Raadsvoorstel - Berging Lancaster IJsselmeer

Ons nummer: R22.000127

*R22.000127* O.0000001E

Raadsvoorstel gemeente Súdwest-Fryslân Onderwerp Raadsvergadering van Commissie Commissievergadering van Portefeuillehouder Team Adviseur

Berging Lancaster IJsselmeer 29 september 2022 Bestjoer en Finânsjes 15 september 2022 Petra van den Akker, Ruimtelijke Ontwikkeling Atty de Haan

Voorstel: a) In te stemmen met het bergen van een Engelse Bommenwerper uit de Tweede Wereldoorlog, hoogstwaarschijnlijk de Lancaster ED603 en haar bemanning, die gevonden is in het IJsselmeer; b) een bedrag van € 1.714.000 beschikbaar te stellen voor de berging van het vliegtuigwrak; c) het onder b) genoemde krediet te dekken uit een bijdrage van € 1.714.000 van het Rijk. Samenvatting: Gedurende WOII zijn meer dan 5000 vliegtuigen neergeschoten/neergestort. Veel van deze vliegtuigwrakken zijn al tijdens de WO II geruimd. Tot 1996 was het voor iedereen toegestaan zelf opgravingen te doen, als de eigenaar van de grond dat goed vond. Tegenwoordig is het illegaal om zelf te graven en moet de Stafofficier Vliegtuigberging van de Koninklijke Luchtmacht (SOVB) de opgraving leiden. Sinds 1960 heeft de luchtmacht bijna 200 vliegtuigwrakken geborgen, maar tientallen liggen nog steeds verspreid in Nederland. Recent onderzoek door de Studiegroep Luchtoorlog 1939 – 1945 (SGLO) wijst uit dat het aantal wraklocaties waar met enige mate van zekerheid stoffelijke resten van vermiste bemanningsleden kunnen worden aangetroffen, beperkt is. De mogelijke aanwezigheid van stoffelijke resten van vermiste vliegers uit de Tweede Wereldoorlog is een criterium om in aanmerking te komen voor het Nationaal Berging Programma vliegtuigwrakken (hierna Programma, zie bijlage 1).

Dit Programma is op 16 oktober 2018 ingesteld op verzoek van de Kamer (motie Van der Graaf, Kamerstuk 32156-94), met name om recht te doen aan de wens van nabestaanden van omgekomen bemanningsleden. De beslissingsbevoegdheid om het bergen van wrakken en/of stoffelijke resten al dan niet uit te voeren berust bij het gemeentebestuur. Overwegingen die hierbij een rol kunnen spelen zijn openbare orde en veiligheid, algemeen belang, volksgezondheid en piëteit ten aanzien van nabestaanden en gesneuvelden. Daarnaast kunnen ook de kosten van een berging een rol spelen in de beslissing om wel of niet tot berging over te gaan Naar aanleiding van de brief van de burgemeester van 19 april 2021 (bijlage 2) met het verzoek om, onder voorbehoud, het vliegtuigwrak van de vermoedelijke Lancaster ED603 liggende in het IJsselmeer, op te nemen in het Nationaal Programma Vliegtuigbergingen, heeft het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties positief gereageerd (bijlage 3).

1

Argumenten: Nationaal Bergingsprogramma Vliegtuigbergingen. In 2018 is door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) een nationaal programma ‘Berging vliegtuigwrakken met nog vermiste vliegers uit de Tweede Wereldoorlog’ (bijlage 3) ingesteld. Het Programma richt zich op de daadwerkelijke berging van vliegtuigwrakken en mogelijk de stoffelijke resten van vermiste bemanningsleden. Via dit Programma wil het ministerie van BZK uitvoering geven aan 30 tot 50 kansrijke bergingen van vliegtuigwrakken in de Nederlandse bodem. Hiervan wordt de kans reëel geacht dat bij een berging stoffelijke resten kunnen worden gevonden. In de eerste plaats wil het ministerie van Binnenlandse Zaken recht doen aan de wensen van de nabestaanden van de omgekomen bemanningsleden. Daarnaast werd het gezien als een betekenisvol gebaar met destijds het oog op de viering van 75 jaar bevrijding van Nederland in 2020. Middels de ‘bommenregeling’ ontvangt de gemeente een bijdrage van 68% voor de gemaakte kosten voor het opsporen en ruimen van explosieven uit de Tweede Wereldoorlog (door BZK toegekend in meicirculaire 2021). Binnen het Programma bestaat de mogelijkheid van een aanvulling tot 100% van deze bijdrage. Bovendien staan voor deze berging de benodigde diensten van het ministerie van Defensie ter beschikking.

