Raadsvoorstel - Erfgoednota en bijbehorende beleidsonderdelen en bijlagen

Ons nummer: R21.000042

*R21.000042* O.0000001E

Raadsvoorstel gemeente Súdwest-Fryslân Onderwerp Raadsvergadering van Commissie Commissievergadering van Portefeuillehouder Team Behandelend ambtenaar

Erfgoednota en bijbehorende beleidsonderdelen en bijlagen 29 april 2021 Doarp, Stêd en Omkriten 13 april 2021 M.E.T. Bakker MSc Ruimtelijke Ontwikkeling en Economische Zaken A. de Haan

Voorstel: 1) De reactienota ' zienswijzen erfgoednota' vast te stellen; 2) In te stemmen met de wijzigingen ten opzichte van de concept-erfgoednota, zoals die ter inzage heeft gelegen; 3) De Erfgoednota en onderstaande beleidsonderdelen en bijlagen vast te stellen: a) De Notitie Funerair Erfgoed: gemeentelijke begraafplaatsen b) De Erfgoedverordening c) De Notitie duurzaam erfgoed inclusief beleid zonnepanelen in beschermde stads- en dorpsgezichten en monumenten d) De Beleidsnota Religieus Erfgoed: kerkgebouwen e) De Wijziging gebiedsgerichte criteria gebied ' Historische Kernen' welstandsnota 2018; 4) De toekenning van de aanvullende middelen ten behoeve van de uitvoering van de Erfgoednota integraal af te wegen bij de Koersnota/Programmabegroting van 2022 en verder.

Inleiding: Deze Erfgoednota vervangt de eerdere nota (Basis op orde, vastgesteld in 2013). Een belangrijke reden om nieuw erfgoedbeleid vast te stellen is de gewijzigde wetgeving. De voormalige Monumentenwet 1988 en de Wet tot behoud van cultuurbezit zijn in 2016 vervangen door de nieuwe Erfgoedwet 2016. Daarnaast treedt naar verwachting in 2022 de nieuwe Omgevingswet in werking. Deze wetswijzigingen brengen grote veranderingen met zich mee voor de gemeente. De gemeente moet voor cultureel erfgoed dat voor bescherming in aanmerking komt een toereikend beschermingsregime opnemen in het omgevingsplan. Belangrijk daarbij is ook de verbreding van een objectgerichte naar tevens een gebiedsgerichte benadering en de nadruk op samenhang en samenwerking, zowel naar de inwoners als binnen de gemeentelijke organisatie zelf. Op 15 december 2020 heeft het college ingestemd met de concept Erfgoednota en bijbehorende beleidsonderdelen en bijlagen en zijn deze ter inzage gelegd. De ter inzagelegging is nu afgerond en er zijn een aantal zienswijzen/reacties binnengekomen. Er is een reactienota zienswijzen opgesteld en er wordt voorgesteld om de Erfgoednota op enkele punten aan te passen n.a.v. 1 ingediende zienswijze. De Erfgoednota en bijbehorende beleidsstukken en bijlagen worden nu ter vaststelling aangeboden.

Doel: Het doel van de Erfgoednota en de bijbehorende beleidsonderdelen is om eenduidig en zo integraal mogelijk beleid te formuleren voor de komende jaren. Hiermee worden de juiste randvoorwaarden

1

geboden voor een evenwichtige en duurzame instandhouding van het erfgoed, ook straks onder de nieuwe Omgevingswet.

Argumenten: Reactienota zienswijzen De Concept Erfgoednota en bijbehorende concept beleidsonderdelen hebben gedurende een periode van zes weken vanaf 25 december 2020 tot en met 5 februari 2021 voor een ieder ter inzage gelegen. Er zijn vijf zienswijzen op het stuk ingediend. Op grond hiervan wordt één aanpassing voorgesteld op de erfgoednota. Zie bijlage reactie zienswijzennota. Ambtelijke wijzigingen erfgoednota Er is sprake van een aantal kleine wijzigingen ten opzichte van de concept Erfgoednota. Dit heeft betrekking op de planning van de inventarisatie van de karakteristieke panden. De wijzigingen leiden niet tot wezenlijke inhoudelijke veranderingen van de Erfgoednota. Erfgoednota Met deze Erfgoednota wordt een voorstel gedaan voor de inhoudelijke kaders van het erfgoedbeleid tot en met medio 2026. De erfgoednota fungeert enerzijds als richtinggevend document voor acties, maatregelen en activiteiten die de komende jaren worden ontplooid op het gebied van erfgoed. Anderzijds vormt de erfgoednota een toetsingkader bij initiatieven van derden. Overkoepelende thema’s vormen Omgevingswetproof, Duurzaam erfgoed, Cultuurtoerisme en Samen met de mienskip een toekomst voor erfgoed.

