Bijlage II - RES 1.0 RES Fryslân - FRIES

Fryslân

REGIONALE ENERZJY STRATEGY FRYSLÂN

Fryslân

Foarwurd De ôfrûne oardel jier hawwe in soad belutsenen binnen de regio Fryslân diel útmakke

Om te kommen ta in effektive en tidige útfiering fan de RES is mear nedich as in

fan in bysûndere en weardefolle dialooch oer de enerzjytransysje yn ús regio. It doel

steapel RES’en út de regio’s wei. Dêrom bliuwe wy yn petear mei it Ryk oer de krekte

fan dat petear wie om te kommen ta in breed droegen ‘RES 1.0’, dêr’t de bydrage fan

rânebetingsten om finansiering, betelberens, draachflak en partisipaasje fan de

de regio Fryslân oan de lanlike doelstelling út it Klimaatakkoart yn opnommen is

enerzjytransysje foar elkenien te boargjen.

foar de ûnderdielen Elektrisiteit en de Boude Omjouwing. Tagelyk wie fuort dúdlik dat der in grut ferlet is om te wurkjen oan de gearwurking by de útfiering. Mei de RES

Wy stean mei-inoar foar in flinke útdaging. De enerzjytransysje freget om diekrêft,

1.0 wolle wy net allinnich dúdlik meitsje hokker mienskiplike doelen oft wy hawwe,

belutsenens en ynset fan mannichien. As regio wolle wy, yn ferbining mei de

mar ek hoe’t oerheden en maatskiplike partners mei-inoar stappen sette kinne yn de

mienskip, stap foar stap tawurkje nei de stip op de hoarizon.

enerzjytransysje. Ut namme fan de rezjygroep RES Fryslân, Wy begjinne fansels net op nul. Op in soad plakken yn de provinsje wurdt al folop

Deputearre Sietske Poepjes (Provinsje Fryslân)

wurke oan en ynnovatyf eksperimintearre mei it ferduorsumjen fan ús enerzjyfraach.

Wethâlder Bert Wassink (gemeente Ljouwert)

Der wurdt mei hert en siel wurke oan it ferduorsumjen fan de eigen leefomjouwing. Op it mêd fan Elektrisiteit likegoed as yn de Boude Omjouwing hat dit ta mannich

Ko-foarsitters Rezjygroep Regionale Enerzjy Strategy RES Fryslân

ynnovative projekten laat, lykas de tapassing fan akwatermy yn ‘Warm Heeg’, ierdgasfrij wenjen yn Garyp, in griengassysteem yn Wynjewâld, in waarmtenet yn Ljouwert, enerzjyneutraal Amelân, ierdgasfrij Flylân, wetterstoftapassingen troch in Frysk bedriuw yn Ljouwert en noch folle mear moaie inisjativen. Mei de RES Fryslân wolle wy dizze lokale inisjativen fierder fersterkje. Dat dogge wy ‘op syn Frysk’, troch gear te wurkjen út draachflak fan ûnderen op wei. ‘Mei-inoar, mei de mienskip’, want draachflak op de lange termyn is essinsjeel om de enerzjytransysje slagje te litten. By de behanneling fan de Konsept RES ôfrûne jier is meardere kearen de oprop dien troch ûnderskate gemeenterieden, kolleezjes en de maatskiplike organisaasjes organisearre yn de Friese Energie Alliante (FEA) om yn de RES 1.0 in hegere ambysje op te nimmen. In hegere bydrage soe mear rjocht dwaan oan de enerzjike mienskip fan Fryslân en biedt foaral ek kânsen foar Fryslân. Mei dizze oprop en útsprutsen ambysje komme wy ta in breed droegen Fryske ambysje om yn 2030 op syn minst 3 Terawattoere (TWh) duorsume elektrisiteit op lân te produsearjen. Hjirmei leverje wy as RES-regio in evenredige, realistyske bydrage oan it Klimaatakkoart, wêrby’t der foldwaande maatskiplik draachflak is foar de útfiering.

