Bijlage - Koersnota 2021

Vitaal wonen, werken en genieten in Súdwest-Fryslân

Vitaal wonen, werken en genieten in Súdwest-Fryslân

Koersnota 2022

1

Inhoud 1.

Vertrekpunt ............................................................................................................................... 3 1.1

Financieel beeld ................................................................................................................... 3

1.2

Leeswijzer .............................................................................................................................. 3

1.3

Vervolgproces ........................................................................................................................ 4

2.

Wat is onze visie?...................................................................................................................... 5 2.1

Missie brede welvaart: Vitaal Wonen, werken en genieten in balans ......................... 5

2.2

SDG’s en Europese doelstellingen...................................................................................... 5

2.3

Wonen Werken Genieten - opgaven .................................................................................. 7

2.4

De vijf focusopgaven ............................................................................................................ 9

3.

4.

Wat wordt onze Inzet voor 2022 en verder? ........................................................................ 9 3.1

Vitale en gezonde inwoners .............................................................................................. 10

3.2

Vitale Kernen ....................................................................................................................... 11

3.3

Vitale omgeving .................................................................................................................. 13 Hoe doen we dit? .................................................................................................................... 15

Bijlage 1: Financieel beeld Koersnota. ........................................................................................... 16

Vitaal wonen, werken en genieten in Súdwest-Fryslân

Bijlage 2: Trends en ontwikkelingen ............................................................................................... 18

2

1. Vertrekpunt Ieder jaar ontvangt u van ons een Koersnota waarmee wij de basis leggen voor de politieke keuzes richting een programmabegroting. Deze Koersnota vloeit in de basis voort uit het hoofdlijnenakkoord van 2018 en gedurende de looptijd van deze bestuursperiode uit voorgaande nota’s, programmabegrotingen, ambities en actuele ontwikkelingen. Deze Koersnota is bijzonder vanwege de corona herstelomstandigheden, maar ook omdat het de laatste nota betreft van deze bestuursperiode. Inhoudelijk zetten we veel van onze visie en inzet van vorig jaar door in deze Koersnota. De actuele trends en ontwikkelingen geven ons wel aanleiding om accenten en lijnen richting de toekomst te verschuiven. Hierbij willen we vooral ook blijven inzetten op herstel en een structurele versterking van onze gemeente en regio. Vorig jaar stond de Koersnota grotendeels in het teken van corona en het herstel daarvan op korte en langere termijn. Dat was in de beginfase van de pandemie waarin heel veel onzeker was qua duur, impact, werkloosheid, financiële gevolgen en de compensatie daarvan. Nu een jaar later is corona nog onderdeel van het leven en we hebben nog steeds te maken met Covid 19 maatregelen. Tegelijkertijd zien we nu de positieve effecten van de vaccinatiecampagne en daardoor de verruimingen die ons stapsgewijs kunnen brengen naar een situatie zonder Covid 19 maatregelen.

Dat maakt het uitgangspunt voor deze Koersnota wat ons betreft wel veel positiever dan vorig jaar. Dat is ook in Súdwest-Fryslân meer dan welkom, want de sociale en economische impact is groot. Veel bedrijven, verenigingen en organisaties staan letterlijk stil en vooral jongeren worden beperkt in hun studie en sociale leven. We kunnen weer vooruit kijken en de weg naar herstel inzetten. De ontwikkelgemeente moet weer op koers…. Daarbij hangt veel af van eigen wendbaarheid en weerbaarheid en op de wendbaarheid en weerbaarheid van onze partners in de mienskip. We zetten onverminderd in op het klimaat, willen het wonen een impuls geven en geven extra aandacht aan gezondheid. Daarbij zien we ook kansen om de nodige veranderingen te versnellen. Dit alles vindt plaats in tijden die financieel nog wel steeds onzeker en uitdagend zijn. We moeten rekening blijven houden met forse kosten in relatie tot de nasleep en het herstel van corona. Daarnaast is het nog niet helder hoe de financiële stromen vanuit het Rijk eruit gaan zien. Naast de lopende discussie over herverdeling van middelen is het ook vanuit Súdwest-Fryslân helder dat ‘de koek groter’ moet worden. Behoedzaamheid is in deze dan ook eerst het credo om op korte en lange termijn een sluitend begrotingsbeeld te houden.

Onze financiële situatie geeft een dubbel beeld. Enerzijds hebben we over 2020 een mooi resultaat behaald. Dat blijkt uit het rekeningresultaat dat een stuk gunstiger is dan verwacht. Anderzijds hebben we een structurele uitdaging van 4-5 miljoen te gaan. Zo tonen de Jaarstukken diverse structurele nadelen, verwachten we nieuwe onvermijdelijkheden en de nodige wensen. Ook kunnen we op dit moment niet uit gaan van extra structurele ruimte vanuit de meicirculaire. Hiernaast hebben we in de begroting te maken met een aantal risico’s/uitdagingen, zoals corona en het realiseren van de opgenomen ombuigingen. Een uitgebreidere toelichting op het financieel beeld is opgenomen in bijlage 1 van deze Koersnota.

1.2 Leeswijzer Kader/Koersnota’s van de afgelopen jaren hebben we de speerpunten uit het Hoofdlijnenakkoord steeds verder uitgewerkt. In de Koersnota 2021 hebben we hierbij bewust meer focus aangebracht op onze focusopgaven: Klimaatagenda/ RES, Transformatie Sociaal Domein, Omgevingswet, Ontwikkelagenda en de Professionele organisatie. Die focus houden we vanuit onze visie voor vitaal wonen, werken en genieten. Vanuit onze visie gaan we in hoofdstuk 3 naar onze concrete inzet voor vitaal wonen werken en genieten en (focus)opgaven. In de bijlages staan: de trends en ontwikkelingen en het financiële beeld.

Vitaal wonen, werken en genieten in Súdwest-Fryslân

1.1 Financieel beeld

3

1.3 Vervolgproces We realiseren ons dat we met deze Koersnota er nog niet zijn. In deze Koersnota staan de ambities en de lijnen voor 2022. In de programmabegroting 2022-2025 komen we met nadere voorstellen richting de raad. Ook voor deze begroting zal het maken van keuzes gezien de financiële situatie nodig zijn. Wij gaan graag met de raad in gesprek op 1 september om de actuele situatie te bespreken. Daarna volgt de informatieavond en de behandeling van de stukken in de commissies en de gemeenteraad. Het vervolgproces ziet er daarmee voorlopig als volgt uit: 1 september: bespreking van de actuele situatie met de gemeenteraad. 20 oktober informatieavond over de programmabegroting. 26, 27, 28 oktober commissiebehandeling van de programmabegroting. 11 november raadsbehandeling programmabegroting.

Vitaal wonen, werken en genieten in Súdwest-Fryslân

• • • •

4

2. Wat is onze visie? Súdwest-Fryslân: de brede welvaartkampioen van Nederland: gezond en vitaal. Bijna 90.000 inwoners in 89 prachtige en krachtige stads- en dorpskernen die gemiddeld behoren tot de gelukkigste inwoners van Nederland. De grootste gemeente van Nederland, met een unieke ligging aan zowel de Waddenzee als het IJsselmeer, met beeldbepalende Friese Meren en de Afsluitdijk. Sterk in recreatie- en toerisme, landbouw, industrie en bouw met een groot aantal bedrijven in het midden en kleinbedrijf. Een krachtige gemeente dus maar ook een gemeente met uitdagingen: zo kampen we met een krimpende beroepsbevolking en een vergrijzende bevolking waardoor voorzieningen en leefbaarheid onder druk staan.

Sustainable development goals Súdwest-Fryslân is SDG gemeente. Met de SDG doelen is een wereldwijde ambitie geformuleerd om een einde te maken aan extreme armoede, ongelijkheid, onrecht en klimaatverandering. De SDGs bevorderen een integrale aanpak van een brede welvaart.

