Bijlage - Notitie windpark Nij Hiddum Houw

Inleiding Het college heeft de raad (3 maart 2021) toegezegd de mogelijkheden tot aankoop van het windmolenpark Nij Hiddum Houw (Windpark NHH) te onderzoeken. De interesse in het windpark NHH is een vervolg op de uitkomst van een burgerforum, waarin de inwoners een stevige rol voor de gemeente zien om ervoor zorg te dragen dat naast de lasten ook de lusten van de energietransitie lokaal worden gehouden. De gemeente heeft vervolgens samen met Wetterskip Fryslân (Wetterskip) de mogelijkheid verkent waaronder het windpark kan worden gekocht, waarbij partijen zijn ondersteund door extern adviesbureau Enber. In dit voorstel vindt u de overwegingen voor deelname in het windpark NHH op basis van diverse gesprekken met stakeholders, input van Vattenfall en een opgestelde business case.

Het windpark Op dit moment wordt het Windpark NHH op de Kop van de Afsluitdijk gebouwd. Het park bestaat uit negen windmolens (tiphoogte: 177 meter), die zestien oude en kleinere windmolens in de omgeving vervangen. Vier van de van de negen molens worden ondergebracht in een Besloten Vennootschap (BV) in eigendom van Vattenfall. De plaatselijke vennootschap Gooyum Houw heeft de andere vijf molens in eigendom. Vattenfall heeft aangegeven de BV met de vier turbines na de afronding van de bouw aan de gemeente Súdwest-Fryslân en Wetterskip te willen verkopen. De bouw zal naar verwachting in november 2022 zijn afgerond. Mocht de verkoop aan beide overheden niet doorgaan dan stelt Vattenfall een internationale tender op. Een dergelijk verkooptraject duur 6-8 maanden. Om die reden verlangt Vattenfall binnenkort duidelijkheid van de overheden.

Figuur 1 - locatie windmolens zwart: oude windmolens. rood: nieuwe windmolens. binnen cirkel: vier aan te kopen windmolens

Deze notitie gaat over de aankoop van de BV met de vier windmolens. Als wij in het vervolg spreken over Windpark NHH dan bedoelen wij hiermee de BV met de vier windmolens.

Betrokkenheid omgeving Om te garanderen dat de omgeving bij het windpark NHH wordt betrokken is een Omgevingsovereenkomst opgesteld tussen Initiatiefnemers1 van het totale windpark (negen molens) en de deelnemers aan de Omgevingsadviesraad (OAR). In de OAR zitten vertegenwoordigers van de omgeving, waaronder omwonenden, vertegenwoordigers van dorpsbelangen en een vertegenwoordiger van de recreatiesector. Onderzoeksvragen In deze notitie gaan wij in op de volgende onderzoeksvragen: 1. Welke belang heeft de gemeente bij de aankoop van de windmolens? 2. Wat zijn de financiële gevolgen voor de aankoop? 3. Wat zijn de voor- en nadelen van de aankoop?

Welke belang heeft de gemeente bij de aankoop van de windmolens? De aankoop van het windpark NHH door de gemeente is gerechtvaardigd als dit een algemeen publiekelijk belang dient dat niet door de markt wordt opgepakt. Hieronder gaan wij in op de vraag of het publiekelijk belang voldoende wordt gediend door de aankoop van het windpark.

Burgerforumadvies Uw raad heeft het algemeen publiekelijk belang voor collectieve opwek van energie gedefinieerd met de vaststelling van het Burgerforumadvies. De basis voor dit advies was een belevingsonderzoek naar de opwek van duurzame energie uit 2020 onder 1376 bewoners. Vier conclusies uit het onderzoek zijn relevant voor de aankoop van windpark NHH:

1

Vattenfall en Windpark Gooyum Houw

   