2

RES 1.0 FRYSLÂN

3

Fryslân

Gearfetting De Regionale Enerzjy Strategy (RES) Fryslân beskriuwt de bydrage fan de RES Regio

Underskate maatskiplike organisaasjes, organisearre yn de Friese Energie Alliantie

Fryslân oan de ûnderdielen Elektrisiteit en Boude Omjouwing út it Klimaatakkoart. De

(FEA), en Liander as netbehearder, binne belutsen by de RES. Dizze partijen hawwe har

RES 1.0 bout fierder op de Konsept RES dy’t yn juny 2020 troch alle Fryske oerheden

eigen bydragen levere en har ambysjes en analyzes dield. Dêrneist is omtinken jûn

fêststeld is en oan it Nasjonaal Programma RES oanbean is.

oan de gearwurking tusken oerheden en maatskiplike partners om mei-inoar stappen sette te kinnen yn de enerzjytransysje.

Mei de RES 1.0 bouwe wy yn Fryslân fierder oan de enerzjytransysje. Op in soad plakken yn de provinsje wurdt al folop wurke oan en ynnovatyf eksperimintearre

Neist de bydrage fan de RES-regio Fryslân oan de ûnderdielen Elektrisiteit en

mei it ferduorsumjen fan ús enerzjyfraach. Mei de RES Fryslân wolle wy dizze lokale

Boude Omjouwing út it Klimaatakkoard RSW is ek de Regionale Struktuer Waarmte

inisjativen fierder fersterkje. Dat dogge wy ‘op syn Frysk’, troch gear te wurkjen út

opsteld (sjoch Taheakke 1 Regionale Struktuer Waarmte). Hjiryn wurde de kânsen en

draachflak fan ûnderen op wei. ‘Mei-inoar, mei de mienskip’, want draachflak op de

knyppunten sketst om de regio Fryslân duorsum te ferwaarmjen. Dizze earste RSW

lange termyn is essinsjeel om de enerzjytransysje slagje te litten.

foarmet dêrmei de start fan de ferkenning op it mêd fan waarmte, as stipe fan de noch op de stellen lokale Transysjefisys Waarmte, dy’t elke gemeente ein 2021 klear hawwe

It opstellen fan de Konsept RES wie in earste behâldende stap. Yn de Konsept RES

moat. Gemeenten hawwe in sintrale rol yn de waarmtetransysje.

hawwe wy oanjûn dat wy as RES-regio op syn minst 2,3 Terawattoere (TWh) oan duorsume elektrisiteit opwekke wolle yn 2030. Dizze bydrage wie basearre op de oant

Yn de RSW is yn kaart brocht wêr’t de fraach nei waarmte him befynt, hokker

dan ta wilens realisearre en fergunde projekten. Foar de RES 1.0 is de ynventarisaasje

waarmteboarnen der beskikber binne en hokker ynfrastruktuer oft nedich is om oer te

fan dizze projekten aktualisearre. Mei dizze aktualisaasje is de opwek fan wilens

stappen nei duorsume waarmteoplossingen. Fryslân stiet foar in grutte opjefte, om’t de

realisearre en fergunde projekten tanommen oant 2,5TWh.

waarmtefraach him ferspraat oer de regio befynt. Sadwaande is de ynskatting dat der gjin regionale waarmtenetten mooglik binne. It waarmtefraachstik sil dus benammen

Om ta in realistyske bydrage te kommen oan de lanlike doelstelling binne ek de

binnen de gemeentegrinzen oppakt wurde.

yndividuele ambysjes fan de gemeenten yn de regio Fryslân ophelle. It resultaat is beskreaun yn it ambysjedokumint Fryske Oerheden. Ut it ambysjedokumint fan de Fryske oerheden docht bliken dat yn Fryslân foldwaande ambysje is om de Fryske bydrage te ferheegjen. As RES-regio Fryslân wolle wy yn 2030 op syn minst 3 TWh duorsume elektrisiteit op lân produsearje.