Principebeginsel Het rijksbeleid ten aanzien van vliegtuigbergingen is vastgelegd in de circulaire vliegtuigbergingen. In principe beschouwt het rijk vliegtuigwrakken die zich onder de grond dan wel op de rivier- of zeebodem bevinden, conform internationale verdragen, als oorlogsgraf en daarom worden deze in beginsel onberoerd gelaten. De burgemeester heeft in april 2021 besloten deze lijn te volgen en als principe beginsel te handhaven dat wij vliegtuigwrakken als potentieel oorlogsgraf zien, die niet mogen worden verstoord. Wel is daarbij opgenomen dat de mogelijkheid open wordt gelaten om in bepaalde gevallen van het oorlogsgraf beginsel af te kunnen wijken (bijvoorbeeld ten behoeve van berging), bij vliegtuigwrakken waarvan de identificatie en locatie bekend is, en waar een vermoeden voor de aanwezigheid van menselijke resten voor bestaat. Dit maatwerk betreft een zorgvuldige afweging van factoren als piëteit ten aanzien van nabestaanden en openbare orde en veiligheid. Deze afweging kan verder mede worden bepaald door (een combinatie) van factoren als algemeen belang, volksgezondheid en financieringsmogelijkheden. Vliegtuigwrakken in het IJsselmeer In het IJsselmeer liggen tientallen wrakken van Geallieerde en Duitse vliegtuigen. Ook in ons gemeentelijk grondgebied. Meerdere locaties zijn bekend, maar vaak is het onduidelijk om welk toestel het gaat.

Dit met uitzondering van twee toestellen: de Lancaster ED603 en de Manchester L7390, twee bommenwerpers van de Royal Air Force (RAF). We denken hiervan de exacte locaties te weten. Omdat er duidelijke aanwijzingen zijn voor stoffelijke resten in beide wrakken, kunnen ze mogelijk in aanmerking komen voor het Programma. De burgemeester heeft in april 2021 dan ook een brief gestuurd naar het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) met het verzoek om deze twee vliegtuigwrakken die in het IJsselmeer liggen aan te melden voor dit programma. Hierna heeft de Stafofficier Vliegtuigbergingen (SOVB) contact met ons opgenomen om uit te zoeken of deze vliegtuigwrakken kansrijk zijn voor een berging. In de zomer van 2021 heeft de marine proefduiken uitgevoerd naar beide wrakken. Op de locatie van de vermoedelijke Lancaster is hierbij een vliegtuigwrak gevonden. Op de locatie van de vermoedelijke Manchester zijn daarentegen geen vliegtuigwrakdelen gevonden. In overleg met de SOVB is daarna besloten om nader onderzoek uit te laten voeren naar de locatie van de Lancaster. Bij dit detectieonderzoek is in kaart gebracht hoe vliegtuigwrak op de bodem ligt. Ook is bij dit detectieonderzoek een nieuwe mogelijke locatie van de Manchester meegenomen. De locatie van de Manchester is bij dit onderzoek wederom niet gevonden. De zoektocht naar de Manchester wordt vervolgd.

Het Ministerie meldde vervolgens in haar brief van juni 2022 dat zij positief staat tegenover opname van de Lancaster in het Programma. Beschikbaarheid middelen De kosten voor de gemeente zijn beperkt bij opname in het Bergingsprogramma. De kosten komen nagenoeg geheel voor rekening van het Rijk.

