Hoofdlijnenakkoord 2026-2030 NL

Yn Ferbining Fierder Hoofdlijnenakkoord 2026-2030 Gepubliceerd op 22 Mei 2026

Inhoudsopgave Inleiding

3

Tichtby yn wurk en dwaan

5

(T)hús yn Súdwest-Fryslân

9

Krêft fan de mienskip: gelikense kânsen en soarch tichtby

14

Troch wurk, romte en ferbining meidwaan

18

Lânskip yn lykwicht

23

Ferantwurde mei ús jild omgean

26

Slotwoord

29

2

Inleiding Súdwest-Fryslân is een grote en veelzijdige gemeente, met steden, dorpen, uitgestrekt landschap en veel water. Wat ons verbindt, is de mienskip. Er is geen goede Nederlandse vertaling voor het woord mienskip en dat is niet voor niets. Dat geeft aan hoe uniek het is. Die unieke verbondenheid is de kracht van onze gemeente en het vertrekpunt van dit akkoord. We zien Súdwest-Fryslân als een vereniging waar je bij wil horen. Waar ruimte is voor ontmoeting, plezier en betrokkenheid. Waar mensen graag zijn, zich thuis voelen en waar we naar elkaar omkijken. Bij een vereniging hoort ook dat mensen van zich laten horen, initiatief nemen en meedoen. Als gemeente nemen we niet alles over. We trekken juist samen op en ondersteunen waar dat nodig is. Bewust kiezen we voor een akkoord op hoofdlijnen. Concreet genoeg om aan de slag te gaan maar met ruimte voor keuze en bijsturen door de gemeenteraad en ruimte voor inwoners, ondernemers en organisaties om mee te denken en bij te dragen. De uitwerking van dit akkoord volgt in een werkagenda. Daarin ‘strûpe we de mouwen op’ en maken we concreet wat we gaan doen, hoe en 3

wanneer. Bij het maken van dit hoofdlijnenakkoord hebben we actief geluisterd naar de andere partijen in de raad. We zien veel overeenkomsten als het gaat over wonen, voorzieningen, zorg en leefbaarheid in alle kernen. De onderwerpen en aandachtspunten die partijen hebben meegegeven, zijn in dit akkoord herkenbaar terug te vinden. Deze manier van samenwerken met de gemeenteraad zetten we voort. Goede besluiten vragen om verschillende perspectieven en om ruimte voor alle partijen om bij te dragen. Daarbij hoort een manier van werken met meer ruimte voor debat en gezamenlijke verkenningen, en met duidelijke momenten waarop de raad richting kan geven. De raad, het college en de organisatie werken hierin samen. Zo versterken we de democratische vernieuwing en zorgen we dat besluiten beter aansluiten bij wat er leeft in de samenleving. In de afgelopen jaren is veel in gang gezet. Daar zijn we grutsk op. Plannen zijn gemaakt, projecten gestart, tichtby en samen met inwoners en vrijwilligers. Dat laten we niet los. We bouwen

verder. Natuurlijk zijn we ambitieus en hebben we volop wensen en ideeën, de focus ligt op beter en sterker maken wat al werkt. Realistisch, zorgvuldig en met respect voor wat al is opgebouwd. Tegelijk maken we keuzes en stellen we prioriteiten. We richten ons op wat nu nodig en haalbaar is, en houden ruimte voor plannen die we later kunnen oppakken zodra daar geld en tijd voor is.

zijn we aan de voorkant duidelijk over doelen, keuzes en wat haalbaar is. De raad, het college en de organisatie werken hierin samen. We kiezen ervoor om de raad eerder te betrekken, onder andere door meer te werken met startnotities en opinienota’s en pas dan met concrete voorstellen aan de gemeenteraad. Dat vraagt een andere manier van werken. Omdat de wereld verandert, houden we ruimte voor nieuwe inzichten en gaan we in 2028 ‘healwei werom sjen’.

Voor ons liggen uitdagingen en kansen. De vraag naar woningen groeit, de behoefte aan zorg en ondersteuning vraagt om nieuwe oplossingen en de opgaven rond energie, klimaat en economie bieden ruimte om samen verder te bouwen aan een sterk Súdwest-Fryslân. Deze opgaven hangen met elkaar samen. Wat we doen op het ene terrein, raakt het andere. Daarom kijken we naar het geheel. De Sociale Koers en de Omgevingsvisie (position paper) geven ons daarbij richting. De Sociale Koers helpt ons te denken vanuit het dagelijks leven van mensen en de Omgevingsvisie biedt houvast bij de inrichting van ruimte en omgeving. We brengen deze twee samen. Zo verbinden we mens en omgeving en maken we afwegingen die niet alleen ruimtelijk, maar ook sociaal kloppen. We maken samenhangende keuzes die ons verder brengen.

Daarmee kiezen we voor verbinding. Soms letterlijk: een brug, een weg, een kabel. Soms symbolisch: een uitgestoken hand of een brief in eigen taal. We zorgen voor verbinding tussen stad en platteland. Tussen economie en samenleving. Tussen plannen en uitvoering. Tussen nieuwe ontwikkelingen en cultureel erfgoed. Tussen klimaatuitdagingen en behoud van ons landschap. Tussen college, raad en ambtelijke organisatie. Tussen overheid en inwoner. Dit akkoord is meer dan een afspraak tussen partijen. Het is een uitnodiging. Aan de inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en aan de gemeenteraad. Om samen als ‘onze vereniging Súdwest’ verantwoordelijkheid te nemen en samen verder te bouwen. Yn ferbining fierder. Want alleen samen brengen we Súdwest Fryslân verder en zorgen we dat plannen ook echt tot resultaat leiden.

Onze manier van besturen en werken sluit daarop aan, dichtbij en betrouwbaar. We luisteren naar wat er leeft, leggen keuzes begrijpelijk uit en zijn duidelijk over wat wel en niet kan. We werken samen met inwoners, ondernemers en organisaties en maken afspraken over verwachtingen. We sluiten aan bij wat er al is in dorpen en wijken, zonder mensen onnodig te belasten met regels of papierwerk. Daarbij

4

Tichtby yn wurk en dwaan Dichtbij werken en doen Dichtbij zijn in een gemeente met 89 kernen vraagt iets van onze manier van werken en besturen. We luisteren, ontmoeten en nemen signalen serieus. Wat goed werkt, blijven we doen en versterken we. We informeren inwoners op tijd, transparant en duidelijk, ook als iets lastig is of niet kan. Zo bouwen we aan vertrouwen.

• Tichtby, zichtbaar en aanspreekbaar in alle kernen • Samenhang in keuzes en oplossingen • Eén gemeente - betrouwbaar open en duidelijk • Ruimte voor raad, inwoner en ondernemer als Vereniging Súdwest

Dichtbij werken aan samenhang

Dorp, wijk en stad tellen mee

De opgaven in Súdwest-Fryslân worden ingewikkelder. Thema’s als wonen, zorg, leefbaarheid, economie en klimaat vragen om oplossingen die passen bij elkaar en bij wat er speelt in dorpen, wijken en steden. Dit vraagt om zowel ambtelijk als bestuurlijk aanwezig te zijn in dorpen, wijken en steden. Om dicht bij de mensen te zijn: zichtbaar, aanspreekbaar en betrokken. We kiezen voor oplossingen die aansluiten bij het dagelijks leven van onze inwoners en ondernemers. Daarbij past een organisatie die gezondheid, bestaanszekerheid, leefomgeving en economie met elkaar verbindt en keuzes vertaalt naar wat dit betekent voor mensen.

Het Kernenbeleid en SWF Tichtby vormen de basis van hoe wij werken: dichtbij en samen met de mienskip. Het huidige kernenbeleid is wat ons betreft nog niet voldoende. We bouwen hierop verder en zetten een volgende stap. We zijn vaker zichtbaar in dorpen, wijken en steden en sluiten beter aan bij wat daar speelt. We luisteren naar wat inwoners nodig hebben en weten wat de behoefte is in onze 89 kernen. Elke kern telt en elke kern is uniek. We houden rekening met de verschillen tussen stad, dorp en wijk. De inzichten uit de praktijk, samen met de uitkomsten van het dienstverleningsonderzoek, gebruiken we om onze dienstverlening verder te verbeteren.