4

RES 1.0 FRYSLÂN

5

Foarwurd

2

Gearfetting

4

1. RES 1.0 Op syn Frysk

8

1.1 Ynlieding

8

1.2 De Fryske metoade

8

1.3 Utfieringsstrategy

10

1.4 Enerzjybesparring

11

1.5 RES Fryslân en relaasje mei it Ryk

11

RES FRYSLÂN Ferzje 1.0 Datum: 01-04-2021

Y N H Â L D

2. Fryske duorsume enerzjyproduksje

12

2.1 Elektrisiteit

12

2.2 Waarmte

18

3. Romtegebrûk

20

3.1 Romtebeslach grutskalige sinne- en wynenerzjy projekten

20

3.2 Fryske Enerzjy Waaier

21

4. Maatskiplik draachflak

22

4.1 Mei inoar

22

4.2 De mienskip

23

5. Enerzjysysteemeffisjinsje

25

5.1 Netynfrastruktuer

25

5.2 Fryske bydrage

25

5.3 Wat is de ympakt fan de Regionale Enerzjystrategy 1.0?

26

Taheakke 1 Regionale Struktuer Waarmte

28

Fryslân

1. RES 1.0 Op syn Frysk 1.1 Ynlieding

Mei de RES Fryslân wolle wy dizze lokale inisjativen fierder fersterkje. Dat dogge wy ‘op syn Frysk’, troch gear te wurkjen út draachflak fan ûnderen op wei. ‘Mei-inoar, mei de mienskip’, want draachflak op de lange termyn is essinsjeel om de enerzjytransysje slagje te litten.

De Regionale Enerzjy Strategy (RES) Fryslân beskriuwt de bydrage fan de RES-regio Fryslân oan de ûnderdielen Elektrisiteit en Boude Omjouwing út it Klimaatakkoart.

It opstellen fan de Konsept RES wie in earste behâldende stap. Yn de Konsept RES

De doelstelling fan it Klimaatakkoart is om de útstjit fan CO2 in 2030 mei 49% te

hawwe wy oanjûn dat wy as RES-regio op syn minst 2,3 Terawattoere (TWh) oan

ferminderjen yn fergelyk mei 1990, en mei 100% te ferminderjen yn 2050. De RES 1.0

duorsume elektrisiteit opwekke wolle yn 2030. By de behanneling fan de Konsept RES

bout fierder op de Konsept RES dy’t yn juny 2020 troch alle Fryske oerheden fêststeld

is meardere kearen de oprop dien troch ûnderskate gemeenterieden en kolleezjes om

is en oan it Nasjonaal Programma RES oanbean is.

yn de RES 1.0 in hegere ambysje op te nimmen. Ek de maatskiplike organisaasjes1, organisearre yn de Friese Energie Alliantie, ûnderstreken dizze oprop om as Fryslân

De RES 1.0 is in mienskiplik produkt fan alle Fryske oerheden, mei ynbring fan de

mear ambysje te toanen. In hegere bydrage soe mear rjocht dwaan oan de enerzjike

Friese Energie Alliantie (FEA) en regionale netbehear Liander. Der leit mei dizze RES

mienskip fan Fryslân en biedt foaral ek kânsen foar Fryslân. Nei it fêststellen fan de

1.0 in breed droegen foarstel foar de bydrage fan de RES Fryslân oan de lanlike opjefte.

Konsept RES troch alle Fryske oerheden, hawwe wy ús fizier rjochte op de RES 1.0.

Yn de RES jout de regio oan: • Hoefolle duorsume elektrisiteit mei sinne- en wynenerzjy der op lân opwekt wurdt yn 2030; • Wat de mooglikheden binne foar boppelokale oplossingen foar de waarmtetransysje yn de Boude Omjouwing

It ôfrûne jier binne wy as RES partijen iepen mei-inoar it petear oangien om inoars útgongspunten te begripen en te ferkennen wêr’t yn Fryslân de mooglikheden lizze foar de opwek fan duorsume elektrisiteit. In petear dat ferrike waard troch de fyzjes fan de FEA en Liander.

It proses fan de RES 1.0 is troch de dielnimmende partijen ek brûkt om fierder te sjen

Om ynsichtlik te meitsjen hoe grut oft de ambysjes binne by alle RES partijen, binne

as allinnich de frege bydrage oan Elektrisiteit en Boude Omjouwing. Der is neitocht

der mei alle oerheden en de FEA-leden yndividuele petearen fierd. De útkomsten binne

oer de útfiering fan de RES en de ûnderskate ambysjes fan de dielnimmende partijen

gearfoege yn in Ambysjedokumint fan de Fryske oerheden en in ambysjedokumint

binne yn sifers yn byld brocht. Fierder is der in helpmiddel foar romtlike ynpassing

fan de FEA (sjoch eftergrûndokumint taheakke 6). Ut it ambysjedokumint fan de

ûntwikkele, de Fryske Enerzjy Waaier, om nije ambysjes foar duorsume elektrisiteit

Fryske oerheden docht bliken dat yn Fryslân foldwaande ambysje is om de Fryske

fierder útwurkje te kinnen. Yn de RES 1.0 wurdt dêr ferslach fan dien.