Deelnemers zien een grote rol voor de gemeente en de inwoners zelf [ten aanzien van duurzame energie] Deelnemers zijn terughoudend over een te grote rol voor de markt [ten aanzien van duurzame energie] De overgrote meerderheid van de deelnemers wil niet dat de gemeente Súdwest-Fryslân energieleverancier van Nederland wordt, jongeren zijn relatief positief over deze optie Deelnemers hebben zorgen over de eerlijkheid van de verdeling van lusten en lasten

Het Burgerforum heeft het belevingsonderzoek vertaald in leidende principes. Uw raad heeft deze leidende principes op 24 september 2020 (agendapunt 12) overgenomen en vastgesteld. De leidende principes zijn:  “Wij willen ons geluk behouden”  Versterk de zelfbeschikking van de Mienskip  Help ons om het samen te doen; van zelfbeschikking naar ‘samenbeschikking’  Heb oog voor rechtvaardigheid en een eerlijke verdeling  Wees toekomstgericht Voor Windpark NHH vertalen wij bovenstaande in het delen van lusten, lasten en zeggenschap, waarbij zeggenschap een instrument kan zijn om te komen tot een eerlijke verdeling van de lusten en lasten. Vraag is of de lusten, lasten en zeggenschap rondom windpark NHH voldoende door de markt zijn geborgd. Als dit niet zo is kan de gemeente door de aankoop van het windpark zorgen voor een betere borging? Noot: In het landelijk Klimaatakkoord is afgesproken om de CO2-uitstoot voor 2030 met 49% te reduceren ten opzichte van 1990. De opwek van duurzame energie en daarmee windmolens spelen hierin een belangrijke rol. Windpark NHH wordt vermoedelijk in november 2022 opgeleverd en zal dan duurzame energie gaan produceren. Deze productie zal ook plaatsvinden als de gemeente het windpark niet aankoopt. De aankoop van het windpark door de gemeente draagt dan ook niet bij aan het publiekelijke belang om meer duurzame energie te produceren.

Borging van lusten, lasten en zeggenschap Windpark NHH De initiatiefnemers van het gehele windpark (Vattenfall en Gooyum Houw) en de Omgevingsadviesraad (OAR)2 hebben een omgevingsovereenkomst (30 mei 2018) afgesloten. De provincie heeft de omgevingsovereenkomst opgenomen in een Anterieure Overeenkomst met de initiatiefnemers. Hiermee is de omgevingsovereenkomst onlosmakelijk verbonden aan het windpark, dus ook als het windpark verkocht wordt aan een andere partij en de gemeente niet tot koop zou overgaan. Met de omgevingsovereenkomst is de basis gelegd voor financiële compensatie en participatie. Op dit moment worden beide onderdelen in goed overleg met de omgeving verder uitgewerkt. Financiële compensatie betekent schadeloosstelling. Hier is een directe relatie tussen lasten en lusten. Lasten in de vorm van bijvoorbeeld; waardevermindering woning, geluidsoverlast en uitzicht. Lusten in de vorm van een te ontvangen financiële bijdrage. Financiële participatie betekent financieel deelnemen aan het windpark. Bewoners kunnen eigen geld investeren en krijgen hierop een bepaald financieel rendement. Deelnemen betekent hierbij ook financiële risico’s nemen. Hieronder hebben wij globaal de compensatie- en participatieregeling, zoals deze formeel in de omgevingsovereenkomst staat, beschreven. Deze afspraken gelden voor iedere potentiële koper.

Globale opzet compensatie en participatie regeling Financiële compensatie Planschaderegeling ‘De ontwikkelende partijen doen een voorstel voor planschade aan alle individuele woningen in de directe omgeving van het windpark waarvan de getaxeerde planschade meer dan 1,0% van de waarde van het onroerend goed bedraagt, …’ (p. 6 Omgevingsovereenkomst). Hiervoor lopen inmiddels de benodigde procedures. 2

In de OAR zitten vertegenwoordigers van de omgeving, waaronder omwonenden, vertegenwoordigers van dorpsbelangen en een vertegenwoordiger van de recreatiesector.