5

We zijn bereikbaar voor vragen: van ondersteuning bij een laag inkomen tot hulp bij vergunningen en evenementen. Inwoners, verenigingen en ondernemers moeten ons makkelijk kunnen vinden. Wij zoeken hen ook actief op. Voorhoedespelers zoals Stads-, dorps- en wijkcoördinatoren, accountmanagers, buurtsportcoaches en gebiedsteammedewerkers spelen hierin een belangrijke, verbindende rol. Zij kennen de mensen, zijn een bekend gezicht en zorgen dat signalen snel worden opgepakt. We maken hun rol nog duidelijker.

Inwoners en ondernemers actief betrekken bij besluiten Wanneer we als gemeente besluiten nemen, betrekken we mensen op een manier die past bij het onderwerp. Per vraagstuk kiezen we bewust of en hoe inwoners, ondernemers en organisaties kunnen meedenken of meedoen. De participatieladder helpt ons om de juiste manier van betrokkenheid te bepalen. Deze ladder kent vijf niveaus: meeweten, meedenken, meepraten, meewerken en meebeslissen. Per onderwerp kiezen we het passende niveau. Vooraf zijn we duidelijk over rollen, verwachtingen en de ruimte die er is voor invloed. Na afloop geven we een heldere terugkoppeling. De verhouding tussen overheid en inwoner verandert. Inwoners verwachten dat wij niet alleen luisteren maar ook laten zien wat we met hun inbreng doen. Dat vraagt om een andere manier van werken. We leren van ervaringen en blijven kritisch op ons eigen handelen. We laten duidelijk zien welke signalen we ophalen uit de mienskip en hoe die doorwerken in onze besluiten. Zo bouwen we aan vertrouwen en maken we zichtbaar dat beleid niet alleen vóór inwoners wordt gemaakt, maar samen mét hen.

We willen dat iedereen mee kan doen. Daarom zoeken we actief contact met inwoners, ook met groepen die minder zichtbaar zijn of minder snel van zich laten horen. Zo bereiken we ook het stille midden. We luisteren daarnaast goed naar de Kinderraad. Hun ideeën over een veilige buurt, een fijn thuis, een luisterend oor, zorg dichtbij en ruimte om jezelf te kunnen zijn, helpen ons bij het maken van keuzes.

6

Taal, identiteit en cultuur

Begrijpelijke communicatie voor en mét inwoners

Tichtby betekent ook: dichtbij zijn in taal en identiteit. Het Frysk en streekgebonden talen zoals het Hylpers en Stadsfries horen bij het dagelijks leven in Súdwest Fryslân. Ze maken deel uit van wie we zijn en waar we vandaan komen. In onze communicatie, in de openbare ruimte en in ons werk sluiten we hier zoveel mogelijk bij aan. Dat vergroot de herkenbaarheid en het vertrouwen in de gemeente en laat zien dat de gemeente echt van en voor de mienskip is. We zorgen ervoor dat meertaligheid blijvend aandacht krijgt. Daarom krijgt de meertaligheidscoördinator een vaste plek in de organisatie. We bouwen samen met provinciale en lokale partners verder op wat al is opgebouwd.

De best geïnformeerde inwoner woont in Súdwest Fryslân. Onze communicatie en bereikbaarheid zijn toegankelijk en sluiten aan bij wat mensen nodig hebben. We houden rekening met inwoners die moeite hebben met taal, laaggeletterd zijn of een beperking hebben. Zo zorgen we dat iedereen mee kan doen en onze informatie begrijpt. We communiceren duidelijk en doen wat we beloven. Rechtstreeks naar inwoners, maar ook via pers en media en op onze communicatiekanalen. We richten onze communicatie zo in dat meer inzichtelijk wordt wat de inwoner, ondernemer of bezoeker vindt van de besluiten die we nemen.

Eén gemeente, één gezicht Voor inwoners is de gemeente één geheel. Raad, college en organisatie zijn samen verantwoordelijk. We zeggen wat we doen en doen wat we zeggen. We geven niet altijd wat gevraagd wordt maar leggen duidelijk uit waarom wij bepaalde keuzes maken. We versterken de democratische cultuur in onze gemeente. De gemeenteraad betrekken we vroeg en volwaardig bij belangrijke keuzes. Er is ruimte voor verschillende meningen. We benutten de kennis, ervaring en het netwerk van de gemeenteraad en zoeken samenwerking over coalitie en oppositiegrenzen heen. Dat leidt tot betere besluiten en meer vertrouwen in de samenleving.

Werken met startnotities Met startnotities gaan we vroeg met de raad, de organisatie en de samenleving in gesprek over wat we willen, welke keuzes daarvoor nodig zijn en wat haalbaar is. We werken deze verkenning verder uit in opinienota’s: stukken waarin we verschillende mogelijkheden en gevolgen op een rij zetten, voordat we met een 7

concreet voorstel komen. Dat past bij een voorspelbare, transparante en betrouwbare bestuursstijl. Op deze manier betrekken we de raad eerder en maken we samen betere afwegingen. Dit is een andere manier van werken: open, stap voor stap en met ruimte voor debat en nieuwe inzichten. Omdat omstandigheden kunnen veranderen, nemen we halverwege de bestuursperiode bewust de tijd om terug te kijken en bij te sturen; healwei werom sjen (HWS) wordt de Súdwest-variant van de midterm review (MTR).

Vertrouwen in de overheid en veilig kunnen werken

Werken vanuit vertrouwen

Digitalisering met oog voor mensen

Hoe we werken, doet ertoe. We werken vanuit vertrouwen en geven medewerkers de ruimte om hun kennis, ervaring en vakmanschap te gebruiken. We werken samen met dorpen, wijken, vrijwilligers, maatschappelijke partners en lokale netwerken. Inwoners doen actief mee met de ‘Vereniging Súdwest’. Hun kennis en inzet zijn onmisbaar. We sluiten aan bij wat mensen of gemeenschappen zelf kunnen, en ondersteunen waar dat nodig is. Zo versterken we de mienskip en zorgen we dat oplossingen passen bij onze inwoners en hun directe omgeving. Dat vraagt soms om maatwerk.

Digitalisering en nieuwe technologie bieden kansen om onze dienstverlening te verbeteren en ons werk slimmer te doen. We werken als gemeente voor mensen. We blijven ons bewust van de behoefte aan persoonlijk contact. We gebruiken data om beter te begrijpen wat er speelt in dorpen en wijken en om te verbeteren waar nodig. We gaan zorgvuldig om met privacy en digitale veiligheid. Werken met digitalisering en AI ontwikkelen we stap voor stap, op een manier die begrijpelijk en bruikbaar is voor medewerkers en inwoners. Goede communicatie is hierbij belangrijk. Raad, college en organisatie trekken hierin samen op.

Het vertrouwen in de overheid daalt. Daarom is het belangrijk dat we duidelijk, betrouwbaar en transparant handelen. We zorgen voor een veilige werkomgeving voor onze medewerkers zodat zij hun werk goed kunnen doen. We hebben ook extra aandacht voor het veilig kunnen uitvoeren van een publieke taak en het beschermen van vrijwilligers, hulpverleners, raadsleden en bestuurders. Respect voor hulpverleners is de normaalste zaak van de wereld en agressie vinden wij altijd onacceptabel.

Samenwerken met partners Vrijwilligers zijn van onschatbare waarde en dragen onze samenleving. We staan naast hen en kijken goed naar wat haalbaar is. We ondersteunen waar nodig en belasten vrijwilligers niet met taken die bij de overheid horen.

De impact voor Súdwest-Fryslân willen we verder versterken door lokale opgaven en uitdagingen die over onze gemeentegrens heengaan, te verbinden. Overheidstaken kunnen we als gemeente niet altijd alleen. Daarom werken we samen met andere overheden en partners, zowel lokaal, regionaal, provinciaal, landelijk als Europees. We delen kennis en investeren samen waar dat meer oplevert. We benutten actief externe middelen, zoals regionale fondsen, rijksbijdragen en Europese subsidies.

8

(T)hús yn Súdwest-Fryslân (T)huis in Súdwest-Fryslân Je thuis voelen gaat over een goed huis en over een fijne en veilige leefomgeving. Over dorpen en wijken waar voorzieningen dichtbij zijn en mensen naar elkaar omkijken.