bydrage te ferheegjen. As RES-regio Fryslân wolle wy yn 2030 op syn minst 3

1.2 De Fryske metoade Mei de RES 1.0 bouwe wy yn Fryslân fierder oan de enerzjytransysje. Op in soad

Terawattoere (TWh) duorsume elektrisiteit op lân produsearje. Hjirmei leverje wy as RES-regio in evenredige, realistyske bydrage oan it Klimaatakkoart, wêrby’t der foldwaande maatskiplik draachflak is foar de útfiering.

plakken yn de provinsje wurdt al folop wurke en ynnovatyf eksperimintearre mei it ferduorsumjen fan ús enerzjyfraach. Fryslân is koprinner yn it oantal lokale enerzjykoöperaasjes, dêr’t frijwilligers mei siel en sillichheid wurkje oan it ferduorsumjen fan de eigen leefomjouwing. Op it mêd fan fan Elektrisiteit likegoed as yn de Boude Omjouwing hat dit tot in soad ynnovative projekten laat, lykas de tapassing fan akwatermy yn ‘Warm Heeg’, ierdgasfrij wenjen yn Garyp, in griengassysteem yn Wynjewâld, in waarmtenet yn Ljouwert, enerzjyneutraal Amelân, ierdgasfrij Flylân, wetterstoftapassingen troch in Frysk bedriuw yn Ljouwert en noch folle mear moaie inisjativen.

1

De Friese Energie Alliantie bestiet út: Us Kooperaasje, Sirkulêr Fryslân, LTO Noord, Feriening Fryske

Wenningkorporaasjes, Doarpswurk, Fossylfrij Fryslân, Bouwend Nederland, Jongerenpanel Duurzaam Fryslân, De Bewonersraad, Friese Milieu Federatie.

8

RES 1.0 FRYSLÂN

9

Fryslân

1.3 Utfieringsstrategy

1.4 Enerzjybesparring

Fan it begjin fan it RES-trajekt ôf stie fêst dat de útfiering fan de enerzjytransysje

Fia it Klimaatakkoart binne twa opjeften dellein by de RES-regio’s, te witten it leverjen

minstens sa wichtich is as it opstellen fan de RES 1.0. En dat wy neist oerheden ek

fan in bydrage oan de opwekking fan op syn minst 35 TWh fia sinne- en wynprojekten

oare partijen lykas de FEA nedich hawwe. Dêrom is parallel oan de ûntwikkeling

op lân, en regionale ôfstimming om de waarmtetransysje hinne (wat benammen yn

fan de RES 1.0 ek wurke oan in útfieringsstrategy. Yn gearwurking mei de FEA binne

de RES 2.0 oan de oarder komme sil). Fansels leit enerzjybesparring oan de basis fan

binnen de RES Fryslân de kontoeren foar in útfieringsaginda en útfieringsstrategy

de enerzjytransysje. Hjirfoar jilde gjin spesifike doelstellingen foar de RES-regio’s, mar

staljûn. Yn de ferkenning nei in mienskiplike útfieringsorganisaasje is in

wurdt fan ûnder mear gemeenten wol ferwachte dat ek sy hjir aktyf oan bydragen

Utfieringsaginda opsteld en fêststeld. Yn de Utfieringsaginda lizze de tema’s fêst,

bliuwe. Dit jildt ek foar de yndustry, lânbou en mobiliteitssektor.

dêr’t it mearwearde op hat ta gearwurking te kommen tusken oerheden, maatskiplike organisaasjes en netbehearders. Dizze tema’s foarmje dêrmei de (foarriedige) scope

De Fryske oerheden likegoed as ek de Friese Energie Alliantie en de netbehearders

fan in takomstige útfieringsorganisaasje. It giet om de folgjende RES-relatearre tema’s:

hawwe oanjûn dit tema aktyf oppakken bliuwe te wollen. Yn de útwurking fan de

• de opwekking fan duorsume elektrisiteit en it organisearjen fan lokaal eigendom

Utfieringsstrategy (sjoch paragraaf 1.3) sil dit tema dan ek meinommen wurde.

dêrby; • de waarmtetransysje yn de Boude Omjouwing, dêrûnder enerzjybesparjende maatregels;

1.5 RES Fryslân en relaasje mei it Ryk

• de nedige enerzjy-ynfrastruktuer;