2.1 Missie brede welvaart: Vitaal Wonen, werken en genieten in balans

Juist in de huidige context voegen we daar meer prominent “gezond” aan toe. In de basis is gezondheid de essentie die samenhangt met het wonen het werken en het genieten. We willen een gemeente zijn waar kinderen gezond kunnen opgroeien, jongeren gezond kunnen leven en ouderen lang vitaal kunnen blijven. Beschermen en bevorderen van de gezondheid van alle inwoners is van groot belang. Hierbij staat het concept “positieve gezondheid” centraal. Dit is een bredere kijk op gezondheid; het gaat om veerkracht, meedoen in de maatschappij, betekenisvol leven en over de omgeving waarin je leeft. Met gezondheid bedoelen we dus het gehele welzijn van onze inwoners en niet alleen “niet ziek zijn”. Een sterke sociaal-economische en voorzieningen basis zien we als belangrijke pijler voor positieve gezondheid.

RIS III Noord Nederland De Europese Commissie verlangt van iedere regio een RIS3 om focus aan te brengen en ervoor te zorgen dat elke regio een onderscheidende bijdrage levert aan de Europese doelstellingen. Een goedgekeurde RIS3 is tevens een voorwaarde voor het verkrijgen van middelen uit structuurfondsen (EFRO). De RIS3 Noord-Nederland voor de periode 2021-2027 staat in het teken van een ‘Circulair, gelukkig en inclusief NoordNederland’. Mondiale transities en regionale uitdagingen zetten net als elders ook de brede welvaart in NNL onder druk. De economie zal zich hieraan moeten aanpassen. Tegelijkertijd bieden deze transities en uitdagingen nieuwe ontwikkelkansen.

2.2 SDG’s en Europese doelstellingen Onze missie voor vitaal wonen werken en genieten staat niet op zichzelf. Deze speelt zich af in een mondiaal speelveld waarin brede welvaart en een gezondere, duurzamere toekomstbestendige koers steeds meer de boventoon voert. Om onze missie te kunnen vervullen is het van belang dat we met onze opgaven en programma’s aanhaken op de belangrijke Europese thema’s en uitdagingen die met name staan beschreven in de SDG’s (zie inzet). We betrekken de SDG’s nu al beleidsmatig in onze programma’s, opgaven en projecten en dat wordt ook erkend. De volgende stap is dat we de SDG’s ook meer een kader voor integrale afweging laten zijn. In lijn van onze Europastrategie (2021) is het wenselijk in ons beleid, programma’s, opgaven en projecten ook veel sterker aan te haken op de Noord-Nederlandse RIS III strategie (zie inzet). De RIS III is het noordelijke “antwoord” op de SDG doelen en legt de basis voor subsidiemogelijkheden voor noordelijke projectaanvragen. We gaan later nog in op onze bredere strategie (hoe) en focussen nu op een aantal inhoudelijke lijnen en kansen voor Súdwest-Fryslân.

Vitaal wonen, werken en genieten in Súdwest-Fryslân

De kwaliteit van onze gemeente als duurzaam, gezond, en vitaal woon-, werk- en (be)leefgebied wordt (h)erkend! Als gemeente onderscheiden we ons door de goede balans die we hebben tussen wonen, werken en genieten in een uniek landschap. Daar zijn we trots en zuinig op. We willen de kwaliteit op deze drie onderdelen vergroten en investeren in de samenhang tussen deze onderdelen: Een gemeente waar onze inwoners en bezoekers nog vitaler en duurzaam kunnen wonen, werken en genieten.

5

De RIS III strategie identificeert vanuit de brede welvaart gedachte vier mondiale transities waar voor het noorden van Nederland en onze gemeente kansen liggen en waar we in onze (focus) opgaven en programma’s mee aan de slag gaan of al zijn gegaan: Transitie: Van lineair naar circulair: Minder grondstoffen- en materialengebruik, andere grondstoffen- en materialengebruiken en het optimaal en intensief gebruik van materialen en producten. De circulaire economie is een oplossing voor veel problemen en biedt grote kansen. Kansen voor Noord-Nederland worden genoemd op het gebied van groene chemie, watertechnologie, milieutechnologie en voedselchemie. Kansen Súdwest-Fryslân Deze transitie biedt grote kansen voor onze landbouw, maakindustrie en bouwsectoren. Zij zijn medebepalend voor een succesvolle transitie. Natuurinclusieve landbouw is onderdeel van de toekomst van onze gemeente. We zijn hierin de optimale experimenteerregio en hier liggen grote kansen dit met partners in onze landbouwagenda uit te bouwen. Met partners als circulair Fryslân en het bedrijfsleven wordt al verkend hoe we het bedrijfsleven en bedrijfsterreinen circulairder kunnen maken. Ook voor onze woningbouwopgave liggen er legio kansen om hierop aan te sluiten.

Transitie: Van Fossiel naar duurzaam Wij staan in Nederland voor een enorme energietransitie die veel in beweging gaat zetten. De energietransitie brengt niet alleen een enorme opgave op het gebied van energie-infrastructuur, maar ook op economisch en sociaal vlak. Maar de transitie van fossiele naar hernieuwbare energie biedt ook kansen. Door de huidige ervaring in de energiesector is de regio kansrijk en ook al aardig op weg om het hoofd te bieden aan de opgaves. Er zijn grote investeringsplannen op het gebied van (groene) waterstof en Noord Nederland mag zich de eerste Hydrogen Valley binnen Europa noemen. Kansen Súdwest-Fryslân Er liggen grote kansen voor onze gemeente die we vorm geven in onze inspanningen binnen de klimaatagenda en breder in gebiedsgerichte aanpak van wijken. Wij bewegen mee door in te zetten op aquathermie als alternatieve energiesysteem voor aardgas. Aquathermie is schoon en nauwelijks zichtbaar. Op die manier beschermen wij het landschap. Bovendien hebben wij heel veel oppervlaktewater zodat natuurlijke hulpbronnen ruim voorradig zijn. Wij willen daarom een voortrekkersrol vervullen op het gebied van aquathermie. Op dit moment zijn er al twee projecten (Heeg en Het Eiland Sneek) waar aquathermie als goed alternatief wordt gezien voor aardgas. Daarnaast zien we – zeker in Noordelijk verband – kansen voor de ontwikkeling van waterstof.

De kansen die de aanwezigheid van het windpark in onze gemeente ook op dit gebied kan bieden willen we de komende periode verder onderzoeken. De brede transitie naar een circulaire economie biedt voor onze gemeente ook kansen, hiervoor kijken we in eerste plaats bijvoorbeeld naar de verduurzaming van bedrijventerreinen met partners als circulair Fryslân.

Transitie: Van zorg naar positieve gezondheid Terwijl het gezondheidszorgsysteem in Nederland en in het bijzonder Noord-Nederland tegen zijn grenzen aan loopt qua bekostiging en personele capaciteit, zijn er steeds meer technologische mogelijkheden om zorg en gezondheid te verbeteren, de duurzame inzetbaarheid van arbeidskrachten te versterken en aan een toekomstbestendige samenleving te bouwen. Hier liggen volop ontwikkelkansen voor Noord-Nederland. Kansen Súdwest-Fryslân

Transitie: Van analoog naar digitaal Er is een ingrijpende transitie gaande naar een digitale economie die raakt aan elk maatschappelijk vraagstuk en elke sector. De kansen van Noord-Nederland liggen niet op het gebied van sleuteltechnologieën, maar op het gebied van toepassing van digitale technologieën en daaruit afgeleide kansen. Deze transitieopgave werkt twee kanten op: het benutten van ICT-gerelateerde kansen en het aanhaken van mkb bij de digitaliseringstransities.

Kansen Súdwest-Fryslân De grote digitale transitie biedt kansen voor onze belangrijke economische sectoren industrie, landbouw en bouw, maar zorgt er ook mede onder invloed van corona en de druk op de woningmarkt voor dat wij ons kunnen profileren als ‘woongemeente’ voor inwoners die buiten de gemeente werkzaam zijn, maar wel digitaal kunnen werken. Voor behoud van leefbaarheid in de kernen is verdere digitalisering essentieel bijvoorbeeld door zorg op afstand. Een goede digitale en fysieke bereikbaarheid zijn hiervoor essentieel. Hier liggen ook kansen op een gezamenlijke inzet op bijv. Data Fryslân. Juist dit doen we gezamenlijk om elkaar te versterken en Friese maatschappelijke opgaven te realiseren. Verder kunnen we eigen processen verder digitaliseren en data gebruiken om inzet te monitoren.