Wonen en volkshuisvesting: bouwen voor mensen Iedereen moet goed en betaalbaar kunnen wonen, in een dorp of stad die past bij zijn of haar levensfase. De gemeente bouwt zelf geen woningen, maar we nemen de regie om woningbouw te versnellen. We brengen partijen bij elkaar, zoals ontwikkelaars, woningcorporaties, verhuurders en woningzoekenden en zorgen dat plannen sneller van de grond komen. In ons volkshuisvestingsprogramma ligt de nadruk op betaalbaarheid, voldoende sociale huur en mogelijkheden voor mensen om in hun eigen dorp of stad te blijven wonen. Daarbij kiezen we voor maatwerkoplossingen voor elke kern. Met onze partners van het Fries stedelijk netwerk (FSN) blijven we werken aan een sterke en samenhangende agenda van Wonen, werken en voorzieningen.

9

• Thuis voelen is een huis én een fijne, veilige leefomgeving • Betaalbaar en passend wonen voor iedereen • We zien de grote behoefte en versnellen meer bouwen en minder regels • Voorzieningen zijn dichtbij en bereikbaar

Tot 2030 realiseren we 2.600 woningen: voor jongeren, starters, gezinnen, alleenstaanden en ouderen. Dat betekent dat we de ambitie hebben dat er deze bestuursperiode 1.500 woningen bij komen. Voorzieningen dichtbij, geschikte woonvormen en ruimte voor gezondheid zijn belangrijke uitgangspunten. Ook inwoners met een urgente woonvraag of een zorgbehoefte moeten een passende woning kunnen vinden. In een urgentieverordening leggen we vast wie voorrang krijgt bij het toewijzen van woningen.

Duidelijk volkshuisvestingsprogramma

We zetten in op lokale binding bij het toewijzen van huur- en koopwoningen, vooral voor starters en ouderen, zodat zij in hun eigen, vertrouwde dorp of stad kunnen blijven wonen. Positieve ervaringen met lokale toewijzing, laten zien dat dit de betrokkenheid bij de omgeving verhoogt. We hebben extra aandacht voor jongeren. Zij moeten kansen zien om hier te blijven wonen, werken en leven. Dat vraagt om betaalbare woningen in de buurt van voorzieningen.

We pakken woningbouw samenhangend aan: van plan tot sleutel. Zo houden we tempo, kwaliteit en betaalbaarheid in het oog. We maken het eenvoudiger voor initiatiefnemers en marktpartijen om plannen te ontwikkelen. Met hen gaan we aan tafel en zorgen we voor duidelijke en snelle procedures voor vergunningen. Waar mogelijk maken we de stap van andere functies naar wonen, bijvoorbeeld door bedrijfsgrond in een kern om te zetten naar woningbouw. We kijken of het mogelijk is om het Ontwikkelfonds in te zetten om dit soort ontwikkelingen te versnellen, vooral daar waar dit bijdraagt aan leefbare dorpen en wijken.

Daarnaast ondersteunen we inwoners bij isolatie en verduurzaming van woningen zodat hun woonlasten dalen.

Verschillende woonvragen, passende oplossingen We zorgen voor passende huisvesting voor verschillende groepen inwoners. Voor sommige groepen is dit een wettelijke taak, zoals huisvesting van nieuwkomers met een verblijfsvergunning en voor Oekraïense ontheemden. Voor arbeidsmigranten werken we aan duidelijke afspraken en nieuw beleid. In alle gevallen kijken we nadrukkelijk naar wat een dorp of wijk aankan. De gemeente neemt hierin regie en zorgt voor een goede balans tussen wonen, voorzieningen en het dagelijks leven. Zo blijven buurten prettig om in te wonen.

Bouwen is meer dan stenen stapelen. Bij woningbouw kijken we ook naar gezondheid, klimaat, vergroening, plekken om elkaar te ontmoeten en voorzieningen in de buurt. We communiceren duidelijk over woningbouwplannen, ook als het langer duurt dan verwacht.

Betaalbaar wonen en sociale huur

Niet iedereen woont hetzelfde. Daarom is er ruimte voor verschillende woonvormen, zoals hofjeswoningen, wonen op boerenerven of op water en andere, innovatieve woonconcepten. Ook splitsen van woningen of kavels is mogelijk als dat past bij de omgeving. We stimuleren woonvormen waarbij generaties naar elkaar omkijken. Voor woonwagenbewoners ontwikkelen we beleid dat past binnen de wettelijke kaders en de behoefte in onze gemeente.

Betaalbaarheid staat onder druk. Bij nieuwbouw streven we daarom naar minimaal 30% sociale huurwoningen, binnen de geldende landelijke kaders. Deze woningen zijn nodig voor mensen met een lager inkomen en voor kwetsbare groepen. Het aanbod houden we op peil. Als sociale huurwoningen worden gesloopt, zorgen we ervoor dat hetzelfde aantal woningen wordt teruggebouwd.

10

Niemand mag op straat slapen. We zorgen voor voldoende plekken voor beschermd en begeleid wonen. Als mensen vanuit beschermd wonen of maatschappelijke opvang zelfstandig gaan wonen, zorgen we voor passende ondersteuning. Voor mensen die wonen combineren met zorg, regelen we goede aansluiting. Bij woningbouw houden we rekening met zorgnetwerken en mantelzorg, zoals met (pre)mantelzorgwoningen. Zo versterken wonen en zorg elkaar, bij voorkeur dichtbij en in eigen dorp of wijk.

Elke kern telt: maatwerk per dorp en wijk Niet elke stad, dorp of wijk is hetzelfde. Daarom kiezen we voor maatwerk. Woningbouw is mogelijk in alle kernen, maar niet overal tegelijk of op dezelfde manier. De afstand en unieke verschillen tussen kernen blijft zichtbaar. Waar voorzieningen zoals scholen aanwezig zijn, investeren we extra in wonen en leefbaarheid. Kleine kernen ondersteunen we bij het maken van eigen woonplannen. De Kleine Kernenaanpak breiden we verder uit.

Levendige dorpen en steden We geven voorrang aan bouwen binnen bestaande dorpen en steden (inbreiding) boven bouwen aan de randen (uitbreiding), zonder dat dit ten koste gaat van groen en speelruimte. Door hergebruik van leegstaande panden, wonen boven winkels en passende hoogbouw in grote plaatsen mogelijk te maken, benutten we de ruimte die er al is.

Langdurige leegstand en verpaupering is ongewenst. Met onze leegstandsaanpak, die we verder gaan brengen, stimuleren we eigenaren om lege panden te gebruiken of beschikbaar te stellen voor wonen. We sturen bij woningbouw vooral op woningen voor inwoners die een plek zoeken om te wonen. We geven weinig ruimte aan nieuwe woningen die vooral bedoeld zijn als tweede woning of recreatiewoning. Bij woningen die bedoeld zijn voor regulier wonen maar die illegaal recreatief worden verhuurd, blijven we streng handhaven. Zo zorgen we dat onze dorpen en steden levendig blijven, met mensen die er echt wonen en meedoen. Vakantieparken zijn juist bedoeld voor recreatie en toerisme en niet voor permanente bewoning. 11

Erfgoed en onze identiteit Erfgoed vertelt wie we zijn en waar we vandaan komen. Historische panden, monumenten, ons landschap en karakteristieke bebouwing, bepalen in grote mate hoe het voelt om hier te wonen en je thuis te voelen. Bij herontwikkeling en verduurzaming maken we zorgvuldige keuzes. Waar mogelijk kiezen we voor behoud en hergebruik. Zo verbinden we verleden en toekomst en behouden we de eigenheid en tradities van onze dorpen en steden.

Weerbare mienskip, ook online In dorpen en wijken bouwen we aan een weerbare mienskip, waarin inwoners naar elkaar omkijken en samen verantwoordelijkheid nemen. Waar mensen elkaar kennen en helpen, ontstaat veerkracht en vertrouwen. Voorbeelden uit dorpen zoals Reahûs laten zien dat dit de samenredzaamheid vergroot. De gemeente ondersteunt en verbindt waar nodig, maar laat ruimte voor eigen initiatief. Zo kunnen dorpen en wijken bij spanningen of noodsituaties op elkaar rekenen.