Om te kommen ta in effektive en tidige útfiering fan de RES is mear nedich as in

• maatskiplike ynpassing, dêrûnder beflapt de tema’s kommunikaasje,

steapel RES’en út de regio’s wei. Wy bepleitsje de folgjende maatregels út it Ryk wei:

beliedspartisipaasje, proses- en projektpartisipaasje en lânskiplike ynpassing. 1. Realisearjen fan dúdlike rânebetingsten om betelberens, draachflak en partisipaasje De útfieringsstrategy is derop rjochte ta in gearwurking om de enerzjytransysje hinne te kommen fan lokale en desintrale oerheden, maatskiplike organisaasjes, bedriuwen en ynstellingen yn Fryslân.

fan de enerzjytransysje foar alle boargers te boargjen. 2. Gemeenten moatte de waarmtetransysje lokaal realisearje en foldwaande fleksibiliteit hawwe om ta maatwurkoplossingen te kommen, ynklusyf de mooglikheid om bedriuwen yn publyk eigendom (dêrûnder netwurkbedriuwen)

Oan de deistige bestjoeren fan de Fryske oerheden is op grûn fan de besteande

oanwize te kinnen as waarmtebedriuw. Wetjouwing moat dus net rjochte wêze op it

gearwurkingsôfspraken foarsteld om de hjoeddeistige regionale gearwurking tusken

regulearjen fan ien type foarsjenning, mar it ferskaat oan netten stypje, romte biede

oerheden yn RES-ferbân fuort te setten. De gearwurking is rjochte op it útwurkjen en

oan takomstige ynnovaasjes en in gelyk spylfjild kreëarje foar alle partijen dy’t

tarieden fan de RES 1.0 en 2.0. Dêrby wurdt de besteande gearwurking mei de FEA as

aktyf binne yn waarmte, privaat likegoed as publyk.

platfoarm fan maatskiplike organisaasjes fuortset. Yn ’e mande mei de FEA wurdt in jierprogramma foar foar juny 2021/juny 2022 foar útfieringstrajekten fan de RES 1.0 opset en útfierd. Strukturele gearwurking yn de útfiering fan de enerzjytransysje wurdt neier ûndersocht. Utkomsten dêrfan sille nei ferwachting begjin 2022 besprutsen wurde kinne, sadat ôfspraken hjiroer medio 2022 effektuearre wurde kinne.

3. Oanpassing fan wet- en regeljouwing om fluggere en effisjintere oansluting fan duorsume enerzjyprojekten en transport fan duorsume enerzjy mooglik te meitsjen. 4. Maatregels om in bettere ôfstimming fan fraach en oanbod fan produsinten en ôfnimmers mooglik te meitsjen, lykas smart charging. 5. Oansluting fan nasjonale programma’s, lykas it Programma Energie Hoofdinfastructuur, op de RES, dêr’t omtinken by is foar romte foar ynfrastruktuer yn enerzjyplannen en fluggere beslútfoarmingsprosedueres ynklusyf eskalaasjemeganismes. 6. Maatregels dy’t derta liede dat der mear technisy oplaat wurde foar de enerzjytransysje.

10

RES 1.0 FRYSLÂN

11

Fryslân

2. Fryske duorsume enerzjyproduksje

Ut de útsprutsen ambysjes fan de Fryske oerheden yn it Ambysjedokumint Fryske Oerheden docht bliken dat der yn Fryslân genôch ekstra ambysje is om in hegere

2.1 Elektrisiteit

Fryske bydrage te realisearjen, boppe-op itjinge dat al earder yn gong set is. De

Mei dizze RES 1.0 set Fryslân yn op it doel om yn 2030 op syn minst 3 TWh

ambysjes foar 2030 fan de Fryske gemeenten telle op oant 0,82 TWh. Yn de prognoaze

oan duorsume elektrisiteit op lân op te wekken. Dit is de Fryske bydrage oan de

fan Liander wurdt oant 2030 al in min of mear autonome groei ferwachte fan 0,5

doelstelling fan it Nasjonaal Programma RES om yn 2030 op syn minst 35 TWh

TWh oan opwek fan duorsume elektrisiteit. Op grûn fan de besteande gemeentlike

duorsume elektrisiteit op lân op te wekken. De elektrisiteitsproduksje is de optelsom

ambysjes en de ferwachting fan Liander kieze wy derfoar om 0,5 TWh oan ambysje op

fan de hjoeddeistige duorsume elektrisiteitsproduksje, de fergunde projekten, plus in

te nimmen yn de RES 1.0. Dit komt boppe-op de optelsom fan 2,5 TWh besteande en

part ambysje foar de grutskalige opwekking fan sinne- en wynenerzjy.

fergunde projekten. Dêrmei komt de totale Fryske RES-bydrage op 3 TWh.