Via de drie Erfgoedpilaren Waardering en bescherming, Bewustwording en samenwerking en Instandhouding en versterking wordt aangegeven hoe wij denken de visie uit te gaan voeren middel uitgangpunten en concrete acties. In het kader van de wens vanuit college voor het opstellen van meer integraal beleid is de Erfgoednota gebruikt als kapstok voor diverse beleidsstukken met een erfgoedcomponent. De volgende beleidsonderdelen worden samen met de Erfgoednota voor vaststelling aangeboden: de Notitie funerair erfgoed: gemeentelijke begraafplaatsen, de Erfgoedverordening, de Notitie duurzaam erfgoed inclusief Beleid zonnepanelen in beschermde stads- en dorpsgezichten, de Beleidsnota religieus erfgoed: kerkgebouwen en de Wijziging gebiedsgerichte criteria gebied ‘Historische Kernen’ welstandsnota 2018. Notitie funerair erfgoed: gemeentelijke begraafplaatsen In onze gemeente liggen vele kerkhoven en begraafplaatsen. In het kader van beleidsontwikkeling ten aanzien van de begraafplaatsen, die in gemeentelijk beheer zijn, hebben wij het funerair erfgoed dat in eigendom van de gemeente is geïnventariseerd. In 2021 worden de grafmonumenten gewaardeerd. Op basis van de lokale begraafplaatsverordeningen kunnen de grafstenen vervolgens een beschermde status krijgen, zodat wanneer het grafrecht vervalt de steen niet geruimd wordt, maar op de begraafplaats aanwezig blijft.

De Notitie funerair erfgoed is als beleidsonderdeel 1 bij de Erfgoednota gevoegd. Erfgoedverordening De gemeente is verplicht om een verordening vast te stellen waarmee tenminste het instellen van een monumentencommissie wordt geregeld. Met de Erfgoedverordening gemeente SúdwestFryslân heeft de gemeente een toetsingskader ten behoeve van de omgevingsvergunningsplicht en de omgang met monumenten en archeologie in relatie tot planologische ontwikkelingen binnen het grondgebied. Via de Erfgoedverordening worden verschillende zaken op het gebied van erfgoed geregeld. Op basis van de Erfgoedverordening geldt een vergunningenstelsel voor gemeentelijke monumenten. Het archeologiebeleid wordt in nieuw vast te stellen bestemmingsplannen opgenomen. Voor gebieden waar bestemmingsplannen van kracht zijn die nog niet zijn voorzien van een regeling tot archeologische bescherming voorziet de gemeentelijke Erfgoedverordening hierin. Er zijn geen wezenlijke veranderingen ten opzichte van de te vervallen Erfgoedverordening, behalve

2

dat de gemeente nu ook kunstcollecties (roerend erfgoed) aan kan wijzen als gemeentelijke collectie (vergelijkbaar met gemeentelijk monument). De Erfgoedverordening is als beleidsonderdeel 2 bij de Erfgoednota gevoegd. Notitie duurzaam erfgoed inclusief Beleid zonnepanelen in beschermde stads- en dorpsgezichten en monumenten Als wij ons erfgoed een eigentijds gebruik willen geven, moet het klaar zijn voor de toekomst. Daarom investeert de gemeente Súdwest-Fryslân in de verduurzaming van haar gebouwde erfgoed. De synergie met duurzaamheid is een steeds belangrijker thema geworden in het erfgoedbeleid. Aanpassingen aan monumentale en/of historische bebouwing vereist vaak maatwerk. Dit geldt zeker ook voor de diverse duurzaamheidsmaatregelen die er bestaan. In de Notitie duurzaam erfgoed wordt dieper ingegaan op de mogelijkheden en kansen die er liggen om binnen erfgoed een substantiële bijdrage te leveren aan de landelijke duurzaamheidsopgave. De notitie is als beleidsonderdeel 3 bij de Erfgoednota gevoegd. Beleidsnota religieus erfgoed: kerkgebouwen De gemeente Súdwest-Fryslân is één van de grootste kerkengemeenten van Nederland met 158 kerkgebouwen en een daarbij behorende tanende/afnemende primaire religieuze gebruiksfunctie.