Fijn wonen in een veilige buurt Inwoners moeten zich veilig voelen in hun straat, buurt en woning. Daarom zorgen we voor meer zichtbaarheid. Dat betekent dat we zowel zichtbaar aanwezig zijn in dorpen en wijken als zorgen voor een overzichtelijke inrichting. Handhavers, stads-, dorps- en wijkcoördinatoren en andere medewerkers zijn aanwezig en aanspreekbaar in dorpen en wijken. Een schone en goed onderhouden omgeving helpt om overlast en een onveilig gevoel op straat te verminderen. Inwoners betrekken we actief bij het verbeteren van hun buurt. Bijvoorbeeld door een meldknop op de website waarmee inwoners onveilige plekken kunnen doorgeven. Plekken waar mensen zich niet veilig voelen, pakken we aan. Bij ruimtelijke keuzes en gebiedsontwikkeling nemen we veiligheid vanaf het begin mee.

Ook digitale weerbaarheid vraagt aandacht. We werken aan bewustwording en preventie rond online oplichting, cybercriminaliteit en online intimidatie, en ondersteunen inwoners en organisaties hierbij.

12

corporaties en maatschappelijke organisaties. Door problemen vroeg te signaleren, voorkomen we vaak dat situaties uit de hand lopen. Waar mogelijk kiezen we voor voorkomen in plaats van ingrijpen. Tegelijk treden we op als dat nodig is. Preventie en handhaving vullen elkaar aan.

Sociale veiligheid Veiligheid gaat verder dan het voorkomen van criminaliteit. Het gaat ook over hoe mensen zich voelen, op straat en thuis. We hebben extra aandacht voor geweld achter de voordeur. Geweld tegen vrouwen, zoals huiselijk geweld en femicide, vraagt om een gerichte aanpak. Sociale veiligheid betekent dat iedereen mee kan doen in de samenleving en zichzelf kan zijn, zonder angst. Door te investeren in ontmoeting, preventie en herkennen van signalen, werken we aan een sociaal veilige samenleving. Samen met zorg- en veiligheidspartners zorgen we dat inwoners tijdig de juiste hulp krijgen.

Gericht handhaven en ondermijning aanpakken Als de situatie daarom vraagt, zetten we gerichte maatregelen en handhaving in. Dat doen we bij aanhoudende overlast, criminaliteit of ondermijnende activiteiten. We stellen duidelijke grenzen waar gedrag de veiligheid of het dagelijks leven aantast, altijd zorgvuldig en met oog voor de menselijke maat. Ondermijning vormt een ernstige bedreiging voor veiligheid en vertrouwen. Dit pakken we stevig aan. Daarvoor werken we samen met politie, justitie, ondernemers, woningcorporaties en andere partners en maken we gebruik van beschikbare wettelijke middelen, zoals de Wet Bibob.

Veiligheid hangt sterk samen met wonen, onderwijs en gezondheid en vraagt om een gezamenlijke aanpak. De gemeente neemt hierin een duidelijke verantwoordelijkheid en werkt nauw samen met politie, brandweer, onderwijs, zorginstellingen, woning-

13

Krêft fan de mienskip: gelikense kânsen en soarch tichtby Kracht van de ‘mienskip’: gelijke kansen en zorg dichtbij Mensen staan centraal in Súdwest-Fryslân. Wij geloven in de kracht van de mienskip. We werken met de Sociale Koers als richting. Dat betekent: tichtby, met vertrouwen en zo simpel mogelijk. We kijken naar wat mensen nodig hebben in hun dagelijks leven en zorgen voor passende ondersteuning.

Sterke sociale basis Een sterke mienskip is de basis. Inwoners, ondernemers, verenigingen, gezondheidszorgorganisaties en de gemeente werken samen aan een stevig sociaal netwerk. Gebiedsteams en lokale netwerken spelen hierin een belangrijke rol. Daarbij geldt: elke kern telt. Ook in kleine dorpen is een sterke sociale basis een aandachtspunt. We geven ruimte aan initiatieven zoals bloeizones: plekken waar inwoners, organisaties en gemeente samen werken aan gezond leven, ontmoeting en een sterke mienskip. 14

• Iedereen doet mee en krijgt gelijke kansen • Sterke netwerken en kracht van de mienskip • Voorzieningen dichtbij en slim combineren • Werken loont en hulp is dichtbij

Eenzaamheid komt voor bij jong en oud. Met laagdrempelige ontmoetingsplekken zorgen we dat mensen elkaar blijven ontmoeten. We bouwen voort op wat er al is en zorgen voor sterke netwerken in de buurt, waar mensen elkaar kennen en helpen. We hebben contact met inwoners en zorgen dat nieuwe inwoners zich welkom voelen en meedoen via werk, vrijwilligerswerk, sport en cultuur. Vanaf het begin is er aandacht voor taal, werk en participatie. Via de Meedoenbalie en samen met ondernemers, bieden we kansen op werk en opleiding. We geven als gemeente zelf het goede voorbeeld als werkgever. Hoe sneller mensen meedoen, hoe sneller zij zich thuis voelen.

Onderwijs en schoolgebouwen We willen dat alle kinderen gelijke kansen krijgen en hun talenten kunnen ontwikkelen. Scholen en peuteropvang spelen hierin een belangrijke rol. Omdat scholen belangrijk zijn voor de leefbaarheid en het aantrekken van jonge gezinnen, zet de gemeente zich in voor toekomstbestendige onderwijsvoorzieningen in dorpen en in het buitengebied. We zorgen voor goede, veilige en gezonde schoolgebouwen. Voor huisvesting van het voortgezet onderwijs in Sneek onderzoeken we de mogelijkheden voor de toekomst. Op basis daarvan maken we samen met de raad een keuze.

Jongeren actief betrekken We willen een aantrekkelijke gemeente zijn voor jongeren. De jeugd is onze toekomst. Daarom betrekken we jongeren actief bij plannen en besluiten. Niet over, maar mét jongeren praten is het uitgangspunt. We zorgen voor een breed en toegankelijk aanbod voor sport en cultuur, met zo min mogelijk drempels of ingewikkelde regelingen. Sportverenigingen, culturele instellingen en scholen kunnen hierin samen optrekken, bijvoorbeeld via een verlengde schooldag.

Veilig uitgaan

Súdwest-Fryslân is een inclusieve gemeente waar iedereen meetelt en zichzelf kan zijn. We treden op tegen discriminatie, intimidatie en uitsluiting. We werken aan gelijke kansen. Dat betekent dat gebouwen, openbare ruimte en dienstverlening toegankelijk zijn voor iedereen, in lijn met de uitgangspunten van onze Inclusieagenda en het VN-verdrag voor de rechten van mensen met een beperking.

Uitgaan moet leuk zijn. Samen met (horeca)ondernemers, jongerenwerk, handhaving en politie werken we aan een veilig uitgaansklimaat. We investeren in weerbaarheid en veiligheid en maken duidelijke afspraken over preventie, toezicht en het omgaan met alcohol- en middelen. Projecten zoals Cool Súdwest helpen hierbij, net als samenwerking met scholen, verenigingen en ouders. Waar nodig grijpen we in bij overlast of onveilige situaties.

15

Sport, cultuur en evenementen Sport, cultuur en ferdivedaasje brengen mensen samen en maken de mienskip gezonder en weerbaar. We zorgen voor een goede spreiding van sport- en cultuurvoorzieningen. De komende vier jaar investeren we in sportaccommodaties, zoals zwembaden en sportvelden. Concrete voorbeelden zijn zwembad it Rak in Sneek, Vitaloo in Bolsward (als onderdeel van Hart van Bolsward) en de Rolpeal in Workum. We hebben daarnaast oog voor accommodaties die niet van de gemeente zijn. En als waterrijke gemeente maken we het buitenwater aantrekkelijker voor zwemmers en watersporters.

Súdwest-Fryslân bruist van kunst, cultuur en erfgoed. Wij ondersteunen culturele instellingen, verenigingen en vrijwilligers die dit mogelijk maken. Zij brengen inwoners samen en zorgen voor verbinding en ontmoeting in onze dorpen en steden. Ook evenementen, zoals dorpsfeesten, zorgen hiervoor. Tegelijkertijd zien we dat organisatoren te maken hebben met toenemende regeldruk en een tekort aan vrijwilligers. We ondersteunen hen door samenwerking te stimuleren en door een evenementencoördinator in te zetten als verbindende schakel tussen organisatoren, gemeente en partners. Zo houden we evenementen veilig, haalbaar en bruisend voor de toekomst.