Burenregeling Deze regeling geldt per adres en is gekoppeld aan de woning (niet bewoner). - Voor mensen die in de directe omgeving (tot 850mtr) van een windturbine wonen. Deze bewoners krijgen jaarlijks individueel een bedrag. - Daarnaast is een deel van het budget beschikbaar voor de woningen die op meer dan 850mtr maar minder dan 1500mtr van een windturbine staan en buiten de werkingssfeer vallen van de dorpenregeling. Voor deze woningen zal het jaarlijks bedrag per woning qua hoogte in verhouding zijn van de gemiddelde vergoeding per woning in de woonkern Wons volgens de dorpenregeling. Dorpenregeling Regeling voor Wons en Zurich. Het geld komt jaarlijks ter beschikking voor de dorpsverenigingen die in overleg met het dorp kan bepalen hoe hier mee omgegaan wordt. Gebiedsfonds ‘Het gebiedsfonds zoals de OAR die voorstaat is bedoeld om ook omwonenden in een grotere straal rond het windpark te laten meeprofiteren ook als zij geen middelen hebben om financieel te participeren. - Het fonds ondersteunt projecten die worden gerealiseerd in of nabij het windpark NHH binnen een straal van 6 km en bijdragen aan de leefbaarheid en sociale cohesie in het gebied. - Het fonds ondersteunt ook projecten met duurzame doelen en verbetering van de leefomgeving en die een maatschappelijk belang dienen en lokaal draagvlak hebben.’ (p. 9, Omgevingsovereenkomst) Financiële participatie

Omwonenden kunnen deelnemen door aan te geven dat zij voor een bepaald bedrag willen deelnemen. Het is de intentie om de mensen met de meeste gevolgen van het windpark de meeste gelegenheid te bieden om te kunnen meedoen. Uitgangspunt hierbij is dat de omgeving op een gelijkwaardige wijze rendement verkrijgen op het door hen geïnvesteerde geld als de initiatiefnemers van het windpark (p. 8, Omgevingsovereenkomst).

Effecten wanneer de gemeente koopt ten opzichte van een commerciële partij Evenwichtige verdeling tussen lusten, lasten zeggenschap Zoals aangegeven geeft het voorgaande de formele afspraken weer tussen de initiatiefnemers (markt) en OAR (samenleving). De omgevingsovereenkomst is opgesteld, voordat het aanbod om het windpark NHH te kopen aan de gemeente is gedaan. Wij kunnen ons vinden in de overeenkomst. Wel willen wij op basis van het burgerforumadvies, nog eens goed kijken naar de uitwerking van de overeenkomst. Dit om te bezien of meer mensen kunnen profiteren van de baten vanuit het windpark. Wij hebben dit voorgelegd aan de werkgroep financiële participatie van de OAR. Samen de met de werkgroep zijn wij in dialoog om te kijken hoe we gezamenlijk een en ander vorm kunnen geven. De komende tijd zullen wij dit, in de geest van de Omgevingsovereenkomst en het Burgerforumadvies, gezamenlijk verder uitwerken. De verdere uitwerking zal uiteraard alleen plaatsvinden als de gemeente het windpark aankoopt. Het voorgaande geeft het fundamentele verschil aan tussen de gemeente en een commerciële partij. De gemeente heeft de primaire taak om naar de belangen van de inwoners te kijken waar een private partij primair een commercieel belang heeft.

Dit fundamentele verschil (geen winstoogmerk) leidt ertoe dat de gemeente voor nu, maar ook voor de toekomst bewoners meer invloed geeft over de verdeling van de lusten en lasten die voortkomen uit het windpark. Het windpark kan dan beschouwd worden als een gezamenlijk maatschappelijk goed.

Verkoop groene stroom Naast de financiële baten die het windpark oplevert, levert het park ook groene stroom. Deze groene stroom komt in de vorm van garanties van oorsprong. De gemeente kan deze verkopen of zelf inzetten voor haar gemeentelijke gebouwen. Daarnaast zou deze stroom mogelijk ingezet kunnen worden om energiearmoede te bestrijden. Een nadere invulling in het kader van het publiek belang zou later nader onderzocht moeten/kunnen worden.