Vitaal wonen, werken en genieten in Súdwest-Fryslân

Onze inzet op leefbaarheid en zorg, in combinatie met een vergrijzende bevolking maakt dat een transitie van zorg naar duurzame gezondheid van essentieel belang is. Gelet op onze bevolkingssamenstelling en de vele kleine kernen kunnen we ook op het gebied van zorg en wonen voorzien in experimenteerruimte bijvoorbeeld als het gaat om digitalisering. Zoals verwoord in het preventieakkoord gaan we met (zorg) partijen, waaronder ook de scholen, aan de slag met een brede aanpak van positieve gezondheid in onze gemeente. Met als doel: betere gezondheid voor iedereen in Súdwest-Fryslân en terugdringen van gezondheidsverschillen. Daarnaast gaan we samen met de (zorg) partners een regionale ambitie formuleren voor een toekomstbestendige zorg .

6

2.3

Wonen Werken Genieten - opgaven

We zien binnen onze brede welvaart missie een aantal prominente uitdagingen en opgaven die het succes van vitaal wonen werken en genieten bepalen. Deze opgaven pakken we integraal en gebiedsgericht op zodat we de balans kunnen bewaken en goede keuzes kunnen maken. De SDG’s kunnen daarbij zoals gezegd inhoudelijk een goede leidraad zijn voor afwegingen en de nieuwe Omgevingsvisie helpt ons ook in dit streven.

Corona herstel inzetten Een Koersnota in deze bijzondere tijd kan niet zonder aandacht te besteden aan de coronapandemie en de effecten daarvan op onze inwoners en ondernemers. Corona heeft nog steeds een grote invloed op onze missie voor Wonen, werken en genieten. De crisis heeft in onze gemeente waar sprake is van een groot aantal MKB-bedrijven en ZZP’ers, maatschappelijke instellingen en sportverenigingen ingrijpende gevolgen. Maar ook voor onze jongeren die door corona veel problemen ervaren. Hoe het verloop van de pandemie verder ook is, de gevolgen zullen nog lang merkbaar zijn. Op korte termijn wordt vooral ingezet op schadebeperking. Daartoe hebben we in 2021 ook het coronafonds in het leven geroepen. Op lange termijn zal het coronaherstel onderdeel uit moeten maken van structuurversterking op sociaal-economisch gebied: Coronaherstel met toekomstbestendige, wendbare en weerbare sectoren. Hier liggen kansen om transities op gang te brengen en de sterke punten van onze gemeente en regio beter te benutten. Zo heeft corona ontegenzeggelijk geleid tot andere inzichten over thuiswerken, digitalisering en reisafstanden. Corona leerde ons dat mensen heel graag naar onze gemeente gaan om te genieten. Maar ook dat we nog een slag te maken hebben willen we ook structureel welvarende, veeleisende toeristen kunnen binden.

Bovenal versnelt corona ook veel ontwikkelingen die al gaande waren. Zo stonden traditionele winkelgebieden in stads- en dorpscentra al lang onder druk en raakt dit nu in een versnelling. Dit vraagt om een gerichte aanpak met alle partijen die is toegesneden op de kenmerken van de diverse gebieden. Meer kwaliteit en beleving en meer samenwerking zijn van groot belang voor een duurzame versterking die ook aansluit bij wensen van de moderne bezoeker. We kunnen – en willen – niet alles tot het oude herstellen, maar kunnen wel samen met onze partners de regie nemen om samen met betrokken partijen tot een nieuwe, toekomstbestendige structuur te komen waarmee we de kwaliteit van vitaal wonen, werken en genieten verder omhoog kunnen brengen. Druk op de woningmarkt aanpakken We zien voor de komende jaren een grote druk op de woningmarkt waarbij het aanbod van betaalbare en sociale huurwoningen tekort schiet. Er moet veel meer gebouwd worden willen we voor alle doelgroepen en met name ook voor starters, modale inkomens en inwoners van 25 tot 45 jaar voldoende woningen kunnen bieden. Ook wordt vanuit de randstad steeds meer gekeken naar het noorden. We zien de aantrekkingskracht van onze regio waardoor een toenemend aantal mensen naar onze gemeente komt. De vraagdruk en woningprijzen in onze gemeente lopen op.

Voor de leefbaarheid en dynamiek is het essentieel dat we voor alle doelgroepen versneld en voldoende en

Vitaal wonen, werken en genieten in Súdwest-Fryslân

De opgaven hangen sterk samen en inzet in de ene opgave heeft effect op de andere opgave: het zijn communicerende vaten. De rol van onze inwoners, onderwijsinstellingen en ondernemers speelt in onze visie een cruciale rol. We maken geen plannen voor de inwoners en ondernemers, maar met de inwoners en moedigen hen aan om met initiatieven te komen. Een gebiedsgerichte aanpak staat hierbij centraal, daar gaan we later verder op in. Een aantal van de duidelijke en samenhangende opgaven die wij zien als het gaat om vitaal Wonen werken en genieten in Súdwest-Fryslân benoemen we hier. We gaan daar verderop in de Koersnota qua inzet nog dieper op in.

7

duurzame woningen bouwen. Het niet bereikbaar zijn van de woningmarkt heeft voor een groeiende groep impact op het bredere welzijn van mensen. Het is dus een breed probleem dat moet worden aangepakt. Onze strategie woningbouw 2020-2030 richt zich hier ook op. Om een impuls te geven aan de versnelling van de woningbouwopgave worden in 2021 al stappen gezet en dat bouwen we de jaren daarna verder uit. Participatie en voorzieningen: dicht bij onze inwoners We willen de gezondste woon- en leefgemeente van Noord-Nederland worden. Al onze inwoners moeten zo goed en lang mogelijk in de vertrouwde omgeving gezond kunnen blijven meedoen. Dit sluit aan bij de transitie van zorg naar (positieve) gezondheid. Goed wonen gaat niet zonder goede voorzieningen. Daarvoor is een goede toegang tot en verbinding met zorg, sport en cultuur van groot belang. Voor het vitaal wonen zijn fysieke ontmoetingsplaatsen zoals dorpshuizen en wijkgebouwen essentieel. De inwoner centraal betekent dat de inwoner zoveel als mogelijk de eigen regie in handen heeft. We faciliteren de inwoners om de eigen kracht zoveel mogelijk te benutten. We willen dat de ondersteuning goed aansluit bij wat de inwoner nodig heeft . Ook als die hulp deels vanuit de gemeente, deels vanuit andere wetten gefinancierd wordt. Deze ondersteuning bieden we zo lang als dat nodig is en zo kort als het kan.

Dicht bij de mensen staan betekent ook anders en meer gebiedsgericht werken. Cruciaal is dat onze voorzieningen goed bereikbaar zijn. Daarbij hoort ook een infrastructuur die op orde is. Dan hebben we het over onze (water) wegen, fietspaden e.d. ook steeds meer naar digitale manieren van verbinding, ontmoeting en zorg. Zeker in een uitgestrekt gebied met veel kleine kernen als het onze is dit een deel van de toekomst die ook aansluit bij de transitie van analoog naar digitaal. Versterken van onze economische structuur Het hebben van passend werk is essentieel voor het welzijn en de gezondheid van onze inwoners. Uit vele onderzoeken blijken de negatieve effecten van werkloosheid op de totale levenskwaliteit.

Het noorden kampt met verschillende uitdagingen in de arbeidsmarkt. Zo is onze beroepsbevolking gemiddeld praktischer opgeleid en dit sluit minder goed aan bij ontwikkelingen zoals robotisering en digitalisering. Verder vergrijst onze beroepsbevolking. Ons arbeidspotentieel zal beter en wendbaarder op deze ontwikkelingen moeten aansluiten. Als gemeente willen we daarin met partners een belangrijke rol spelen. Het noorden heeft ook relatief weinig innovatieve en exporterende (stuwende) bedrijvigheid. Maar we groeien daarin wel en maken stappen door keuzes te maken voor sectoren waar we als noorden en Súdwest-Fryslân het verschil kunnen maken. Door o.a. in samenwerking in te zetten op stevige (kennis)clusters voor de sectoren Agrofood, maritiem en toerisme hebben we een uitgelezen kans om oplossingen te bieden voor belangrijke mondiale vraagstukken zoals voedselzekerheid, gezondheid, schoon water en energie. Ons “goud” beter benutten In het punt “Genieten” komt de beleving van onze gemeente door inwoners en bezoekers terug. Dat koppelen we aan de grote culturele, landschappelijke en historische kwaliteit van onze gemeente. We hebben immers goud in handen met onze rijkdom aan landschappen, water, steden en kernen, cultuur, cultuurhistorie, verhalen en gebruiken. Súdwest-Fryslân is dé toeristische gemeente van Friesland.