Het is noodzakelijk om een representatief deel hiervan, al dan niet herbestemd, letterlijk en figuurlijk overeind te houden door de kerkeigenaren te ondersteunen en te faciliteren middels de instelling van een Kerken Helpdesk. De Beleidsnota religieus erfgoed: kerkgebouwen (als vervolg op de Kerkenvisie vastgesteld in 2020) is als beleidsonderdeel 4 bij de Erfgoednota gevoegd. Wijziging gebiedsgerichte criteria gebied ‘Historische Kernen’ welstandsnota 2018 Volgens de Welstandsnota dienen in gebieden die liggen in het welstandsgebied ‘Historische kernen’ gevelopeningen te bestaan uit natuurlijke materialen. Kunststof is niet toegestaan voor de delen die zichtbaar zijn vanuit het openbare gebied. Dit omdat behoud van het oorspronkelijke materiaal belangrijk is voor het behoud van de historische uitstraling van panden in een historisch gezicht, met name voor de panden binnen de gemeentelijke en rijksbeschermde gezichten. In 2018 is de Welstandsnota gewijzigd waarbij alle 63 historische kernen in de gemeente onder het bijzondere welstandsgebied ‘historische kernen’ vallen. Dit blijkt nu een te grote beperking voor panden zonder enige status, mede ook omdat het uiterlijk van kunststof zich door de jaren heen steeds verder heeft ontwikkeld.

Daarom deze aanpassing op de Welstandnota, waarbij er onder voorwaarden kunststof kan worden toegepast in historische kernen, die niet als beschermd stads- of dorpsgezicht zijn aangewezen. Deze wijziging is als beleidsonderdeel 5 bij de Erfgoednota gevoegd.

Alternatieven: De erfgoednota en bijbehorende beleidsonderdelen en bijlagen kunnen niet vastgesteld worden of op punten aangepast worden. Eventuele vertraging in het proces zou kunnen betekenen dat de planning van de LTA niet meer wordt gehaald. Risico’s: Planschade en excessieve kosten Hoewel in de meeste vigerende bestemmingsplannen van de gemeente in het verleden al archeologie opgenomen werd, kan in sommige gevallen, waarbij voor het eerst archeologie wordt opgenomen, planschade geclaimd worden. Waar archeologisch onderzoek verplicht wordt gesteld kan via de rechter een beroep worden gedaan op excessieve kosten. Bij opgravingskosten die in verhouding tot de plankosten onevenredig hoog zijn (per geval te bepalen), heeft een ‘initiatiefnemer ofwel verstoorder’ de mogelijkheid een deel van de kosten te verhalen op de overheid. Voor beide onderwerpen dient men voor een toekenning aan een reeks voorwaarden te voldoen. Vooralsnog is er landelijk gezien minimaal aanspraak gemaakt op kosten ontstaan door planschade en/of excessieve kosten. Voor zover bekend is dit in de voormalige gemeenten nog nooit gebeurd. Het is dan ook onmogelijk om van te voren in te schatten in

3

hoeverre er succesvol aanspraak gemaakt gaat worden op deze regelingen door aanvragers en wat dus de financiële risico’s zijn. Vooralsnog wordt het risico van (toekenning) van planschade klein geacht. In het geval van claims dient geput te worden uit het gemeentefonds, waarin ook een vergoeding zit voor bestuurslasten voor archeologie (zie verder paragraaf Financiële aspecten).

Kaders: Monumentenwet 1988, Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (WABO), Erfgoedwet (2016), de op handen zijnde Omgevingswet en Inspraakverordening Súdwest-Fryslân.