Conclusie Onderzoeksvraag: Welke belang heeft de gemeente bij de aankoop van het windpark? Uit het burgerbelevingsonderzoek blijkt dat bewoners het belangrijk vinden dat de gemeente (en zijzelf) een grote rol pakken ten aanzien van de opwek van grootschalige duurzame energie. Bij het windpark leidt in onze ogen deze rol tot een betere verdeling van de lusten, lasten en zeggenschap, zoals in het Burgerforumadvies is verwoord. Daarnaast kan het verkopen of inzetten van groene stroom bijdragen aan het publieke belang. Dit zal nader onderzocht moeten worden. Beantwoording onderzoeksvraag: Met de aankoop van het windpark dient de gemeente het publieke belang, namelijk:  een evenwichtigere verdeling tussen lusten, lasten en zeggenschap voor bewoners  het versterken van de zeggenschap door bewoners voor nu en in de toekomst  met de opbrengsten van het windpark kan de gemeente mogelijk ook andere publieke belangen dienen, dit moet nader onderzocht worden

Wat zijn de financiële gevolgen van de aankoop? Gemeente Súdwest-Fryslân en Wetterskip hebben de mogelijkheid om ieder 50% van de aandelen in Windpark Nij Hiddum Houw van Vattenfall te kopen.

Windpark NHH De geschatte aankoopprijs inclusief alle kosten bedraagt afgerond € 44 miljoen. De geschatte aankoopprijs is gebaseerd op de voorlopige uitkomsten van het Due Diligence onderzoek. Op basis van de bijbehorende businesscase mag een rendement op het geïnvesteerd vermogen verwacht worden van circa 8-9%. Het rendement kent een bandbreedte die met name afhankelijk is van nog af te speken financieringsvoorwaarden. Het Due Diligence onderzoek is nog niet afgerond waardoor data in de business case nog kan wijzigen. De vraagprijs wordt hierop vervolgens aangepast. Ook bij het proefdraaien van het park kan data nog wijzigen op basis waarvan de vraagprijs aangepast zal worden. De uitkomsten van het Due Diligence onderzoek kunnen verder leiden tot voorwaarden waaraan voldaan moet worden alvorens over te gaan tot aankoop van het windpark NHH. Omzet De omzet van Windpark Hiddum Houw BV bestaat uit inkomsten uit de verkoop van stroom en inkomsten uit SDE+ subsidie voor de eerste 15 jaar.

De verwachte productie is gebaseerd op windrapporten van gerenommeerde partijen gecombineerd met afgegeven productiegaranties. Verder is gebruik gemaakt van prognoses van stroomprijzen van gerenommeerde partijen. Gedurende de looptijd van de SDE+ subsidie is gerekend met het basis bedrag van €54/MWh, waarmee er een hoge mate van zekerheid is op de geprognotiseerde omzet en een lagere afhankelijkheid van wisselende stroomprijzen. Dit is behoudend gezien de recente hoge stroomprijzen van ongeveer €165/MWh. (als de stroomprijs hoger is dan het SDE basisbedrag wordt verkocht tegen marktprijs). Uitgaven Met betrekking tot alle kosten, diensten en uit te voeren werkzaamheden worden/zijn langdurige contracten gesloten met gerenommeerde partijen. Hierdoor zijn de kosten goed voorspelbaar. De kosten van het windpark bestaan onder andere uit technisch management, onderhoud, verzekering, pacht etc.. Alle contracten die zijn aangegaan met Windpark NHH zijn onderdeel van het Due Diligence onderzoek en worden beoordeeld door de adviseurs van beide overheden op technische, juridische, fiscale en financiële risico’s. Rendement Op basis van de verwachte omzet en uitgaven bedraagt het geschatte rendement van het windpark NHH circa 8-9%. Het rendement van het windpark zal niet ieder jaar gelijk zijn.