Waardevolle vrijwilligers Verenigingen en vrijwilligers zijn onmisbaar voor onze gemeente. Door vergrijzing en minder jongeren in het verenigingsleven, neemt de druk toe. In Fryslân wordt vaak gesproken over krimp en de gevolgen daarvan. In Súdwest Fryslân kiezen we er bewust voor om ons niet te richten op krimp, maar op kansen. We stimuleren het betrekken van nieuwe groepen en maken vrijwilligerswerk aantrekkelijker voor een brede groep inwoners. We zetten in op waardering voor vrijwilligers en zorgen voor passende subsidiemogelijkheden. Ook maken we duidelijker waar verenigingen en vrijwilligers terecht kunnen met vragen en ondersteuning. Zo houden we vrijwilligerswerk haalbaar en zorgen we dat mensen zich verbonden blijven voelen met hun dorp, wijk of vereniging.

Ontmoetingsplekken slim combineren Plekken waar mensen elkaar kunnen ontmoeten, zoals dorpshuizen, scholen en sportaccommodaties, zorgen voor verbinding. We ondersteunen verenigingen en vrijwilligers en stimuleren het slim combineren van voorzieningen voor sport, cultuur, ontmoeting en gezondheid op één plek. Zo blijven voorzieningen toegankelijk en sterk. 16

Bij de inrichting van dorpen en wijken houden we rekening met ontmoeting, beweging en gezondheid. Dat past bij de Sociale Koers: we kijken naar wat mensen nodig hebben in hun dagelijks leven. Tegelijk gebruiken we de Omgevingsvisie om de ruimte zo in te richten dat die ontmoeting en gezondheid ondersteunt. We werken hierin samen met dorpsbelangen en steunen initiatieven van inwoners die bijdragen aan verbondenheid en ontmoeting.

van ziekenhuis- en spoedzorg in de regio. Het Antonius ziekenhuis in Sneek willen we als volwaardig streekziekenhuis behouden. Samen met zorgpartners werken we aan goede en toekomstbestendige zorg in de regio, zodat spoedeisende hulp en geboortezorg bereikbaar blijven en er een goede spreiding is van huisartsenzorg. Tegelijk spreken we met inwoners over de toenemende schaarste in de zorg en wat dit vraagt van inwoners en gemeente. Mantelzorgers verdienen onze aandacht, ook jonge mantelzorgers.

Gezondheid en zorg

Bestaanszekerheid

Gezondheid mag niet afhangen van je postcode. Zorg en ondersteuning moeten bereikbaar, betaalbaar en van goede kwaliteit zijn. Dat geldt voor Wmo-zorg, jeugdhulp en andere vormen van ondersteuning. Het uitgangspunt is: één gezin, één plan en één contactpersoon.

Iedereen moet kunnen rondkomen en zeker zijn van inkomen en ondersteuning. Werk is daarbij belangrijk. We helpen inwoners om aan het werk te blijven of te komen. Tegelijk blijft een goed minimabeleid nodig om armoede zoveel mogelijk te voorkomen. We werken met minder regels, meer vertrouwen en persoonlijke aandacht. We blijven ons bij het Rijk inzetten voor een eerlijkere verdeling van het budget voor inkomensregelingen (BUIG).

We investeren extra in mentale gezondheid en willen voorkomen dat mensen vastlopen, door op tijd hulp te bieden. Deze aandacht is er voor iedereen en heel specifiek voor onze agrariërs en jongeren. Hulp moet dichtbij en makkelijk te vinden zijn zonder drempels en zonder lange wachttijden. We maken gebruik van aanpakken die al goed werken en waarvan we weten dat ze helpen.

We zien dat niet iedereen gebruikmaakt van regelingen waar zij recht op hebben. Daarom maken we hulp beter vindbaar en eenvoudiger. Waar nodig zoeken we mensen actief op, altijd met respect en vertrouwen. We leren van ervaringen van inwoners en gebruiken die om onze ondersteuning beter te maken. Zo blijft hulp voor iedereen dichtbij en makkelijk bereikbaar.

We bereiden ons voor op veranderingen die op ons afkomen in de zorg, zoals meer zorgtaken voor gemeenten. Dat vraagt om duidelijke keuzes en goede samenwerking. We investeren in gezondheidsvoorzieningen en blijven ons, samen met huisartsen, verzekeraars, zorgverleners en inwoners, inzetten voor het behoud

We willen voorkomen dat jongeren in de bijstand terechtkomen. Samen met scholen ondersteunen we de overgang van school naar werk. Samenwerking met onderwijs, werkgevers en organisaties zoals Sociaal Collectief is daarbij belangrijk. Ook verbeteren we de overgang van 18- naar 18+, zodat jongeren in deze kwetsbare fase niet tussen wal en schip vallen, als steun wegvalt. Zo vergroten we kansen. 17

Troch wurk, romte en ferbining meidwaan Door werk, ruimte en verbinding meedoen Werk, ondernemen en bereikbaarheid zorgen dat mensen mee kunnen doen. In Súdwest Fryslân verbinden we werk, economie en mobiliteit met het dagelijks leven. Zo ontstaan kansen en perspectief voor de toekomst. Die toekomst vraagt ook nu keuzes voor klimaat en duurzaamheid.

Economie die bijdraagt aan brede welvaart Brede welvaart betekent dat het goed gaat met mensen, met de economie en met de omgeving. Een sterke economie is geen doel op zich. Het is een middel voor werk, voorzieningen en een goed leven. In Súdwest-Fryslân zijn we trots op onze lokale ondernemers en koesteren we familiebedrijven en het midden en kleinbedrijf (mkb). Zij zorgen voor banen, voorzieningen en betrokkenheid in dorpen en steden. We hebben aandacht voor de toekomst. Denk aan bedrijfsovernames, het binden van jongeren en aantrekken van nieuwe mensen voor de arbeidsmarkt. Zo houden we sterke bedrijven en voorzieningen in Súdwest-Fryslân. 18

• Sterk lokaal ondernemerschap en brede welvaart. • Iedereen doet mee via werk en school • Ruimte voor ondernemers om te groeien en te vernieuwen • Realistische en betaalbare energietransitie • Stad en platteland zijn goed bereikbaar We werken aan een nieuwe sociaal-economische agenda samen met ondernemers, ondernemersverenigingen, de Ondernemersfederatie en andere stakeholders. We richten ons op sectoren die belangrijk zijn voor onze gemeente, zoals maritiem, werk op en rond het water zoals scheepvaart, havens en visserij, maakindustrie, agrofood, gastvrijheid, techniek en bouw. Daarnaast krijgen de zorg- en onderwijssector extra aandacht. Ze zijn zowel belangrijk voor gezondheid en welzijn van inwoners, als voor werkgelegenheid. Samen met onderwijsinstellingen zoals NHL Stenden en Firda en met

het bedrijfsleven ontwikkelen we Sneek verder als centrum voor maritieme innovatie en opleiding.

Arbeidsmarkt en meedoen Economie en werken horen bij elkaar. De arbeidsmarkt verandert. Door vergrijzing en minder instroom zijn er minder mensen om te werken, terwijl anderen nog langs de kant staan. We willen dat iedereen mee kan doen. Werk geeft inkomen, maar ook zekerheid en eigenwaarde. Daarom kiezen we voor een aanpak waarin onderwijs, ondernemers en overheid samen optrekken. We zetten in op om- en bijscholing, leerwerktrajecten en het benutten van talent. We zorgen voor een betere aansluiting tussen opleiding en werk. Bestaande initiatieven, zoals het 3oBURO, een leven lang leren en projecten uit de Regio Deal, versterken we verder. Dat doen we voor alle soorten werk, voor zij instromers en voor mensen die extra ondersteuning nodig hebben om aan het werk te komen. Ons uitgangspunt is helder: werken moet lonen. We begeleiden inwoners met een bijstandsuitkering actief naar werk of opleiding. Voor wie werk (nog) niet lukt of mogelijk is, stimuleren we deelname aan de samenleving op een andere, passende manier. De krapte op de arbeidsmarkt en de financiële opgave binnen de BUIG-regeling (BUIG staat voor Bundeling Uitkeringen Inkomensvoorziening Gemeenten) vragen hetzelfde: meer mensen aan het werk. Economische ontwikkeling helpt ons om het tekort op de bijstand te verkleinen. Samen met werkgevers en onderwijspartners

zetten we in op duurzame uitstroom uit de bijstand, met aandacht voor wat mensen kunnen en wat de arbeidsmarkt vraagt. Zo pakken we armoede aan en helpen we mensen vooruit. We investeren in werkervaring, leerwerkplekken en traineeships. Ook beschut werk via Empatec en Pastiel vinden wij belangrijk voor mensen die extra ondersteuning nodig hebben om te kunnen werken. We blijven ons samen met andere gemeenten inzetten voor voldoende en eerlijke financiering hiervoor. Ook ondernemers die in de problemen dreigen te komen, ondersteunen we op tijd.