Yn fergelyk mei de Konsept RES is de optelsom fan realisearre en fergunde projekten

Opteld binne de ambysjes fan de Fryske oerheden heger as it ambysjediel lykas

troch grutskalige sinne- en wynenerzjy aktualisearre. Sadwaande koene de projekten

opnommen yn de Fryske bydrage, foar in part besteande út projekten dy’t noch net wis

mei in takende SDE-oanfraach út de SDE-ronden fan ein 2019 en 2020 meinommen

binne. De Friese Energie Alliantie hat ek in oprop dien om yn te setten op in RES-bod

wurde yn de nije sifers. Mei as gefolch dat de optelsom foar realisearre en fergunde

fan 3,4 TWh. Der is bewust keazen foar de 3 TWh, om’t wy it fertrouwen hawwe wolle

projekten mei 0,2 TWh omheech gien is yn fergelyk mei de 2,3 TWh út de Konsept

dat wy dit mei-inoar realisearje kinne, ek as der yn de útfiering letter ris wat tsjinsit.

RES en dêrmei útkomt op 2,5 TWh.

Utgongspunt dêrfoar is dat wy as RES Fryslân ek in realistysk, útfierber bod hawwe. De Fryske RES-bydrage is ek mei klam gjin maksimum. De Fryske bydrage is it

Figuer 1: Aktualisearre oersjoch besteande opwek en piipline RES Fryslân.

Besteande opwek en piipline RES Fryslân

minimale dat der nei ynskatting fan de 20 oerheden yn Fryslân yn 2030 opwekt

2,495 TWH

3,0 TWh realisearje wolle, dan sil dat stap foar stap mei foldwaande lokaal draachflak

Zon op veld TWH Huidige opwek 0,173 Pijplijn na vergunningsverlening en met SDE 0,140 Subtotaal 0,313

Peildatum foar sinneenerzjy: 1-9-2020. Peildatum foar wynenerzjy: 1-1-2020.

Zon op dak Huidige opwek Pijplijn met SDE Subtotaal

TWH 0,148 0,131 0,279

Wind TWH Bestaande opwek 0,416 Bouw Hiddum Houw 0,147 Bouw Windpark Fryslân 1,340 Overige pijplijn 0,022 Gepland sanering - 0,022 Subtotaal 1,903 Totaal 2,495

wurde sil oan duorsume elektrisiteit3. As binnen Fryslân oerheden noch mear as de barre moatte. Ut it ambysjedokumint docht bliken dat de optelsom oan gemeentlike ambysjes fierder giet as it ambysjediel yn it Fryske bod. Foar alle gemeentlike plannen dy’t binnen de kaders fan it provinsjale belied passe, is der yn begjinsel romte om dy te realisearjen. Wol lizze der fansels altyd útdagingen op it mêd fan finansiering, draachflak en netwurkkapasiteit. Dêrom pakke wy dy saken en mienskiplik op út de Utfieringsstrategy wei.

Figuer 2: Opbou Fryske bydrage RES 1.0

RES-bod mei ambysje

Konsept RES

By de behanneling fan de Konsept RES is meardere kearen de oprop dien troch ûnderskate gemeenterieden en kolleezjes om yn de RES 1.0 in hegere ambysje op te nimmen. Om te ferkennen wat de mooglikheden binne foar in hegere Fryske bydrage binne mei alle Fryske oerheden ambysjepetearen fierd. De útkomsten binne gearfoege

RES 1.0

en foarmje mei-inoar it Ambysjedokumint Fryske Oerheden (sjoch eftergrûndokumint taheakke 5). Yn dit dokumint stean alle yndividuele ambysjes fan de Fryske oerheden. Dêrneist hawwe wy ek kennis nommen fan it Ambysjedokumint dat opsteld is

0

troch de Friese Energie Alliantie. Dêryn bepleitsje de dielnimmende maatskiplike organisaasjes in RES-bod fan 3,4 TWh2, wat gelyk stiet oan de ynskatte totale Fryske

Hjoeddeistige

stroomfraach foar 2030. 2

1

1,5 Piipline

2

2,5

3

3,5

Ambysje

Ut it aktualisearre ETM model foar Fryslân blykt de te ferwachtsjen stroomfraach foar Fryslân

yn 2030 3,4 TWh te wêzen.