Toerisme is voor de gemeente meer dan een economische sector. Het is ook een motor achter de leefbaarheid en deel van de basis van veel van onze voorzieningen in met name kleinere kernen. Veel van onze detaillisten, evenementen en cultuurinstellingen zijn voor een groot deel afhankelijk van bezoekers van buiten. De sector kent wel uitdagingen waar het gaat om het aansluiten op de moderne toerist en het kunnen bieden van voldoende kwalitatieve voorzieningen.

Vitaal wonen, werken en genieten in Súdwest-Fryslân

Het is dus van groot belang dat we een bloeiende economie hebben met bedrijven die voldoende banen kunnen scheppen. Wij faciliteren daarom waar mogelijk ons bedrijfsleven: In de basis ligt dit in het kunnen bieden van goede vestigingsplaatsen en het faciliteren en ondersteunen van onze ondernemers. Maar onze rol is breder en richt zich op een aantal uitdagingen voor de structuur van onze economie. Juist op dit vlak speelt met name de samenwerking met onze 3O partners – Ondernemers en Onderwijs - een grote rol.

8

Om toekomstbestendig te blijven moeten we daarom blijven investeren. Tijdens corona is dat ook wel duidelijk geworden. Mensen komen hier graag maar missen ook zaken. Speciale kansen zien we in de cross- over tussen cultuur (in de brede zin: dus zowel ons erfgoed als ons landschap en onze manier van leven) en toerisme. De musea in onze gemeente spelen hierin een belangrijke rol. Samen vertellen zij het verhaal van onze gemeente. In het kader van Europese samenwerking gaan we op zoek naar een internationale regio die tegen vergelijkbare uitdagingen aanloopt, bijvoorbeeld op het gebied van leefbaarheid, footprint etc, om daarmee samen te werken en ontwikkelingen te vergelijken.

2.4 De vijf focusopgaven In onze eerdere Koersnota’s benoemden we al vijf focusopgaven : Klimaatagenda, Ontwikkelagenda, Transformatie Sociaal Domein, Omgevingswet en Professionele organisatie.

Klimaatagenda

Wonen

•

•

•

•

•

Klimaatagenda > De agenda voor onze inzet richting de bindende afspraken in het Klimaatakkoord. Gaat onder meer over onze Regionale Energie Strategie. Houdt verband met onze Wonen en Werken opgaven. Sluit naadloos aan op twee van de grote transities van de RIS III strategie en op de Europese Doelen. Ontwikkelagenda > De gebiedsgerichte agenda waarin wij onze majeure inzet en middelen voor projecten organiseren en hier samen met partners (en cofinanciering) vorm aan geven. Hierbinnen kunnen we ook de verbinding met Europa zoeken. Transformatie Sociaal Domein > Het programma waarbij we inzetten op een andere manier van organiseren, denken en werken in het sociaal domein. Dit doen we onder meer met de gebiedsteams. Het is van belang dat we dit de komende jaren verder gaan versterken. Omgevingswet > Ons programma waarbinnen we ons klaarmaken voor de invoering van de Omgevingswet maar ook via Omgevingsprogramma’s werken aan de inhoudelijke borging van thema’s in de Omgevingsvisie. Dit vergt de komende jaren ook een transformatie analoog aan de transformatie die in het Sociaal Domein plaats heeft gevonden. Professionele organisatie > We willen groeien als gemeente vooral om een kwalitatieve rol van betekenis te kunnen spelen als een 100.000 plus gemeente met een grote diversiteit aan opgaven.

Daar hoort bij dat we ons meer profileren, ons actiever bewegen in relevante netwerken en klaar zijn voor het samenwerken met de Mienskip in lijn van de nieuwe Omgevingsvisie en het gebiedsgericht werken.

3. Wat wordt onze Inzet voor 2022 en verder? In dit hoofdstuk beschrijven we onze inzet voor 2022 en verder. Daarbij blijven we focussen op onze missie voor brede welvaart: Vitaal Wonen werken en genieten en onze 5 grote opgaves. Vitaliteit is een belangrijk en verbindend element. Dat laten we terugkomen bij onze inzet op: Vitale en gezonde inwoners, vitale kernen en een vitale omgeving. We schetsen wat we concreet gaan doen en hoe we willen aanhaken bij de Europa Strategy, de SDG’s en de RIS III lijnen.

Vitaal wonen, werken en genieten in Súdwest-Fryslân

Deze vijf focusopgaven zijn cruciaal om onze Omgevingswet Transformatie SD Werken doelstellingen voor Vitaal Wonen, Werken en genieten te kunnen bereiken. Ze zijn Genieten randvoorwaardelijk, verbindend en ook overkoepelend. Ook bepalen ze voor een belangrijk deel de inzet voor Wonen werken en genieten. Voor de vijf opgaven geldt dat ze aansluiten op grote mondiale Professionele Organisatie Ontwikkelagenda overkoepelende opgaves, aansluiten op da bovenliggende netwerken (RIS III, SDG’s, Europastrategie) waardoor we beter kunnen inspelen en aansluiten op de behoefte van onze inwoners. In het vervolg van de Koersnota gaan we verder inhoudelijk op de focusopgaven en onze inzet gericht op:

9

3.1 Vitale en gezonde inwoners Wij zetten ons in voor een gezonde en vitale bevolking en het terugdringen van gezondheidsverschillen. Het gaat zowel om de fysieke als de mentale gezondheid. Hierbij hanteren we het concept “positieve gezondheid”. Het gaat niet om wat iemand niet meer kan, maar juist om wat iemand wel kan, belangrijk vindt of wil veranderen. Dit pakken we in samenhang op met de thema’s bestaanszekerheid en kansengelijkheid. Domeinoverstijgende samenwerking We pakken de gezondheidsvraagstukken vanuit een breed perspectief aan. We investeren op de domein overstijgende samenwerking tussen het sociale (gemeente) en medische domein (zorgverzekeraar, zorgkantoor, huisartsen, wijkverpleegkundigen). We stellen daarvoor een provinciale samenwerkingsagenda op met De Friesland en andere gemeenten, op de thema’s ouderen, preventie en GGZ. We geven uitvoering aan de nieuwe gezondheidsnota 2022-2026 met vier belangrijke gezondheidsvraagstukken: gezondheid in de fysieke en sociale leefomgeving, het verkleinen van de gezondheidsachterstanden, de druk op het dagelijks leven bij jeugd en jongvolwassenen en vitaal ouder worden.

Het is belangrijk dat onze inwoners van jong tot oud makkelijk kunnen sporten en bewegen in de openbare ruimte. We gaan een visie ontwikkelen op sport en bewegen in de openbare ruimte gericht op het creëren van een omgeving die voldoende groen is, plek biedt voor ontmoeten, veiligheid en geborgenheid biedt, schoon, opgeruimd en toegankelijk is en die stimuleert tot bewegen. Het moet makkelijker zijn om, zonder er bij na te denken, gezonder te leven en gezondere keuzes te maken. We vinden het belangrijk dat onze sportvoorzieningen toekomstbestendig zijn. Daarom blijven we investeren in goede buitensport accommodaties. In 2022 gaan we nieuw sportbeleid opstellen en gaan we aan de slag met de doorontwikkeling van sportpark Bolsward. Culturele doorontwikkeling maken Cultuur is een belangrijk onderdeel van de leefbaarheid en draagt bij aan ons doel voor vitale en gezonde inwoners. Met LF2028 willen we het gedachtengoed van de Culturele Hoofdstad 2018 vasthouden en daarop blijven we de komende jaren inzetten. De projecten rondom het thema LF2028 onderscheiden zich door een integrale aanpak, zoals de combinatie van cultuur en voedsel, maar ook cultuur en landschap. De musea in Súdwest-Fryslân willen samen uitdagingen aangaan en kansen benutten. Hiertoe is een projectplan opgesteld. We stimuleren de samenwerking en zetten in op een duurzame vorm van samenwerking tussen de musea.