19

Ruimte om te ondernemen

Gastvrijheid in balans met omgeving

Ondernemers helpen onze gemeente vooruit en hebben ruimte nodig om te groeien en te vernieuwen. Bestaande bedrijventerreinen verbeteren we en maken we duurzamer. We investeren in samenwerking, innovatie en kwaliteit. Waar nodig ontwikkelen we nieuwe bedrijventerreinen, onder andere in Bolsward en Makkum. Zo bieden we ruimte voor groei en vernieuwing.

Toerisme en recreatie vinden we belangrijk en moeten in balans zijn met wat dorpen, steden en natuur aankunnen. We kiezen voor kwaliteit boven groei. Ontwikkelingen moeten passen bij het landschap en bijdragen aan werkgelegenheid en voorzieningen. We houden in de gaten dat de druk op de omgeving of de mensen die er wonen niet te groot is. Met de Visie Gastvrijheidseconomie en het bijbehorende uitvoeringsprogramma met daarin een divers en duurzaam aanbod voor inwoners en bezoekers, versterken we de kwaliteit en aantrekkelijkheid van onze dorpen, steden en het landschap. Zo bouwen we aan een gastvrij Súdwest-Fryslân dat uitnodigt en past bij wie we zijn.

Onze havens zijn belangrijk voor onze economie. Ze zijn de thuisbasis voor bedrijven, de visserij en de gastvrijheidssector. Daarom blijven we investeren in sterke en goed onderhouden havens. Dat doen we samen met andere Friese havengemeenten en via programma’s zoals de Friese IJsselmeerkust. Door samen op te trekken, blijven de havens in onze waterrijke gemeente aantrekkelijk voor werk, ondernemerschap en bezoekers.

Sterk verbonden netwerken Onze economie is nauw verbonden met die van Fryslân en Noord-Nederland. Samen met partners zoals de F4 (vier grote Friese gemeenten), Samenwerkingsverband Noord Nederland (SNN), EuropaPact Fryslân (EPF) en de Economic Board Fryslân (EBF) werken we aan een sterk regionaal netwerk. Door samen te werken, samen te investeren en één duidelijke stem te laten horen, zorgen we dat geld en plannen van andere overheden beter aansluiten bij wat hier nodig is. Want elke regio telt.

Ongeveer de helft van onze inwoners woont in Sneek en Bolsward. Deze steden zien we als de huiskamers van onze gemeente: verbindende plekken waar inwoners uit de hele gemeente werken, naar school gaan en elkaar ontmoeten. Aantrekkelijke dorps- en stadscentra vinden we in alle steden en dorpen belangrijk. Ze zorgen voor extra bezoekers, nieuwe winkels en werk. Kleine bedrijven en levendige winkelgebieden versterken de economie en de onderlinge verbondenheid. Met de aanpak Vitale Kernen en het Kernenbeleid werken we per dorp en stad aan passende oplossingen.

Netcongestie De beschikbaarheid van elektriciteit is geen vanzelfsprekendheid meer en vormt door file op het stroomnetwerk (netcongestie) een urgent probleem. Dit is een grote uitdaging voor economie en woningbouwontwikkeling. Nieuwe aansluitingen zijn op sommige locaties niet meer mogelijk. Wij werken nauw samen met Liander en TenneT om onze bouwplannen en energiebehoeftes af te stemmen op de beschikbare capaciteit. Om de druk op het net te verlagen, is het niet voldoende om alleen te verduurzamen; het vraagt ook om gerichte keuzes 20

Warmtenetten

in gebruik en opslag van energie. De schaarse ruimte op het net zetten wij bij voorkeur in voor het realiseren van nieuwe woningen en de ontwikkeling of uitbreiding van (duurzame) bedrijven.

Het realiseren van warmtenetten heeft grote impact op de gemeentelijke begroting en kunnen we niet realiseren zonder rijkssteun of met hulp van investeerders. We zetten in op warmtenetten waar dat logisch en betaalbaar is. Op andere plekken zoeken we naar alternatieven. Met het dorp Heeg zijn al veel stappen gezet in de voorbereiding richting een warmtenet. We onderzoeken of realisatie in Heeg mogelijk is. Verder willen we een mogelijke waterstofontwikkeling in Bolsward faciliteren, maar laten de ontwikkeling daarvan over aan de markt. Bij de uitvoering kijken we steeds goed naar wat financieel haalbaar is. Hierbij delen we kennis en leren we van andere overheden, ook over de grens. We zijn ambitieus in de voorbereiding maar de schep gaat pas in de grond zodra er duidelijke financieringsmogelijkheden zijn. Onze eigen werkzaamheden financieren we met de CDOKE-middelen (geld voor Capaciteit Decentrale Overheden voor Klimaat en Energiebeleid) die het Rijk hiervoor beschikbaar stelt. Voor projecten is vaak een combinatie van middelen nodig, waarbij ook de gemeente zelf bijdraagt. Daarover maken we vooraf, samen met de gemeenteraad, duidelijke keuzes.

Energie: betaalbaar, haalbaar en met draagvlak

Energiebesparing en energiearmoede

We hebben te maken met energievraagstukken die meer vragen dan onze begroting aankan. De energietransitie raakt economie, wonen en bestaanszekerheid tegelijk. We werken toe naar een CO₂ neutrale gemeente in 2050. We willen de verantwoordelijkheid niet doorschuiven naar de volgende generatie, maar moeten tegelijk realistisch zijn over wat haalbaar, uitvoerbaar en betaalbaar is. Wat moet nu, wat kan later en wat is onze rol als gemeente? Dat vraagt om verstandige keuzes en regelmatig bijsturen.

We ondersteunen inwoners en bedrijven actief bij energiebesparing, onder andere via de isolatietour, energiecoaches en subsidies. Energiearmoede en gezondheidsverschillen in wonen pakken we gericht aan. Met woningcorporaties en verhuurders maken we afspraken over het isoleren van huurwoningen en extra steun voor huishoudens met een laag inkomen. Kleine praktische maatregelen en energiecoaches zijn voor iedereen beschikbaar.

21

Lokaal energie opwekken

Mobiliteit en bereikbaarheid

We wekken energie zoveel mogelijk dichtbij op, bijvoorbeeld bij bedrijven of binnen de bebouwde kom. We ondersteunen lokale initiatieven en energiecoöperaties. Energie uit de mienskip zorgt voor draagvlak, houdt kosten vaak beheersbaar en laat opbrengsten zoveel mogelijk terugkomen in de lokale samenleving. We blijven ons verzetten tegen gaswinningslocaties en sluiten daarbij aan bij de lobby van inwoners, Wetterskip Fryslân en provincie Fryslân.

Goede mobiliteit is nodig om mee te kunnen doen. Bereikbaarheid moet veilig, betaalbaar en passend zijn bij stad, dorp en landschap. We bouwen voort op de ambities uit het mobiliteitsprogramma en blijven investeren in wegen, fietspaden, bruggen en vaarwegen. In ons uitgestrekte gebied blijft de auto belangrijk. We werken stap voor stap toe naar 30 kilometer per uur in de bebouwde kom. Tegelijk stimuleren we lopen en fietsen, vooral in dorpen en steden, en werken we aan veilige routes en goede verbindingen tussen kernen.

Zonnepanelen zien we liever op daken dan in het land. Zon op landbouwgrond past niet in onze visie en staan we alleen toe bij kleinschalige, lokale initiatieven, die door de omgeving gesteund worden en die die geen negatieve invloed hebben op het landschap en de agrarische functie.