12

0,5

RES 1.0 FRYSLÂN

3

Boarne: netbehearderssjenswize RES Fryslan (Liander)

13

Fryslân

Sykgebieten

Analyze PBL

It ambysjediel fan de Fryske bydrage (0,5 TWh) kinne wy noch net ûnderbouwe

It Plan Bureau voor de Leefomgeving (PBL) hat de Konsept RES’en fan alle RES-

mei konkrete sykgebieten of lokaasjes. Foar it ferkennen fan nije opweklokaasjes

regio’s analysearre. De wernijbere elektrisiteitsproduksje fan alle RES’en leit yn 2030

is in soarchfâldich proses nedich, yn nauwe gearspraak mei ynwenners en oare

nei skatting tusken de 32,2 en de 45,7 TWh, mei in middenwearde fan 38,2 TWh.

belanghawwers. It inisjatyf hjirfoar leit by de gemeenten om yn ’e mande mei de

De nasjonale doelstelling fan 35 TWh falt binnen de bânbreedte dy’t troch de PBL

mienskip dit op te pakken. It yn kaart bringen fan sykgebieten is wichtich foar

beneamd is.5 Dêrmei liket der foldwaande opwek realisearre te wurden troch de 30

de netbehearder om foartidich ynvestearje te kinnen yn it enerzjynetwurk. De

yndividuele RES-regio’s om de doelstelling foar 2030 út it Klimaatakkoart te heljen.

netbehearder wurdt dêrom yntiids belutsen by dit proses.

Lytsskalich sinne op dak

Op de projektekaart fan RES Fryslân bine dêrom allinnich de realisearre projekten en

Lytsskalige sinne-op-dak-ynstallaasjes mei in fermogen fan 15kWp en minder (sa.

de fergunde projekten yntekene.

50 panielen) wurde yn it Klimaatakkoart net meiteld foar it 35 TWh doel. Dy falle

Draachflak foar elektrisiteitsproduksje yn 2030

nammentlik ûnder in oare doelstelling út it Klimaatakkoart: yn 2030 op syn minst 7 TWh duorsume opwek mei lytsskalige sinne-op-dak-ynstallaasjes. Lykwols is it

It meastepart fan de Fryske bydrage (2,5 TWh) bestiet út realisearre en

wichtich om de ûntwikkelingen fan lytsskalige sinnedakken ynsichtlik te meitsjen,

fergunde projekten. De romtlike toets op dizze projekten is dien yn de (lokale)

om’t it fanselssprekkend wol meitelt yn de totale opjefte fan de enerzjytransysje.

fergunningstrajekten. Dêrmei foldogge dizze projekten oan de provinsjale en

Boppedat is dizze foarm fan opwek likegoed romtlik tige winske en biedt it de boarger

gemeentlike kaders. Binnen de tariedings- en fergunningstrajekten is omtinken jûn

neidruklik de kâns om mei te profitearjen fan duorsume opwek.

oan it maatskiplik draachflak. Neffens it lêste mjitmomint wekke wy yn Fryslân 94.112 MWh6 op mei lytsskalige Mei’t rom 80% fan de Fryske bydrage bestiet út realisearre en fergunde projekten

sinnedakken, omrekkene 0,09 TWh. Neffens de ‘Factsheet sinne-pv en wyn op lân’

leverje wy in konkrete en realistyske bydrage oan de lanlike doelstelling en uteraard

giet dit mei de hjoeddeistige groei omheech nei 0,46 TWh yn 2030. By it opstellen

oan de enerzjytransysje yn ús eigen provinsje. Ut it Ambysjedokumint Fryske

fan de Fryske Enerzjy Waaier is ek de maksimale realistyske potinsje yn kaart

Oerheden docht bliken dat der by de oerheden genôch ambysje is om de restearjende

brocht foar lytsskalich sinne op dak. Mei it útgongspunt dat 60% fan de dakken wat

20% te realisearjen. Dit part sil yn haadsaak mei sinne-enerzjy realisearre wurde,

konstruksje oanbelanget geskikt is foar sinnepanielen, is de maksimale potinsje 0,58

bygelyks op grutte dakken en yn sinneparken. By de útfiering sil de Sinneljedder4

TWh. Wannear’t wy it realisearre fermogen fergelykje mei de potinsje fan lytsskalich

trochrûn wurde moatte om ta geskikte lokaasjes te kommen.