Vitaal wonen, werken en genieten in Súdwest-Fryslân

Samen werken aan Preventie De urgentie om te investeren in preventie is groot. Het aantal mensen dat zorg nodig heeft groeit immers. We worden gemiddeld steeds ouder met meer gezonde jaren. Gezondheid is echter niet gelijk verdeeld. We richten ons in het bijzonder op de aanpak van de achterliggende oorzaken van ongelijkheid zoals schulden, armoede, werkloosheid die vaak van generatie op generatie worden overgedragen. Uitvoering van het meerjarige preventieakkoord “Samen doen, samen gezond Súdwest-Fryslân” is noodzakelijk. We kijken hierin naar het hele leven van (pre-)conceptie tot graf. De basisvoorwaarden: een gezonde leefstijl, gezonde vaardigheden, waardevolle relaties, financieel gezond en een gezonde omgeving dienen op orde te zijn. Onze aanpak past bij de Friese Preventieaanpak waar we ook actief in participeren. Met het project Cool-Súdwest blijven we inzetten op de gezondheid van jongeren.

10

In 2022 gaan we ook nieuw cultuurbeleid opstellen. Hierin brengen we focus aan en sluiten we aan bij de actuele maatschappelijke en sociaal economische opgaves.

Onze inzet voor vitale en gezonde mensen krijgt met name vorm in onze focusopgaves transformatie van het sociaal domein en in de omgevingsvisie. Bij de transformatie hanteren wij de volgende principes: inwoner centraal, dichtbij huis (gebiedsgericht), vergroten van de draagkracht van de inwoner, van zorgen voor een inwoner naar zorgen dat een inwoner kan participeren, van individueel naar collectief en van curatief naar preventief. Deze principes staan centraal bij alles wat we doen in het Sociaal Domein. Deze inzet staat ook in onze opgave omgevingsvisie waarbij gezondheid een belangrijke pijler is. Bij deze inzet maken we in ieder geval de koppeling met de SDG’s hiernaast en de RIS-lijnen: Transitie in de Zorg en Transitie van Analoog naar digitaal.

3.2 Vitale Kernen Belangrijk onderdeel van onze koers is het leefbaar en vitaal houden van onze 89 kernen. Die vitaliteit zit voor ons onder meer in een sterk samenhangend pakket van toekomstbestendige voorzieningen en faciliteiten voor onze inwoners en ondernemers. In deze paragaaf benoemen we de voorzieningen die we extra aandacht willen geven in 2022 om de leefbaarheid en de vitaliteit van onze inwoners te vergroten.

Inwoners moeten zo lang mogelijk in hun vertrouwde dorp of stad kunnen wonen. We gaan daarom samen met zorginstellingen en woningcorporaties een Woonzorg visie opstellen. De visie moet een bijdrage leveren aan een inclusieve samenleving, waarin iedereen zoveel mogelijk kan meedoen. Dit moet uitmonden in afspraken met zorginstellingen en woningcorporaties om een zo volledig mogelijk aanbod van woon/zorg arrangementen te realiseren, zodat inwoners ook met een zorg en/of ondersteuningsvraagstuk niet over grote afstanden hoeven te verhuizen. Versterken van de economische structuur Zoveel mogelijk van onze inwoners moeten kunnen werken. Idealiter betekent dit een reguliere baan in het bedrijfsleven. Een sterke economie is daarom cruciaal . De effecten van corona op de economie zijn zeer uiteenlopend en zullen nog lang merkbaar zijn. Herstel op korte termijn is nodig maar we willen vooral ook niet de blik op de langere termijn verliezen. Immers de onderliggende uitdagingen die we als noorden hebben zijn er nog steeds en vragen om actie en duidelijke focus We gaan hier met en onze partners in bedrijfsleven, samenleving en onderwijs een nieuwe brede economische visie opstellen met de centrale vraag hoe we onze economie toekomstbestendig kunnen maken en kunnen aansluiten op de mondiale transities en randvoorwaarden zoals die onder meer in de RIS III strategie zijn benoemd.

In de visie krijgt ook de actualisatie van onze detailhandelsbeleid een plek. Deze visie zal dan ook de basis zijn voor onze

Vitaal wonen, werken en genieten in Súdwest-Fryslân

Wonen voor jong tot oud De groeiende druk op de woningmarkt is een urgente opgave die we moeten aanpakken. We zetten in op voldoende betaalbare en geschikte woningen. Het sneller faciliteren van de woningbouwopgaven is nodig om in te kunnen spelen op de behoefte aan starterswoningen, de oplopende vraagdruk in de sociale huursector in Sneek en toenemende vraag naar woon-zorg concepten. Door nieuwe woningbouwafspraken met de provincie kunnen wede komende 10 jaar 3000 woningen bouwen .Met bestaande en nieuwe plannen gaan we inspelen op de huidige dynamiek op de woningmarkt. Om versnelling aan te kunnen brengen gaan we meer regie en inzet organiseren.

11

acties en inzet op economisch gebied in de bredere netwerken en in onze gebiedsgerichte, integrale aanpak. Bedrijven in onze gemeente moeten een goede plek hebben om te kunnen ondernemen. De Hemmen III wordt gerealiseerd, maar we zien dat in de rest van de gemeente weinig tot geen ruimte is voor de vestiging of verplaatsing van bedrijven. Ook in andere, kleinere kernen moet daarom ruimte worden geboden voor meer lokale vraag zoals in kernen als Bolsward en Makkum. We gaan hierover met de provincie in gesprek en zetten in op meer uitbreidingsmogelijkheden. Noord-Nederland heeft een ‘mismatch’ tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt. De arbeidsmarkt verandert komende decennia aanzienlijk, waarbij transities zoals digitalisering vragen om andere vaardigheden, andersoortig werk. Dit vraagt om aanpassingen onder meer op het gebied van om- en bijscholing om in te spelen op de vraag. We gaan daarom verder met de trajecten die we hierin al zijn gestart zoals het arbeidsmarktplatform. We blijven vol inzetten op de samenwerking binnen Fryslân om de structuur in het noorden te versterken met onze partners F4, provincie, IPF, NOM en bedrijfsleven. Uiteindelijk willen we naar een helder samenhangend beleid en regionale samenwerking zoals we dat in andere gebieden in Nederland ook zien.

Iedereen doet mee, bestaanszekerheid Iedereen in onze gemeente moet mee kunnen doen en bestaanszekerheid hebben door betekenisvol en betaald werk. Voor veel inwoners is dat de reguliere arbeidsmarkt, voor sommigen is dat niet haalbaar. We stimuleren dat iedereen een startkwalificatie heeft of zinvolle dagactiviteiten. We bieden kwetsbare inwoners begeleiding om deel te nemen aan de inclusieve arbeidsmarkt. Met het vaststellen van het keuzedocument “Voor iedereen een zinvol leven, visie op de Participatie (wet) in Fryslân West” is in 2021 de keuze voor een werkleerbedrijf bevestigd door de deelnemende gemeenten. De komende jaren gaan we daar samen met de partners invulling aan geven.

School is een belangrijke plek om preventief en laagdrempelig ondersteuning te bieden aan jeugdigen en ouders. We gaan de inzet van schoolmaatschappelijk werkers vanuit het gebiedsteam daarom intensiveren. We hebben extra aandacht voor de positie van jongeren en jongvolwassenen. Inwoners voor wie kansen niet vanzelfsprekend zijn, bieden we goede ondersteuning. We willen bereiken dat alle inwoners deelnemen aan de samenleving en arbeidsmarkt door levenslang te kunnen leren en aanvullende scholing. Hiervoor zijn goede schoolgebouwen een belangrijke randvoorwaarde. We voorzien spanning op het dalend aantal leerlingen versus toekomstbestendige schoolgebouwen die voldoen aan alle eisen van deze tijd. We gaan hier samen met de partners een goede invulling aan geven. Toerisme, een gastvrij Súdwest-Fryslân Met ons palet van een prachtig waterrijk landschap en de vele historische dorpen en zes steden hebben we goud in handen. Dit willen we beter benutten: een sterker en duurzaam Gastvrij Súdwest-Fryslân. Dit doen we door betere verbindingen te leggen tussen toerisme, cultuur, evenementensector, leefbaarheid, kernen en erfgoed. Het gaat hierbij om interne afstemming, maar ook met onze externe partners zoals horeca, winkeliers, toeristische bedrijven en cultuurmakers. We stellen met hen ook een nieuw toeristisch beleid op.