Voorzieningen moeten goed bereikbaar zijn. Openbaar vervoer en deelmobiliteit zijn nodig, met name voor inwoners zonder auto. Vracht en landbouwverkeer horen bij onze gemeente en economie. We zoeken naar oplossingen die passen bij het gebied, zodat (vaar)wegen veilig en bruikbaar blijven voor iedereen. Met het mobiliteitsprogramma werken we aan een toegankelijk mobiliteitsnetwerk, waarin verschillende vormen van vervoer elkaar aanvullen en inwoners zich veilig, zelfstandig en flexibel kunnen verplaatsen.

We steunen geen nieuwe windparken. Initiatieven waarbij meerdere bestaande windmolens worden opgeruimd en vervangen door één moderne molen, zien we wel als positief.

Regionale verbindingen Goede verbindingen naar werk, stage en opleiding zijn belangrijk. We werken aan bereikbaarheid die past bij de grootste gemeente van Nederland, en zowel bij stad als platteland. Sterke regionale verbindingen zijn nodig voor onze economie en brede welvaart. Samen met partners blijven we werken aan bereikbaarheid via weg, water en spoor, en versterken we bestaande verbindingen, onder andere via het Fries Stedelijk Netwerk (FSN). We blijven ons inzetten voor projecten zoals de Lelylijn en de verbreding van de sluizen op de Afsluitdijk. Deze zien we als belangrijk voor de toekomst van onze bereikbaarheid en economie. Tegelijk houden we rekening met onzekerheden. Daarom kijken we ook naar alternatieve oplossingen, zodat Súdwest-Fryslân ook als plannen veranderen, goed bereikbaar blijft.

Monovergisters (installatie die mest van een boerderij omzet in energie, zoals gas) zijn mogelijk binnen de provinciale regels. We stellen duidelijke voorwaarden aan locatie, grootte en uitvoering. Het gaat alleen om kleinschalige initiatieven die passen bij het gebied en die uitgaan van enkel lokale transportbewegingen, bij voorkeur via ondergrondse leidingen. Draagvlak in de directe omgeving is voor ons belangrijk. Zo voorkomen we overlast en zorgen we voor een veilige en prettige omgeving voor omwonenden. 22

Lânskip yn lykwicht Landschap in evenwicht Het landschap van Súdwest Fryslân vraagt om een zorgvuldige balans tussen landbouw en natuur, water en klimaat. Die balans is niet vanzelfsprekend en vraagt bij iedere ontwikkeling om bewuste keuzes. Daarom stellen we ons bij elk besluit steeds de volgende vragen: • Wat vinden onze (klein)kinderen ervan? • Wie wordt hier beter van? • Wat wordt er mooier van? • Wat soe de skries er fan fine? (Oftewel, wat betekent dit voor de natuur?)

• Landbouw, natuur en klimaat in balans • Agrariërs, dragers van ons landschap • Gezonde basis, gezond eten, gezond leven

weidevogel- en veenweidegebieden van Nederland en Europa. Dit bijzondere landschap koesteren en versterken we, samen met agrariërs, inwoners en natuurorganisaties. Voor ons, voor de generaties na ons, en voor de skries.

Landbouw in balans Het blijven stellen van deze vragen houdt ons scherp en zorgt ervoor dat we bewust omgaan met wie en wat we koesteren en bewust nadenken over de toekomst. Landbouw en natuur staan niet tegenover elkaar, maar kunnen elkaar juist versterken. Agrariërs en familiebedrijven vormen al generaties lang de ruggengraat van ons landschap, economie en mienskip. Ze zijn waardevol voor onze gemeente en verdienen als economische kracht van onze regio een duidelijk en eerlijk toekomstperspectief. Daarnaast is Súdwest Fryslân één van de belangrijkste 23

De landbouw moet in balans zijn met natuur, water en klimaat. Dat vraagt om keuzes voor de toekomst. Als grootste agrarische gemeente, met veel melkveebedrijven, belasten we onze agrariërs niet extra. We sluiten aan op de landelijke kaders voor bodem, water en lucht, met aandacht voor gezondheid en duurzaamheid. Agrariërs zijn vakmensen en weten wat hun bedrijf nodig heeft. We geven ruimte aan nieuwe en duurzame manieren van werken in de landbouw, zoals kringlooplandbouw, binnen landelijke en Europese regels. We kiezen voor een aanpak die past bij de identiteit van Súdwest-Fryslân

Sierteelt

en onze agrariërs. Súdwest-Fryslân is bij uitstek de plek om samen met boeren te experimenteren in landbouwontwikkelingen. We ondersteunen waar mogelijk projecten en pilots die perspectief bieden voor de toekomst, met oog voor wat haalbaar en betaalbaar is voor agrariërs. Zo bouwen we stap voor stap aan een landbouw die in evenwicht is met het landschap én met de generaties die na ons komen.

Het telen van sierbloemen voor de verkoop, gaat vaak gepaard met gebruik van ongezonde bestrijdingsmiddelen. Gemeenten hebben geen bevoegdheid om giftige bestrijdingsmiddelen tegen te gaan. Gezien de landelijke ontwikkelingen rondom het terugdringen van bestrijdingsmiddelen, nemen wij zelf maatregelen. Bij het aanpassen van het Omgevingsplan verbieden we sierteelt voor nieuwe percelen. Bestaande rechten respecteren we, maar uitbreiding van het areaal staan we niet toe. We vinden de risico’s voor gezondheid en water te groot. Over het Omgevingsplan gaan we met agrariërs, ondernemers en inwoners het gesprek aan over gewasbescherming, natuurbeheer en leefomgeving. We vinden het belangrijk om zorgvuldig om te gaan met onze bodem, ons water, ons voedsel, ons grasland en de gezondheid van inwoners. Daarom maken we hierin duidelijke keuzes, passend bij onze grote landbouwgemeente.

Maatwerk per gebied, samen met het gebied We kiezen voor een landbouwaanpak die past bij de identiteit van Súdwest-Fryslân, ons landschap en onze agrariërs. Ieder gebied is anders. Klei- en veengebieden hebben eigen uitdagingen. Er is maatwerk nodig, samen met het gebied zelf. Deze koers sluit aan bij Ús PLG (Programma Landelijk Gebied); het gemeentelijke plan waarin we samen met agrariërs, partners en overheden werken aan de toekomst van het landelijk gebied. Dit doen we al in Idzegea, de Greidhoeke en in andere delen van het buitengebied. Deze gebiedsprocessen gaan we verder ontwikkelen.

Gezonde basis, gezond eten, gezond leven Een gezonde bodem, schoon water en schone lucht zijn basisvoorwaarden voor alle keuzes die we maken. Dat geldt voor landbouw, maar ook voor wonen, natuur, infrastructuur. Samen met Vitens en Wetterskip Fryslân beschermen we ons drinkwater en zorgen we voor een veilige leefomgeving. Met de voedselagenda en initiatieven zoals ‘Makke yn Súdwest’ stimuleren we lokale voedselketens en productie dichtbij huis. Zo houden we de afstand tussen boer en bord klein. We werken samen met scholen en organisaties om kinderen en jongeren meer te betrekken bij gezond en duurzaam eten. Voedseltuinen en andere lokale initiatieven spelen hierin een belangrijke rol. Ze brengen voedselproductie dichter bij de mienskip en zorgen voor bewustwording. Zo bouwen we aan een toekomst waarin landbouw, bodem, water, voedsel, gezondheid en leefomgeving elkaar versterken en bijdragen aan een veerkrachtige regio.

24

Biodiversiteit, groen en omgaan met klimaatveranderingen

Slim gebruik van de ruimte De ruimte is schaars. Daarom combineren we functies waar dat kan en zorgen we voor tûke groei. Landbouwgrond kan ook een rol spelen bij wonen, natuur, waterbeheer of energie. We maken hierin bewuste keuzes, met respect voor het landschap en met oog voor de toekomst van onze agrariërs. Vanuit het principe van rentmeesterschap gaan we zorgvuldig om met de ruimte die we hebben: we benutten wat nodig is, beschermen wat waardevol is en dragen het gebied in goede staat over aan de generaties die na ons komen. We zorgen ervoor dat het landschap, de mienskip en de economie samen verder kunnen.