Het is afhankelijk van de productiviteit van het park, de ontwikkeling van de energietarieven en de ontwikkeling van de kosten. Het rendement wordt als dividend uitgekeerd aan de aandeelhouders. Op basis van de huidige business case heeft de gemeente haar investering na ca. 12 jaar terugverdiend. Financieringsstructuur Het windpark NHH wordt gefinancierd met een mix van eigen vermogen, inbreng van de omgeving (achtergestelde lening) en nog aan te trekken vreemd vermogen door windpark NHH. Eigen vermogen:

Beide overheden verstrekken elk ongeveer 15% van het benodigde kapitaal, op basis van de huidige business case €6,6 miljoen per overheid. Afhankelijk van de uiteindelijke afspraken met de omgeving kan dit bedrag op lopen tot maximaal €7 miljoen. In het raadsvoorstel is voorzichtigheidshalve uitgegaan van een investering van €7 miljoen. Inbreng omgeving: De achtergestelde leningen geven de omwonenden de mogelijkheid om in dit windpark te beleggen. Hiermee wordt invulling gegeven aan de geldende omgevingsovereenkomst. De inbreng van de omgeving wordt momenteel nader uitgewerkt, waardoor deze bedragen nog af kunnen wijken van de definitieve structuur. Vreemd vermogen: De omvang van de bancaire financiering van windpark NHH is afgestemd op datgene wat momenteel in Nederland gangbaar is. Er ligt nog geen definitieve aanbieding zodat de omvang van de benodigde eigen middelen nog af kunnen wijken. De aflossingstermijn bedraagt 20 jaar. De geschatte rente bedraagt 0,5%, waarbij de beide overheden een bankgarantie afgeven. Voor het stellen van de garantie verkrijgen de overheden een garantievergoeding van 1% over de gegarandeerde hoofdsom ter compensatie van het toegenomen risico. De gemeente staat garant voor €13,5 miljoen. Dit bedrag wordt lager naar mate er meer afgelost is op de lening.

In de financiële verordening van de gemeente is aangegeven dat de raad expliciet moet instemmen met het afgeven van een bankgarantie en dat de gemeente een terughoudend beleid voert met betrekking tot het afgeven van een bankgarantie. Omdat in dit geval de gemeente zelf aandeelhouder is in het windpark en het voordeel van de garantiestelling naar haarzelf terugkomt via het rendement van het park is het voor de hand liggend in dit geval garant te staan voor de lening. De jaarlijkse garantieprovisie dekt het toegenomen risico van de gemeente door het verstrekken van de garantie.

Financiële gevolgen voor de gemeente Op basis van de huidige uitgangspunten brengt de gemeente € 6,6 miljoen eigen vermogen in het windpark NHH. De gemeente kan dit bedrag tegen 0,5% rente lenen bij de Bank Nederlandse Gemeenten. De lening wordt afgelost in 25 jaar, de jaarlijkse aflossing bedraagt dan € 264.000. Het dividend uit het windpark wordt gebruikt om de aflossing en rente van de lening te financieren. Afhankelijk van de uitkomsten van de gesprekken met de omgeving kan de inbreng maximaal oplopen tot 7 miljoen. Voorzichtigheidshalve gaan we in het raadsvoorstel uit van een investering van €7 miljoen met een bijbehorende aflossing van €280.000 en een rente van €35.000 aflopend naar €0. Op basis van de huidige business case bedraagt het gemiddelde dividend uit het windpark ruim €600.000 per jaar, na aflossing en rente en inclusief garantievergoeding blijft er gemiddeld per jaar een netto cashflow over van ruim €400.000. De netto cashflow vloeit terug naar de algemene reserve.