Binnen de gastvrijheidseconomie heeft VVV Waterland van Friesland zich snel tot een waardevolle organisatie ontwikkeld. Met één naam, één visuele identiteit en één marketingboodschap draagt de

Vitaal wonen, werken en genieten in Súdwest-Fryslân

Goed onderwijs voor iedereen; “vergroten van de kansengelijkheid” Goed onderwijs is het fundament voor de ontwikkeling van het kind en de jongeren. We stimuleren hen om hun talenten te ontplooien en op te groeien tot actieve en betrokken burgers, die een waardevolle bijdrage kunnen leveren aan de samenleving. We willen er samen voor zorgen dat alle kinderen in onze gemeente gelijke kansen krijgen op optimale ontwikkeling en ontplooiing van hun vaardigheden Om kinderen optimale ontwikkelingskansen te bieden moeten opvang, onderwijs en zorg voor kinderen goed op elkaar aansluiten. We gaan deze integrale kindaanpak de komende jaren versterken en uitrollen.

12

organisatie bij aan een duurzame, toeristisch recreatieve ontwikkeling van de regio. In het ‘Koersdocument richting 2025’ presenteerde de VVV haar visie voor de komende vier jaar onlangs aan college en gemeenteraad van Súdwest-Fryslân en De Fryske Marren. We hebben de afgelopen jaren de meerwaarde van de VVV Waterland van Friesland gezien. De gerealiseerde basis activiteiten dienen verder uit te worden gebouwd zodat tijdig kan worden geanticipeerd op veranderingen in de markt en seizoenverlenging wordt bevorderd. Dit zorgt ervoor dat bezoekers en inwoners zich het hele jaar welkom kunnen voelen in onze gemeente en regio.

Onze inzet voor vitale kernen krijgt met name vorm in onze focusopgaves transformatie van het sociaal domein en de ontwikkelagenda.

We willen blijvend inzetten op SWF Ontwikkelgemeente. De Ontwikkelagenda vormt een stevige basis voor het realiseren van onze ambities. En daarmee is de Ontwikkelagenda ook één van onze vijf Focus Opgaven. De komende periode gaan we het instrument Ontwikkelagenda verder vormgeven vanuit de diverse opgaven. We zien deze ‘doorgroei’ als een belangrijke uitdaging voor de komende tijd. We gaan deze ‘doorgroei’ gezamenlijk met de raad oppakken. Bij deze inzet maken we in ieder geval de koppeling met de SDG’s en de RIS-lijnen: van Analoog naar Digitaal en van Lineair naar Circulair.

3.3 Vitale omgeving Onder een vitale omgeving verstaan wij een omgeving die duurzaam is en veel hoge landschappelijke en stedenbouwkundige kwaliteit herbergt. Onze gemeente heeft juist hierin veel kwaliteit en deze kracht willen we verder versterken en benutten.

Wij stellen jaarlijks een Klimaatagenda op. Deze agenda bestaat uit twee delen: klimaatmitigatie en klimaatadaptatie. In het eerste deel beschrijven we alle inspanningen die nodig zijn om te voldoen aan de verplichtingen uit het landelijke klimaatakkoord en in het tweede geven we aan hoe we met de gevolgen van de klimaatverandering willen omgaan. De klimaatopgave omvat twee pijlers waaraan we werken: Gebouwde Omgeving (waaronder Transitievisie Warmte en de Wijkuitvoeringsplannen), met het streven om alle verblijfsgebouwen binnen 30 jaar aardgasvrij te maken. Elektriciteit (waaronder de RES) waarin we onderzoeken hoe we de elektriciteitsvraag en -aanbod voor de Gebouwde Omgeving, Mobiliteit en Industrie, bijvoorbeeld door opslag, kunnen garanderen. Voor 1 juli 2023 moet RES 2.0 door de regio worden ingediend bij het Rijk, met daarin projectlocaties van duurzame energiesystemen. Voor 2023 is 50% van de te realiseren RES-projecten planologisch vergund. We blijven de (energie)transitie en circulariteit krachtig, en in samenhang aanpakken. We koppelen duurzaamheid aan economische kansen, sociale kansen en aan een hoge kwaliteit van wonen en leven. We bouwen verder op reeds gezette stappen en borgen de aanpak in de organisatie en in het gemeentelijk beleid. In de periode tot 2030 hebben we de opgave om 8000 woningen te verduurzamen.

We zien hierin nauwe samenhang met andere vraagstukken die onze kernen en wijken spelen. We pakken dit op door een all inclusive aanpak per wijk of kern, in de vorm van wijkuitvoeringsplannen. We kijken wat er in een wijk of kern nodig is: welke initiatieven zijn er op het gebied van sport, leefbaarheid,

Vitaal wonen, werken en genieten in Súdwest-Fryslân

Klimaatagenda: mitigatie en adaptatie/ RES We willen in 2050 CO2-neutraal, klimaatbestendig, energieneutraal en circulair zijn. Dat sluit aan bij de nationale klimaatdoelstellingen. De verschillende opgaven dienen met elkaar te worden verbonden. Dat leidt tot een gezonde, veilige en goede kwaliteit van de leefomgeving.

13

ontmoetingsplekken, cultuur, brede data analyses en hierin maken we koppelingen. Ook kijken we of circulariteit in onze uitvoeringsplannen meegenomen kan worden. Onze aanpak pilot aardgasvrij Heeg en Eiland Sneek kunnen als basis dienen voor verdere kennisontwikkeling en uitrol. Vitaal landschap en landbouw In het prachtige landschap van Súdwest-Fryslân liggen grote kwaliteiten en opgaven. We willen koploper zijn voor de implementatie van nieuwe landschapsopgaves in Nederland. We zien onszelf als experimenteergebied waar deze opgaves in samenhang en diversiteit worden aangejaagd en mogelijk gemaakt. Ons landschap is qua gebruik en uitstraling voor een groot deel verweven met de landbouw. Met het omgevingsprogramma Vitaal Landschap richten we ons met name op het buitengebied van onze gemeente. Internationale verplichtingen als bijvoorbeeld het klimaatakkoord en de landbouw regelgeving vormen belangrijke uitgangspunten voor veranderingen zoals de landbouw transitie (o.a. gekoppeld aan stikstof, klimaat, fosfaat opgaves), de transitie naar meer natuurinclusieve en circulaire landbouw, en biodiversiteit: herstel van biodiversiteit in het landelijk gebied (b.v. weidevogels). Er liggen belangrijke verbindingen met andere (omgevings-) programma’s vitaal wonen, klimaatadaptatie en mitigatie. Binnen het Vitaal Landschap besteden we extra aandacht aan de transitie van de landbouw.

Dit is een belangrijke drager van ons landschap, maar ook belangrijke drager van de gemeentelijke economie & werkgelegenheid. Ruim 4.000 banen hetgeen zo’n 10% van de totale werkgelegenheid van Súdwest-Fryslân betekent. We gaan ondernemers in die transitie ondersteunen en faciliteren door ons te positioneren als ‘landbouw experimenteer gemeente’ voor innovatieve landbouw vraagstukken.

Onze inzet voor de vitale omgeving krijgt vooral vorm in onze focusopgaves Klimaatagenda en Omgevingswet (o.a. omgevingsprogrammas vitaal landschap, klimaatadaptatie en klimaatmitigatie). Bij deze inzet maken we in ieder geval de

Vitaal wonen, werken en genieten in Súdwest-Fryslân

koppeling met de onderstaande SDG’s en de RIS-lijnen: van Lineair naar Circulair en van Fossiele naar Duurzame energie.

14

4. Hoe doen we dit? Onze aanpak vraagt Inzet! Een belangrijk uitgangspunt voor het realiseren van onze opgaven is dat er middelen en mensen beschikbaar zijn. Zonder middelen en mensen immers geen opgaven. Door de toenemende complexiteit van onze opgaven zien we ook een toenemende vraag naar een kwalitatieve inzet van mensen. We redden het niet meer met de huidige inzet c.q. formatie. Niet alleen bij de grote complexe opgaven maar ook ten aanzien van onze dienstverlening in algemene zin. Wanneer we hier over opgaven spreken doelen we onder meer op de Woningbouwopgave, de opgave Klimaatagenda (energietransitie), de opgave Omgevingswet, opgave Transformatie Sociaal Domein en de opgaven vanuit de Ontwikkelagenda (Bolsward, Sneek, IJsselmeerkust en Ut de Mienskip). Er is een groeiende behoefte aan kwaliteit in complexer wordende opgaven, niet alleen op strategisch niveau maar ook op uitvoeringsniveau. En dat in een markt waar kwaliteit steeds schaarser is. Niet in de laatste plaats vragen de ontwikkelingen en opgaven een andere manier van werken van ons allen. Om onze ambities waar te kunnen maken moeten we dan ook investeren in de uitbreiding van de formatie. In de Programmabegroting 2022 gaan we hiertoe met voorstellen komen. Onze aanpak is Professioneel & Ontwikkelend! We willen in gezamenlijkheid (raad, college en organisatie) blijven inzetten op onze kwalitatieve groei.