2

Uit eerbied voor de nabestaanden en gesneuvelden. Het college geeft graag gehoor aan de wens van de nabestaanden om de stoffelijke resten van de bemanning te bergen. Het college hecht er belang aan om de stoffelijke resten van de bemanningsleden naar hun laatste rustplaats te brengen en zo een officieel graf te geven. De bemanningsleden hebben de ultieme prijs betaald, zodat wij ook vandaag de dag nog in vrijheid kunnen leven. Tevens geeft het de nabestaanden de gelegenheid om tot een waardige afsluiting te komen. De stichting Missing Airmen Memorial Foundation uit Leeuwarden (SMAMF) zoekt de mogelijke nabestaanden van de bemanning op en legt de contacten met hen namens de gemeente om hen verder op de hoogte te stellen van het project. Bevordering van de openbare orde en veiligheid Berging biedt de mogelijkheid de locatie wrak- en munitievrij te krijgen ten behoeve van: de leefomgeving; eventuele mogelijke toekomstige ontwikkelingen; het gevaar voor waterrecreanten, scheepvaart en visserij; het gevaar in relatie tot illegale duikactiviteiten. Zichtbaar maken cultuurhistorie, militair erfgoed WOII In samenspraak met provincie Fryslân en het kazemattenmuseum kan met de berging an sich en de overgebleven wrakresten een stukje cultuurhistorie over het militair erfgoed WOII zichtbaar worden gemaakt en het verhaal hierover worden verteld.

Het tentoonstellen van de wrakdelen zorgt voor bewustwording en maakt het verhaal van de laatste vlucht beleefbaar. Publiciteit In het verleden zijn door de (voormalige) gemeente verzoeken afgewezen tot berging. Door de berging laat de gemeente zien haar WO-II erfgoed belangrijk te vinden, er waarde aan te hechten de herinnering aan vrijheid levend te houden. Door het erfgoed uit deze periode te beschermen, blijven ook de verhalen over oorlog en bezetting in heel Nederland levend. Verhalen die niet alleen gaan over toen, maar ook over nu: ze leren ons hoe belangrijk vrijheid is en hoe belangrijk het is om oog te hebben voor de ander. Risico’s: De verwachting is niet dat er nog niet gesprongen explosieven aanwezig zijn, aangezien het vliegtuig op de terugweg was naar Engeland. Het kan echter niet uitgesloten worden dat buiten het gecontroleerde onderzoeksgebied nog mogelijke ontplofbare oorlogsresten, of delen hiervan, kunnen worden aangetroffen. Dit kan gevaarlijke situaties veroorzaken bij de berging, ook al wordt dit gecontroleerd geruimd. Door ze echter te laten liggen, zijn die risico’s er ook, maar dan in een ongecontroleerde situatie. Financiën: Na overleg met Defensie worden de totale bergingskosten + overige kosten geschat op circa € 1,9 miljoen excl. btw. (bijlage 4).

Met de opname in het Nationaal programma vliegtuigbergingen worden de kosten van de berging 100% vergoed. Via de meicirculaire van het gemeentefonds ontvangt de gemeente het toegekende bedrag. De gemeente Súdwest-Fryslân is de aanbestedende partij. Het totaalbedrag van de bergingskosten is als volgt opgebouwd: Voorbereiding en onderzoek e.d.: € 284.000 Berging vliegtuigwrak en bemanning: € 1.430.000 TOTAAL bergingskosten € 1.714.000 Overige kosten TOTAAL

