijke, of het liefst zonder, rente te laten lenen bij het fonds. Voor de decentrale (Friese) overheden is een compensatieregeling financieel niet draagbaar. Overigens geldt dit niet alleen voor Fryslân, maar ook in andere veenweidegebieden (zoals Noorden Zuid Holland, Overijssel). In de gesprekken met het Rijk zal ook het onderwerp daarom geagendeerd worden. Het onderwerp wordt ook steeds actueler en urgenter nu, vanwege de droge zomers, steeds meer gebieden te maken krijgen met funderingsproblematiek. Vereniging Eigen Huis heeft vanwege deze reden ook een brandbrief (d.d. 6-10-2022) gestuurd aan minister De Jonge. De verwachting is dat er binnenkort over dit onderwerp een Kamerbrief wordt verstuurd. Eerdere kanttekeningen SWF bij de ontwerp-Funderingsaanpak Eerder werden vanuit SWF enkele kanttekeningen geplaatst, die ook werden gedeeld met de raad en met de veenweidepartners.

Hoe hebben deze punten een plek gekregen binnen de aanpak? • Advies Funderingstafel Fryslân – Er werd aangedrongen op een zorgvuldige beoordeling van het advies in relatie tot de Funderingsaanpak. Eerder is toegelicht hoe dit heeft plaatsgevonden. • Financiële inzet gemeenten/kostenverdeling. Hierover zijn nadere afspraken gemaakt. Zie bij ‘Financiën’. • Onderzoek naar financiële inzet vanuit het Rijk. Eerder is ingegaan op de Friese lobby richting het Rijk. • Eventuele funderingsaanpak buiten het veenweidegebied. Steeds nadrukkelijker wordt er onderkend dat niet alleen in veengebieden funderingsproblemen zijn, maar ook in klei- en zandgebieden. Hierover wordt in de Funderingsaanpak vermeld: “We realiseren ons dat het

4

risico op funderingsschade niet alleen speelt in het Friese veenweidegebied. We onderzoeken in hoeverre een bredere toepassing van de funderingsaanpak, die ook voor andere delen van Fryslân beschikbaar komt, mogelijk is. We nemen de inzichten bij de uitvoering van de aanpak in het veenweidegebied hierin mee”. Verder geldt dat binnen de aanpak wordt voorkomen dat woningeigenaren die net buiten de begrenzing van het veenweidegebied vallen, geen aanspraak kunnen maken op maatregelen vanuit de Funderingsaanpak. De intentie is om flexibel om te gaan met grensgevallen tijdens de uitvoering, zowel qua loket als qua regeling funderingsonderzoeken. Dit wordt per individueel geval beoordeeld. Voor Súdwest-Fryslân is dit met name van belang vanwege mogelijke gevallen in Sneek en omgeving. Formeel valt Sneek grotendeels buiten de begrenzing van het veengebied, maar staat het wel onder invloed van aanwezige veenlagen. Hierdoor kan het aantal potentieel schadegevoelige woningen voor SWF fors toenemen (aanmerkelijk meer dan de nu opgenomen 2750 woningen). Vandaar dat SWF qua financiële bijdrage iets meer bijdraagt dan op basis van de nu opgenomen schadegevoelige woning logisch zou zijn (niet 36% maar 40%). Met een evaluatie van de aanpak in 2023 is hier eventueel een bijstelling nodig/gewenst.

Besluitvorming provincie/Wetterskip De besluitvorming bij de provincie en het Wetterskip (eind december 2022) loopt vooruit op de besluitvorming bij de gemeenten (januari/begin februari 2023). Hierdoor zijn er medio december 2022 al bewegingen bekend bij provincie en Wetterskip om tot aanpassingen (of aanvullingen) van de aanpak te komen (o.a. met in te dienen moties). We kunnen de uitkomst hiervan nog niet meenemen in dit raadsvoorstel. Zo nodig zal het college hierover aanvullend een Actieve informatie aan de raad toesturen met een nadere duiding van de besluiten (of vragen hierover vanuit de raad beantwoorden). Verzenden brief naar minister van VRO Het college van Weststellingwerf heeft het initiatief genomen om een brief te sturen naar minister De Jonge (Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening) om hierin een verdere verantwoordelijkheid vanuit het Rijk te bepleiten. Binnen de Friese aanpak lopen de decentrale overheden aan tegen de grenzen van wat zij kunnen bieden, binnen de eigen rollen en verantwoordelijkheden. In de brief wordt aangegeven dat, met hetgeen binnen de Friese aanpak geboden kan worden, de problemen van woningeigenaren met funderingsschade niet (of te beperkt) opgelost zijn. Terwijl de nood in meerdere gevallen (overigens op dit moment met name actueel in Weststellingwerf) hoog is.