Samen laten zien dat onze ambities verder reiken dan deze huidige bestuursperiode. Samen nadenken over raad, college en organisatie van de toekomst. Dit betekent ook: blijven inzetten op onze positie op het Noord-Nederlandse en Europese speelveld. En daar waar opportuun kansen van (interbestuurlijke) samenwerking benutten. We zien in dat kader ook lobbykansen op diverse opgaven, kansen voor cofinanciering. Hier ligt ook een belangrijke verbinding met onze Europastrategie en de verdere invulling van de SWF Projectenmachine.

Onze aanpak is Innovatief en Creatief! De tijd van simpelweg toetsen of iets wel of niet kan is voorbij. Onze inwoners (ondernemers en initiatiefnemers in de gehele breedte) vragen meer en meer om maatwerk. Dit vraagt een “jatenzij” houding van ons. We zien deze houding al prominent in de Omgevingswet. Samen met inwoners plannen maken. Dus ook buiten de lijntjes durven denken en ruimte voor experiment durven bieden. Dit betekent dat we moeten erkennen dat we moeten transformeren: anders werken, anders doen, anders besluiten. Alles in het belang van onze inwoners!

Vitaal wonen, werken en genieten in Súdwest-Fryslân

Onze aanpak is All Inclusive Dit betekent dat we steeds op gebiedsniveau (of dat gebied nu een wijk is of een kern of een aantal kernen) kijken waar kansen liggen om sociale, economische en ruimtelijke aspecten aan elkaar te verbinden. Mooie voorbeelden daarvan zijn al gaande, denk aan het Eiland in Sneek. Met deze aanpak willen we meer dan voorheen in een gebied de opgaven integraal benaderen. Dit betekent ook dat dataverzameling op gebiedsniveau steeds belangijker wordt. Data-gedreven werken wordt dan ook een fundamenteel element van onze aanpak.

15

Bijlage 1: Financieel beeld Koersnota. Inleiding Hieronder schetsen we een beeld van onze financiële situatie. Dit geeft een dubbel beeld. Enerzijds hebben we over 2020 een mooi resultaat behaald. Anderzijds ziet het er structureel niet goed uit. Resultaat 2020 is goed Uit de Jaarstukken 2020 blijkt dat er een resultaat is gerealiseerd van € 4,7 miljoen voordelig. Dit is aanzienlijk beter dan verwacht. In de Bestuursrapportage september, oktober 2020 gingen we nog uit van een nadeel van € 5,5 miljoen. Vanuit het positieve saldo moeten wel enkele resultaatbestemmingen worden gedaan. Deze bedragen € 4,3 miljoen. Hiermee rekening houdende, houden we € 0,4 miljoen over vanuit het jaar 2020. Structureel hebben we een uitdaging van 4-5 miljoen te gaan. In de Programmabegroting 2021 hebben we voor de eerste jaren nog tekorten begroot. In 2023 en 2024 zijn we structureel in evenwicht. Er is begroot op ongeveer nul. Dat betekent dat we nagenoeg geen marge hebben. We voorzien enkele zaken die het evenwicht nadelig beïnvloeden: 1. In de meerjarenraming is de jaarschijf 2025 er bij gekomen. Ten opzichte van 2024 is deze jaarschijf circa € 1,4 miljoen nadeliger. Dit komt vooral doordat t/m 2024 twee zaken uit de begroting zijn gehaald, te weten de Doordecentralisatie VO (€ 0,5 miljoen) en de voeding van de Ontwikkelagenda (€ 0,5 miljoen).

Deze komen in de jaarschijf 2025 weer terug, wat tot een hogere last leidt. Daarnaast zijn er nog hogere kapitaallasten van circa € 0,4 miljoen. 2. Uit de Jaarstukken 2020 blijkt een groot incidenteel voordeel. Dit voordeel is opgebouwd uit diverse voor- en nadelen. Een aantal daarvan is structureel van aard, dus die komen naar verwachting ook in 2021 en verder weer terug. Wanneer we alle structurele afwijkingen optellen, blijkt dat het gaat om een nadelig bedrag van ongeveer € 1,3 miljoen per jaar. Hierbij houden we ook rekening met structurele nadelen die al eerder in bestuursrapportages zijn gemeld. 3. We verwachten nadelen als gevolg van de loonsomontwikkeling, bijdragen aan gemeenschappelijke regelingen, de algemene indexering en de indexering van het sociaal domein. Dit zijn de jaarlijks terugkerende reguliere kostenverhogingen.

Het kabinet stelt voor 2021 € 613 miljoen extra beschikbaar aan gemeenten voor het oplossen van de acute problematiek in de jeugdzorg. Via de algemene uitkering verwachten we € 2,5 miljoen te ontvangen. Deels is dit bedrag bedoeld om extra inzet te plegen, en deels ter dekking van de tekorten. Voorlopig schatten we het deel dat we kunnen gebruiken voor onze tekorten in op € 1,2 miljoen. In de meicirculaire weten we meer over de exacte bedragen. Overigens is de claim vanuit de VNG hoger en pleit de VNG voor een structurele extra bijdrage. We verwachten op dit moment geen andere financiële ruimte vanuit de meicirculaire: - De ‘trap op-trap af’ systematiek is bevroren. - Een stelpost voor de Jeugdzorg hebben we al in onze begroting zitten, dus een structurele toekenning daarvan biedt geen nieuwe ruimte. - De begrotingscirculaire van de provincie geeft aan dat we geen rekening mogen houden met een mogelijk voordelige herverdeling. Ook mag niet worden geanticipeerd op meer structurele middelen voor het sociaal domein, het opheffen van de opschalingskorting of het afschaffen van het Wmo-abonnementstarief. 5. Naast de genoemde reguliere prijsverhogingen verwachten we ook andere onvermijdelijkheden en wensen. Het is lastig om hiervoor nu al een bedrag te noemen, omdat er nog geen uitgebreide inventarisatie heeft plaatsgevonden.

Vorige jaren ging het om een bedragen van circa € 3 miljoen tot € 2 miljoen. Voorlopig gaan we ook voor 2022 hier van uit. Bij de wensen gaat het dan om zaken die passen in de ambities zoals geschetst in deze Koersnota.

Vitaal wonen, werken en genieten in Súdwest-Fryslân

4. Vooralsnog gaan we er van uit dat we in de jaren 2022 t/m 2025 via de meicirculaire gecompenseerd worden voor deze regulier prijsverhogingen. Hierbij hebben we wel zorgen of de prijspeilcompensatie wel voldoende zal zijn.