Financiële aspecten/gevolgen: Budgetten cultureel erfgoed Huidige situatie: structureel budget € 241.500 per jaar voor subsidie, bewustwording en onderzoek. Gewenste situatie: aanvullend structureel € 30.000 en incidenteel € 10.000 voor verduurzaming, herbestemming en inventarisaties. De vraag om aanvullende middelen zal als wens via de Koersnota/Programmabegroting van 2022 en verder opgevoerd worden. Onderzoek instelling archeologisch fonds Vanaf 2008 ontvangen gemeenten jaarlijks een structurele compensatie voor de bestuurslasten voor de bescherming van het gemeentelijk archeologisch erfgoed, evenals een bijdrage voor ‘excessieve opgravingskosten’. Dit bedrag wordt verdeeld via de maatstaf ‘woonruimten’. De besteding van de algemene uitkering is vrij aan de gemeente. De gemeente Súdwest-Fryslân heeft deze specifieke archeologische inkomsten (€ 48.500 in 2020) dan ook niet geoormerkt en is het dus in de begroting verwerkt als inkomst. Overwogen kan worden om dit wel te doen om daarmee het gemeentelijk archeologiebeleid voor een deel te kunnen bekostigen. Hierdoor kunnen bijvoorbeeld zogenaamde kostbare toevals- en vrijstellingsvondsten en/of planschade gemakkelijker worden gedekt. Hiervoor moet dan wel dekking gevonden worden in de begroting.

Aangezien in de komende beleidsperiode onderzocht wordt in hoeverre de instelling van dit fonds realiseerbaar is, is dit bedrag nog niet opgevoerd bij gewenste situatie zoals beschreven onder Budgetten cultureel erfgoed hierboven.

Duurzaamheid: Behoud van het erfgoed is duurzaam. Dit wordt duidelijk toegelicht en nader uitgewerkt in de Erfgoednota in algemene zin en meer specifiek in het bijbehorende beleidsonderdeel: Notitie duurzaam erfgoed inclusief Beleid zonnepanelen in beschermde stads- en dorpsgezichten en monumenten.

Vervolgproces: De vaststelling van de Erfgoednota en bijbehorende beleidsnota’s en bijlagen wordt gepubliceerd.

Monitoring en evaluatie: n.v.t.

Gevolgen voor LTA: Het stuk kan na vaststelling van de LTA af.

4

Communicatie en afstemming: De erfgoednota en bijbehorende beleidsnotas en bijlagen heeft 6 weken ter inzage gelegen voor eenieder. Ook heeft er in het voortraject communicatie plaatsgevonden met stichtingen en erfgoedverenigingen en andere overheden. De vaststelling van de erfgoednota en bijbehorende beleidsnotas en bijlagen wordt gecommuniceerd naar alle betrokkenen. Bijlage(n)

Meegezonden: - Reactienota zienswijzen - Erfgoednota inclusief bijbehorende beleidsnota's en bijlagen

Burgemeester en wethouders van Súdwest-Fryslân.

mr. drs. J.A. de Vries

P. Zondervan

5

, burgemeester.

, gemeentesecretaris.

Raadsbesluit gemeente Súdwest-Fryslân Onderwerp Erfgoednota en bijbehorende beleidsonderdelen en bijlagen Naar aanleiding van het voorstel van burgemeester en wethouders d.d. 16 maart 2021;

besluit de raad: 1) De reactienota ' zienswijzen erfgoednota' vast te stellen; 2) In te stemmen met de wijzigingen ten opzichte van de concept-erfgoednota, zoals die ter inzage heeft gelegen; 3) De Erfgoednota en onderstaande beleidsonderdelen en bijlagen vast te stellen: a) De Notitie Funerair Erfgoed: gemeentelijke begraafplaatsen b) De Erfgoedverordening c) De Notitie duurzaam erfgoed inclusief beleid zonnepanelen in beschermde stads- en dorpsgezichten en monumenten d) De Beleidsnota Religieus Erfgoed: kerkgebouwen e) De Wijziging gebiedsgerichte criteria gebied ' Historische Kernen' welstandsnota 2018; 4) De toekenning van de aanvullende middelen ten behoeve van de uitvoering van de Erfgoednota integraal af te wegen bij de Koersnota/Programmabegroting van 2022 en verder.

Aldus vastgesteld in de openbare raadsvergadering van 29 april 2021

mr. drs. J.A. de Vries

G.W. Stegenga

6

, voorzitter.

, griffier.