Conclusie Onderzoeksvraag: Wat zijn de financiële gevolgen van de aankoop? Op basis van de huidige businesscase is het verwachte rendement van het windpark NHH 8-9%. Met dit rendement kan de gemeente haar investering in 12 jaar terugverdienen. Door de SDE-subsidie en de langlopende contracten met leveranciers zijn de financiële risico’s van de aankoop van windpark NHH de eerste 15 jaar beperkt. Na 15 jaar is het rendement vooral afhankelijk van de ontwikkeling van de energieprijzen. De gemeente heeft haar investering tegen die tijd al terugverdiend (na ca. 12 jaar). Hiermee is het financiële risico van de aankoop van het windpark NHH beperkt. De gemeente staat mede garant voor de lening van windpark NHH. In het weerstandsvermogen van de gemeente zal rekening gehouden moeten worden met deze garantiestelling. De gemeente ontvang een garantievergoeding van 1% van de gegarandeerde hoofdsom. De jaarlijkse garantieprovisie dekt het toegenomen risico van de gemeente door het verstrekken van de garantie.

Beantwoording onderzoeksvraag: De aankoop van het windpark heeft een aantal financiële gevolgen, namelijk:  een verwacht rendement van 8-9% welke ingezet kan worden ten behoeve van de samenleving  de financiële risico’s zijn beperkt door de SDE+ subsidie, de langlopende contracten en de zekerheid omtrent de geprognotiseerde omzet  voor het garant staan voor de lening van windpark NHH ontvangt de gemeente een garantievergoeding die het toegenomen risico dekt

Wat zijn de voor- en nadelen van de aankoop? Zeggenschap Voordelen Het park komt in bevriende handen, waarmee tegemoet wordt gekomen in zeggenschap voor de omgeving. De gemeente heeft de primaire taak om naar de belangen van de inwoners te kijken waar een private partij primair een commercieel belang heeft. Dit fundamentele verschil (geen winstoogmerk) leidt ertoe dat de gemeente voor nu, maar ook voor de toekomst bewoners meer zeggenschap kan/wil geven over de verdeling van de lusten en lasten die voorkomen uit het windpark. Nadelen In de omgevingsvergunning, regelgeving met betrekking tot overlast, het inpassingsplan en de omgevingsovereenkomst is veel geregeld. Hoever wil je als gemeente gaan om de zeggenschap te behouden voor de eigen inwoners? De gemeente krijgt door de aankoop een dubbele rol, nl. eigenaar en handhaver. De belangen voor omwonenden en het windpark NHH kunnen tegengesteld zijn, waardoor je als gemeente in een conflict kunt raken.

Lasten en lusten bij elkaar

Voordelen De lasten en lusten worden bij elkaar gebracht door toepassing van de omgevingsovereenkomst. De baten van het park kan de gemeente inzetten ten behoeve van de samenleving. Nadelen Ook een andere koper moet zich houden aan de omgevingsovereenkomst, waarmee lusten naar de omwonenden worden gebracht. Burgerparticipatie Voordelen Naast burgerparticipatie van 25%, wordt ook de omgevingsparticipatie van 50% uit het klimaatakkoord gerealiseerd. Door de aankoop van het park kan de gemeente ook in de toekomst de mogelijkheid tot participeren garanderen. Nadelen Dit kan een precedent scheppen. Als dit een reden is voor de aankoop, waarom dan wel in dit project en niet in een ander project op SWF-bodem.

Voorzien in eigen energiegebruik Voordelen Door aankoop van het windpark kunnen we voorzien in ons eigen energiegebruik en/of de opgewekte energie aanbieden voor lokaal gebruik. Hiermee realiseren we de doelstelling uit de klimaatagenda 2022 en geven we invulling aan de uitkomsten van het Burgerforumadvies. Nadelen Geen

Rendement voor de regio Voordelen Door aankoop van het windpark komt het rendement ten goede aan de omgeving. Nadelen Door de SDE+ subsidie, de langlopende contracten en de zekerheid omtrent de geprognotiseerde omzet zijn de financiële risico’s beperkt

Conclusie Alles overwegende sluit deelname in het windpark NHH aan bij onze ambities, duurzaamheidsdoelstellingen en onze rol zoals verwoord in het Burgerforumadvies. Daarnaast is de aankoop financieel aantrekkelijk met een laag risico en blijven de lusten in de regio.