We nemen natuur en biodiversiteit altijd mee in keuzes over de ruimte. We zetten actief in op het verbeteren of het stimuleren van een meer natuurinclusieve aanpak. We doen dat in de eigen bermen en oevers. Voor de bescherming van weidevogels zoeken we aansluiting bij het Aanvalsplan Grutto en al lopende initiatieven in de Greidhoeke (zoals bij Gruttoland, Skrok en Skrins) en in de weidevogelgebieden langs de Súdwestkust en bij Idzegea. Ook in dorpen en steden versterken we het groen. Voor elke boom die we kappen, planten we een nieuwe terug. Meer groen zorgt voor verkoeling, gezondheid en prettige omgeving. We maken dorpen, wijken en ons buitengebied beter bestand tegen klimaatverandering. Met maatregelen zoals wateropvang en groen in de straat verminderen we wateroverlast en hitte. We zorgen voor schoon, veilig en goed bereikbaar open zwemwater. Als waterrijke gemeente bereiden we ons samen met Wetterskip Fryslân en provincie Fryslân voor op extreme(re) weersomstandigheden. Door waterveiligheid te verbinden aan wonen, economie en natuur zorgen we voor oplossingen die ons beschermen en die daarnaast bijdragen aan de kwaliteit en leefbaarheid van Súdwest-Fryslân.

25

Ferantwurde mei ús jild omgean Verantwoord omgaan met ons geld Wat we de komende periode willen bereiken, vraagt om slimme keuzes en zorgvuldig omgaan met geld. Daarmee houden we onze gemeente financieel gezond en blijven plannen uitvoerbaar.

• Sluitende en realistische begroting • Lasten voor inwoners en ondernemers stabiel en voorspelbaar • Onderhoud houden we op niveau

Realisme en verantwoordelijkheid We voeren een verstandig en zorgvuldig financieel beleid en zorgen elk jaar voor een sluitende begroting. Realisme en verantwoordelijkheid voor toekomstige generaties vormen de basis van hoe wij met geld omgaan. Zo bieden we duidelijkheid en stabiliteit aan inwoners, ondernemers en bezoekers.

Financieel beeld en omgaan met risico’s Op korte termijn staat de gemeente er financieel goed voor. Tegelijkertijd zijn de vooruitzichten op de middellange en lange termijn onzeker. Bijdragen van het Rijk kunnen lager worden, zoals het gemeentefonds en specifieke uitkeringen (SPUK). Dat vraagt om alertheid en realistische keuzes. Daarom stellen we prioriteiten. We kijken scherp naar wat nodig en haalbaar is. 26

• We werken slimmer en efficiënter

Als blijkt dat er financieel meer ruimte ontstaat, zetten we die gericht in. We gaan healwei werom sjen: tussentijds evalueren we of wat we willen nog past bij wat financieel kan. We begroten realistisch, kijken vooruit in de meerjarenraming en zorgen voor voldoende reserves. We houden onze financiële buffer op orde. Het beschikbare geld zetten we gericht in voor opgaven die bijdragen aan leefbaarheid, gezondheid en veerkracht van onze gemeente.

Duidelijkheid over lasten en heffingen

Wettelijke en maatschappelijke taken

Gemeentelijke woonlasten bestaan uit de onroerendezaakbelasting (OZB), de afvalstoffenheffing en de rioolheffing. Voor inwoners en ondernemers verhogen we de OZB niet boven de gebruikelijke jaarlijkse inflatiecorrectie. Voor afval en riool werken we toe naar kostendekkende tarieven, zonder de betaalbaarheid uit het oog te verliezen. We letten scherp op de kosten en besparen waar dat kan. Inwoners moeten kunnen zien wat zij terugkrijgen: betrouwbare en goede dienstverlening. We blijven kritisch sturen op de uitgaven en stimuleren bewust gebruik, zowel van inwoners als van onszelf.

De gemeente staat voor grote opgaven. Dit gaat om wettelijke taken, maar ook om vragen en initiatieven uit de samenleving. Voor bijstandsuitkeringen krijgen we geld van het Rijk via de BUIG. Ook voor andere omvangrijke taken, zoals jeugdzorg, is de gemeente sterk afhankelijk van rijksbijdragen. Deze taken vragen blijvende aandacht, inhoudelijk en financieel. We houden goed en actueel zicht op kosten, ontwikkelingen en risico’s. Zo kunnen we op tijd bijsturen en verantwoorde keuzes maken. Dit helpt ons om onze wettelijke taken en onze taken voor de samenleving goed en betaalbaar uit te voeren, met oog voor kwaliteit op de lange termijn.

Bij andere lokale heffingen, zoals de toeristenbelasting, vinden we voorspelbaarheid en duidelijkheid belangrijk. We verhogen de forenzenbelasting omdat we het belangrijk vinden dat ook niet inwoners die gebruikmaken van voorzieningen in onze gemeente een eerlijke bijdrage leveren. Bij mogelijke veranderingen wegen we de gevolgen voor inwoners, ondernemers, bezoekers en de gemeente, zorgvuldig af. Ondernemers en maatschappelijke organisaties betrekken we op tijd, zodat zij weten waar ze aan toe zijn en zich kunnen voorbereiden. We leggen deze heffingen periodiek opnieuw tegen het licht, zodat ze blijven passen bij de ontwikkelingen in onze gemeente.

Ontwikkelfonds blijft een kans Een grote gemeente als Súdwest Fryslân moet zich kunnen ontwikkelen. Het Ontwikkelfonds helpt om grote plannen mogelijk te maken en om middelen van andere overheden en partners aan te trekken, zoals bij de Agenda Friese IJsselmeerkust en de Regio Deal Zuidwest Friesland. We houden het Ontwikkelfonds jaarlijks op peil en kijken we hoe we het fonds in de toekomst nog gerichter kunnen inzetten, met oog voor een goede spreiding over de hele gemeente. Zo zorgen we dat zowel in de steden, waar al mooie stappen zijn gezet zoals met de Ruimtelijke Strategie Sneek, als in andere kleinere kernen ruimte is voor ontwikkeling.

27

Onderhoud aan wegen, bruggen en andere voorzieningen Goed onderhoud is geen bijzaak. We houden vast aan het afgesproken onderhoudsniveau van onze kapitaalgoederen, zoals wegen, bruggen, fietspaden en andere voorzieningen in de openbare ruimte. Verlaging van het onderhoudsniveau is geen optie. We blijven daarom realistisch begroten, goed plannen en tijdig bijsturen. Zo houden we onze openbare ruimte veilig en van goede kwaliteit.

Slimme en haalbare keuzes Onze taken, plannen en wensen zijn groot en het geld is beperkt. Daarom gaan we zorgvuldig om met ons geld. Niet elke keuze vraagt om extra geld. Soms gaat het om slimmer werken, beter samenwerken of prioriteiten stellen. Daarom kijken we kritisch naar onze manier van werken. Wat kan eenvoudiger? Wat kan slimmer? En wat doen we al goed en kunnen we verder versterken? We zorgen dat plannen haalbaar zijn en ook echt worden uitgevoerd. Zo blijven we betrouwbaar voor inwoners en partners. Duidelijke keuzes en heldere uitleg zorgen voor begrip en vertrouwen.

28

Slotwoord Dit hoofdlijnenakkoord geeft richting voor de komende jaren. We beschrijven wat we belangrijk vinden en welke koers we kiezen. Tegelijk is het bewust geen dichtgetimmerd plan. Het laat ruimte om samen vorm te geven aan de uitdagingen die voor ons liggen. Die ruimte is nodig. Want wat we willen bereiken, kunnen we niet alleen. Het vraagt om samenwerking, om gesprek en om betrokkenheid. De kracht van Súdwest Fryslân zit in die verbondenheid. In mensen die meedoen, meedenken en verantwoordelijkheid nemen. We nodigen de gemeenteraad graag uit om hierin samen op te trekken. Om vroeg mee te denken, richting te geven en verschillende perspectieven in te brengen. De verdere uitwerking krijgt vorm in een werkagenda. Daarin vertalen we deze koers naar concrete stappen. Dan strûpe we de mouwen op. Alleen zo komen we tot keuzes die gedragen worden en die passen bij wat er leeft in onze gemeente.

29

Die uitnodiging geldt ook voor de mienskip. Voor ondernemers, verenigingen, vrijwilligers en inwoners. Voor iedereen die zich inzet voor zijn dorp, wijk of stad. Samen maken we de keuzes die ertoe doen, bouwen we verder op wat er al is en maken het stap voor stap beter en sterker. Met het vertrouwen dat we samen verder komen. Yn ferbining fierder.