16

6. Een aantal zaken ligt al min of meer vast. Zo is inmiddels besloten Vitaloo 3 à 4 jaar de tijd te geven om plannen voor een toekomstbestendige exploitatie te ontwikkelen. Dat geeft een structurele last van bijna € 0,25 miljoen. Op basis van de huidige begroting van de GR FryslânWest, gaan we er in de financiële verwachting van uit dat we een extra bijdrage moeten verstrekken aan Empatec van € 0,5 miljoen. Het voorgaande in een tabel samengevat geeft het volgende beeld: (bedragen in € miljoen)

2021

2022

2023

2024

2025

1. Begroot saldo 2021 e.v.

-2,8

-3,4

2. Structureel uit Jaarstukken en Beraps

-1,3

-1,3

-0,3

0,2

-1,2

-1,3

-1,3

-1,3

3. Reguliere kostenstijgingen

0,0

-PM

-PM

-PM

-PM

4. Compensatie vanuit Meicirculaire

1,2

+PM

+PM

+PM

+PM

5. Overige onvermijdelijkheden en wensen

0,0

-3,0

-2,5

-2,0

-2,0

6. Reeds besloten/onafwendbaar

0,0

-0,8

-0,8

-0,8

-0,8

-2,9

-8,5

-4,8

-3,9

-5,3

Nieuw verwacht saldo

Ontwikkeling algemene reserve We hebben een algemene reserve met een verwachte omvang van ongeveer € 16,5 miljoen. Met een bovenstaande reeks waarbij alle jaren negatieve bedragen tonen, daalt onze algemene reserve al snel tot onder het minimale vereiste niveau van het weerstandsvermogen (€ 8,3 miljoen). Om zowel structureel evenwicht te bereiken, als om boven het weerstandsvermogen te blijven, moeten we gedurende het begrotingsproces tot een andere reeks komen dan de voorgaande tabel toont. Er is een verbetering nodig van € 4,1 miljoen in 2022 tot 2024 en € 5,0 miljoen in 2025: 2021

2022

Stand AR begin jaar:

16,5

13,5

9,2

8,5

8,6

Mutatie (volgens voorgaande tabel)

-2,9

-8,5

-4,8

-3,9

-5,3

UITDAGING

0,0

4,1

4,1

4,1

5,0

13,5

9,2

8,5

8,6

8,3

Stand AR einde jaar

2023

2024

2025

Niveau weerstandsvermogen

8,3

8,3

8,3

8,3

8,3

Bedrag boven minimale niveau

5,2

0,9

0,2

0,3

0,0

Risico’s We hebben ook nog te maken enkele risico’s. Zo zijn de gevolgen van corona nog lang niet helder. Dit kan effect hebben op verschillende beleidsterreinen en daarmee op onze inkomsten en uitgaven. Ook zijn in de begroting ombuigingen opgenomen, die oplopen tot een nog te realiseren bedrag van circa € 7,6 miljoen uit de programmabegroting van 2020. Wanneer de invulling van de ombuigingen tegen valt (bijvoorbeeld als gevolg van corona), dan leidt dat tot aanvullende nadelen. Samenvattend De uitkomst van de Jaarstukken 2020 biedt enige incidentele ruimte, maar structureel is er een uitdaging te gaan van 4-5 miljoen. Het vergt nog de nodige inspanning en keuzes om de komende programmabegroting sluitend op te leveren. In de geplande raadsbijeenkomst van 1 september gaan we hierover graag met de raad in gesprek.

Vitaal wonen, werken en genieten in Súdwest-Fryslân

(bedragen in € miljoen)

17

Bijlage 2: Trends en ontwikkelingen Welke (lange termijn) ontwikkelingen zien we in Súdwest-Fryslân op ons afkomen? Hieronder volgt een overzicht van de belangrijkste trends en ontwikkelingen. 1. Demografische (samenstelling bevolking) trend: De bevolking krimpt, ontgroent en er zal sprake zijn van vergrijzing en dubbele vergrijzing. De bevolking in de regio zuidwest Friesland (Súdwest-Fryslân en De Fryske Marren) krimpt in de komende 20 jaar van bijna 144.510 naar 135.970 personen, een verwachte afname van 8540 personen (-5,9%). Deze afname is procentueel hoger dan de krimp in de provincie Friesland. Uit de gegevens van het CBS en het Planbureau voor de Leefomgeving blijkt dat er in De Fryske Marren sprake is van krimp, en in Súdwest-Fryslân van een min of meer gelijkblijvend inwoneraantal. Binnengemeentelijk kan echter sprake zijn van verschillen, zowel tussen grotere en kleinere kernen maar ook tussen gebieden binnen de gemeente.Het aantal kinderen en jongeren in de regio neemt, wat ook wel ontgroening wordt genoemd. In de regio is de afname gemiddeld 17%. Dit is een gevolg van een afname in geboorten en het vertrek van jongeren of jonge gezinnen uit de regio. De migratie van jongeren heeft vaak te maken met hoger onderwijs of werkgelegenheid die in de eerdere woonlocatie ontoereikend is.

Ook het aantal inwoners tussen de 15 en de 64 zal naar verwachting de komende jaren afnemen. Waar deze leeftijdsgroep, ook wel de potentiële beroepsbevolking genoemd, in de regio in 2019 nog een aandeel van 61,3% had, zal dit in 2050 nog maar 50,1% zijn. Daarnaast zal er de komende jaren sprake zijn van vergrijzing en dubbele vergrijzing. De term vergrijzing wordt gebruikt om aan te geven dat het aandeel van ouderen in de bevolking stijgt. Met dubbele vergrijzing wordt naast de toename van het aantal ouderen in de bevolkingsopbouw ook de toename bedoeld van het aandeel 75-plussers in de totale bevolking. De verwachtte toename van het aantal ouderen kent twee oorzaken: de eerste is het recordaantal kinderen geboren na de tweede wereldoorlog. Zij bereiken nu de leeftijd van 73/74 jaar. Daarnaast is de duidelijke trend dat de gemiddelde levensverwachting toeneemt: in het jaar 2000 was de levensverwachting in Friesland 78,2 jaar. In 2016 was deze opgelopen naar 81,3 jaar. Door de dubbele vergrijzing zal het aantal 75+ers van 14400 in 2019 stijgen tot 26570 in 2050, dit is een stijging van 85%. Het aantal oudere ouderen zal dus een steeds groter deel van de bevolking gaan uit maken. Bron: Onderzoek ROS Friesland.

Het aantal kinderen in het basisonderwijs in de gemeente Súdwest-Fryslân was 7349 op 1-10-2019. In de prognose gaat het aantal kinderen dat basisonderwijs volgt, dalen richting de circa 6150 leerlingen op de lange termijn, een daling van 16%. BO SWF

2020

2021

2022

2023

2024

2025

2030

2035

2040

7349

7233

7071

6927

6792

6689

6394

6313

6145

Het aantal leerlingen dat naar het voortgezet onderwijs gaat in de gemeente Súdwest-Fryslân was 5928 op 1-10-2019. In de prognose zal het aantal leerlingen verder dalen, en op de lange termijn rond de 4440 uitkomen, een daling van 25%. VO SWF

2020 5928

2021 5750

2022 5641

2023 5531

2024 5457

2025 5356

2030 4840

2035 4520

2040 4431

Voor het speciaal onderwijs gelden vergelijkbare prognoses qua terugloop. Vanwege de relatief geringe aantallen blijven deze hier achterwege. Bron: Pronexus en gemeente Súdwest-Fryslân: Leerlingenprognoses (basis-, voortgezet en speciaal onderwijs) 2020

Vitaal wonen, werken en genieten in Súdwest-Fryslân

2. Onderwijs: forse dalingen in het BO en het VO.

18

3. Welzijn: Ruim 90% van Súdwest-Fryslân is tevreden met het leven dat zij leiden. In 2019 was 90,2 procent van de inwoners van Fryslân tevreden met het leven dat zij in 2019 leidden. Daarmee stond Fryslân op plaats twee van de twaalf Nederlandse provincies (alleen Zeeland scoort hoger). Voor Súdwest-Fryslân lag dat percentage tussen de 90 en 92 procent. Landelijk stond Súdwest-Fryslân daarmee op nr. 1. Ook het ‘vertrouwen in anderen’ en ‘contact met vrienden, familie etc.’ is hoog. Bron: FSP-onderzoek naar de brede welvaart in Fryslân 4. Materiële welvaart: Besteedbaar inkomen iets hoger dan rest Fryslân, maar lager dan Nederland. In 2018 lag de mediaan besteedbaar inkomen in Fryslân op € 24.300. In Súdwest-Fryslân ligt de mediaan met ca. € 25.000 iets hoger. Dat wil zeggen dat er net zoveel Súdwest-Friese huishoudens meer dan deze € 25.000 te besteden hebben als dat er minder dan € 25.000 te besteden hebben. Met de mediaan van € 24.300 bekleedt Fryslân positie 11 van de 12 provincies. De mediaan van het besteedbaar inkomen voor Nederland ligt op € 25.600. Het is al langer bekend dat de inkomens in Fryslân relatief laag liggen. Dit houdt verband met het opleidingsniveau en de beperkte beschikbaarheid van banen voor hoger opgeleiden. Bron: FSP-onderzoek naar de brede welvaart in Fryslân 5. Gezondheid en leefbaarheid: Een goede gezondheid is belangrijk voor een goed leven.