€ 151.000 € 1.865.000

3

Naast de bergingskosten zijn er nog kosten die niet worden vergoed vanuit het Nationaal Programma en voor rekening komen van de gemeente. Deze bestaan o.a. uit archeologische begeleiding bij de berging, een breder programma voor de nabestaanden en communicatie/marketing en educatie over de berging. De overige kosten bestaan nog uit een vrij globale schatting en de verwachting is dat dit naar beneden kan worden bijgesteld, omdat de invulling nog nader invulbaar is. Binnen bestaande middelen is reeds € 110.000,- beschikbaar en voor eventuele aanvullingen wordt eveneens binnen bestaande middelen gezocht. Voor nu wordt de raad gevraagd om voor de totale bergingskosten, voor 2022-2024 een krediet van € 1.714.000,- beschikbaar te stellen. Hiervoor bestaat dekking door de toe te kennen rijksbijdrage (het Nationaal Programma vliegtuigbergingen). Andere opties: Besluiten het vliegtuigwrak niet te bergen, dit ligt echter niet in de rede omdat we zelf verzocht hebben om opname van de Lancaster in het Programma. Wettelijke basis: Nationaal programma Op 16 oktober 2018 is het Nationaal programma berging vliegtuigwrakken (Bergingsprogramma) ingesteld voor circa 30 tot 50 vliegtuigwrakken uit WO II, waarin zich mogelijk stoffelijke resten bevinden van vermiste piloten en bemanningsleden.

Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft de gemeente op 16 oktober 2018 door middel van een brief hiervan op de hoogte gesteld. In deze brief wordt o.a. aangegeven dat van gemeenten wordt verwacht dat zij al het benodigde doen om een berging uit het werkprogramma in gang te zetten, te ondersteunen en activiteiten ontplooien om een berging mogelijk te maken. Circulaire Vliegtuigberging De richtlijnen voor het bergen van vliegtuigwrakken en stoffelijke resten uit de Tweede Wereldoorlog en de opsporing en ruiming van de hierbij aanwezige (conventionele) explosieven zijn vastgelegd in de circulaire Vliegtuigberging (geldend van 19 oktober 2016 tot heden). Deze circulaire geeft het kader waarbinnen en de procedures waarlangs de bij een berging, opsporing of ruiming betrokken overheden en particuliere organisaties dienen te handelen. De Wet op de lijkbezorging en de Wet wapens en munitie zijn de voornaamste wetten die van toepassing zijn op de ruiming en berging van vliegtuigwrakken, stoffelijke resten en explosieven.

Global Goals: Het voorstel kan aansluiten bij: SDG - 3 gezondheid en welzijn SDG - 9 Industrie, innovatie en infrastructuur SDG - 14 Leven in het water, Wie zijn betrokken: De nabestaanden, Ministerie van Defensie, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Rijkswaterstaat, Stichting Missing Airmen Memorial Wijze van participatie: informeren Digitale links naar informatiebronnen: n.v.t. In welke fase: Inventarisatie/verkenning

4

Planning vervolg in de raad/LTA: Na afloop van de berging zal de vaststelling van de definitieve bergingskosten aan de raad worden voorgelegd Bijlage(n): Bijlage 1 kamerbrief-nationaal-programma-berging-vliegtuigwrakken-met-nog-vermiste-vliegers-uitde-tweede-wereldoorlog Bijlage 2 Brief SWF aanmelding vliegtuigwrakken Bijlage 3 Brief Ministerie BZK 8 juni 2022 Bijlage 4 Raming kosten berging Burgemeester en wethouders van Súdwest-Fryslân.

mr. drs. J.A. de Vries

drs. E.K. Strijker

5

, burgemeester.

, gemeentesecretaris.

Raadsbesluit gemeente Súdwest-Fryslân Onderwerp Berging Lancaster IJsselmeer Naar aanleiding van het voorstel van burgemeester en wethouders d.d. 23 augustus 2022; besluit: a) In te stemmen met het bergen van een Engelse Bommenwerper uit de Tweede Wereldoorlog, hoogstwaarschijnlijk de Lancaster ED603 en haar bemanning, die gevonden is in het IJsselmeer; b) een bedrag van € 1.714.000 beschikbaar te stellen voor de berging van het vliegtuigwrak; c) het onder b) genoemde krediet te dekken uit een bijdrage van € 1.714.000 van het Rijk Aldus vastgesteld in de openbare raadsvergadering van 29 september 2022

mr. drs. J.A. de Vries

G.W. Stegenga

6

, voorzitter.

, griffier.