Het college van Weststellingwerf vindt het nodig dat het Rijk ook haar rol en verantwoordelijkheid pakt binnen het Fonds Duurzaam Funderingsherstel en een financiële bijdrage levert. De zeven veenweidegemeenten, waaronder SWF, willen zich aansluiten bij de brief van Weststellingwerf, bij voorkeur ook samen met de provincie en het Wetterskip. Hierover vindt nog aanvullende afstemming plaats, ook aan de hand van de besluitvorming bij de verschillende overheden. De brief zal daardoor niet eerder dan medio februari 2022 kunnen worden verstuurd. De besluitvorming in de diverse besluiten kan van invloed zijn op de inhoud van de brief. Hierover vindt tussen de besturen nog afstemming plaats. De conceptbrief van de gemeente Weststellingwerf zal daarbij als uitgangspunt dienen en is daarom bij de raadsstukken gevoegd (bijlage 6). Risico’s: Door een verdere aandacht voor funderingsproblemen kan een hulpvraag richting overheden verder toenemen. E.e.a. kan voor een verdere financiële/personele inzet zorgen. Daar staat tegenover dat dit ook kan leiden tot een meer toekomstbestendig gemeentelijk woningbestand. Binnen de aanpak zijn evaluatiemomenten ingebouwd (o.a. evaluatie 2023, herijking 2026 of zo nodig nog anderszins).

Financiën: Kosten Bij de ontwerp-Funderingsaanpak is het voorstel gedaan de kosten voor oplossingsrichting 1 en 2 te verdelen tussen de provincie (1/3), het waterschap (1/3) en de gemeenten (1/3). De zeven deelnemende gemeenten hebben aangegeven financieel te willen bijdragen aan:

5

• •

de éénmalige kosten, met name inrichting loket (binnen oplossingsrichting 1); de structurele kosten, o.a. inrichting loket en grotendeels personele kosten voor het Funderingsloket (binnen oplossingsrichting 1 en 2).

De gemeenten hebben aangegeven niet financieel te willen bijdragen aan: • de kosten van het subsidiebudget voor funderingsonderzoek en het innovatiefonds (oplossingsrichting 2); • de kosten de leenfaciliteit met garantstelling/overbruggingsfaciliteit (oplossingsrichting 3).

Financiële verdeling veenweidegemeenten: • Door de zeven veenweidegemeenten is afgesproken om de bijdragen globaal te verdelen op basis van het potentieel aantal schadegevallen per gemeente, zoals in de Funderingsaanpak is weergegeven. Voor Súdwest-Fryslân geldt een bijdrage van 40%. • Er is gerekend op basis van een verdeling tussen de zeven deelnemende veenweidegemeenten. Er vindt nog afstemming plaats met de andere vier niet-deelnemende veenweidegemeente hoe zij aanhaken (zo mogelijk ook financieel). • In onderstaande tabel is de verdeling uitgewerkt.

Bijdrage Súdwest-Fryslân: • Eenmalig (2023): € 14.880 (40% van 1/3 van € 111.500) • Structureel (vanaf 20230: € 57.400 (40% van 1/3 deel van € 431.500) Dekking De dekking van de kosten is betrokken bij de gevraagde inzet binnen Vitaal Landschap zoals uitgewerkt in het concretiseringsvoorstel van de begrotingsmiddelen (begroting 2023). Op 2 februari 2022 wordt het volledige concretiseringsvoorstel aan de raad voorgelegd (gelijktijdig met de Funderingsaanpak). Andere opties: • •

Als SWF afzien van deelname aan de aanpak. Wel doorkruist dit eerdere afspraken om in het kader van de veenweideaanpak tot een gezamenlijke aanpak te komen. Als SWF wel de aanpak ondersteunen, maar (bijv.) niet de financiële middelen hiervoor beschikbaar te stellen. Deze houding zal als weinig solidair worden gezien.

6

Wettelijke basis: De Funderingsaanpak vloeit voort uit het vastgestelde Veenweideprogramma Fryslân 2021-2030. Global Goals: De funderingsaanpak moet in samenhang worden gezien met de bredere Friese veenweideaanpak (en de te realiseren veenweidedoelen). SDG’s die hierbij in het oog springen zijn: Duurzame steden en gemeenschappen (SDG 11), Verantwoorde consumptie en productie (SDG 12), Leven in het water (SDG 14) en Leven op het land (SDG 15) Wie zijn betrokken: De diverse partners binnen de brede samenwerking van de Friese Veenweideaanpak. Met een aanvullende betrokkenheid van de leden van de Funderingstafel. Wijze van participatie: Zie wat hierover eerder bij het onderdeel ‘Inspraak en Advies Funderingstafel’ is aangegeven.

Digitale links naar informatiebronnen: https://www.veenweidefryslan.frl/nieuwsberichten/funderingsaanpak-loket-onderzoekssubsidie-engarantstelling In welke fase: Vaststellingsfase Planning vervolg in de raad/LTA: N.v.t. Bijlage(n): 1. Funderingsaanpak Veenweidegebied Fryslân 2. Reactienota Zienswijzen Funderingsaanpak 3. Advies Friese Funderingstafel 4. Reactie advies Funderingstafel 5. Verkorte weergave oplossingsrichtingen 1, 2 en 3 6. Conceptbrief aan de minister van VRO (Gemeente Weststellingwerf)

Burgemeester en wethouders van Súdwest-Fryslân.

mr. drs. J.A. de Vries

drs. E.K. Strijker

7

, burgemeester.

, gemeentesecretaris.

Raadsbesluit gemeente Súdwest-Fryslân Onderwerp Funderingsaanpak Veenweidegebied Fryslân Naar aanleiding van het voorstel van burgemeester en wethouders d.d. 13 december 2022; besluit: de Funderingsaanpak vast te stellen;

Aldus vastgesteld in de openbare raadsvergadering van 2 februari 2023

mr. drs. J.A. de Vries

G.W. Stegenga

8

, voorzitter.

, griffier.