sinne op dak, dan sjogge wy dat der noch in flink gat bestiet (0,09 TW om 0,58 TWh). Tagelyk sjogge wy dat de autonome ûntwikkeling der al ta liede kin dat der yn 2030

Mei it realisearjen fan ús Fryske RES 1.0-bod wekke wy yn 2030 op jierbasis hast 90%

mear lytsskalige sinnedaken realisearre wurde. It is oan de gemeenten sels om te

fan de ferwachte Fryske elektrisiteitsfraach mei grutskalige sinne- en wynenerzjy

beoardieljen oft der ferlet is fan ekstra stimulâns.

op. Dit betsjut lykwols net dat de opjefte om ús eigen Fryske elektrisiteitsfraach te ferduorsumjen hast helle is. De fraach nei elektrisiteit sil nei 2030 fierder tanimme. Dit komt ûnder mear om’t wy mear elektrysk ride sille en foar alternative oplossingen foar ierdgasfrij wenjen faak in elektryske waarmtepomp nedich is. Hjirtroch sil der nei 2030 noch in restearjende opjefte lizze om de fierdere Fryske elektrisiteitsproduksje te ferduorsumjen.

5

Yn de PBL analyze kaam nei foaren dat PBL oare útgongspunten hantearret yn it berekkenjen fan de

elektrisiteitsproduksje as wy as RES Fryslân. Troch û.o. te rekkenjen mei hegere follêstoeren foar de nije wynparken kaam PBL op in hegere elektrisiteitsproduksje yn 2030 (2,5 TWh). By de RES 1.0 hâlde wy fêst oan de troch ús hantearre follêstoeren foar dizze wynmûneparken. Dit is bewust in behâlden kar. Op dizze wize sitte wy oan de feilige kant en hawwe wy ek in marzje foar it opfangen fan de krimp fan solitêre wynmûnen op lân. Sjoen de âldens fan de wynmûnen yn Fryslân is dy krimp net út te sluten. 4

14

Yn haadstik 3 Romtegebrûk wurdt de sinneljedder neier taljochte.

RES 1.0 FRYSLÂN

6

It normalisearre fermogen (gemiddelde fan twa oanslutende jierren).

15

Fryslân

Figuer 3: Projektekaart RES Fryslân 1.0

16

RES 1.0 FRYSLÂN

17

Fryslân

2.2 Waarmte Regionale Struktuer Waarmte

Yn de regio Fryslân binne in soad ferskillende waarmteboarnen oanwêzich. Om nei

Yn de Konsept RES is al in Regionale Struktuer Waarmte (RSW) opsteld en

foar de ûnderskate tapassingsgebieten, hawwe wy mei-inoar neitocht oer in lokaal

meinommen yn de beslútfoarming by alle gemeenterieden, provinsjale steaten en

ôfwagingsramt. Eleminten dy’t fan belang binne by it meitsjen fan karren binne

algemien bestjoer fan it wetterskip.

ûnder mear de betelberens, beskikberens en betrouberens fan waarmteboarnen.

te gean hokker waarmteboarnen en hokker waarmteoplossingen ynsetber binne

Dêrneist hechtsje wy belang oan it maatskiplik draachflak en de mjitte wêryn’t Foar de RES 1.0 binne inkele wizigingen opnommen yn in definitive Regionale

waarmteoplossingen gebrûk meitsje fan skjinne enerzjy. De mjuks fan ferskate

Struktuer Waarmte (RSW). Yn de RSW wurde de kânsen en knyppunten sketst om

waarmteboarnen moat dêrby ek robúst wêze, en de ferdieling fan waarmteboarnen

de regio Fryslân duorsum te ferwaarmjen (sjoch Taheakke 1 Regionale Struktuer

moat konkreet en realistysk wêze. Hjirmei wurdt dúdlikheid bean oan bewenners en

Waarmte). Dizze earste RSW foarmet dêrmei de start fan de ferkenning op it mêd

oare belanghawwers. Parallel hjiroan wurdt op ûnderskate plakken yn Fryslân ek al

fan waarmte, as stipe fan de noch op te stellen lokale Transysjefyzjes Waarmte, dy’t

oefene yn de foarm fan pilots mei ferskate waarmteoplossingen.

elke gemeente ein 2021 klear hawwe moat. Gemeenten hawwe in sintrale rol yn de waarmtetransysje.

Om de kosten foar de oerstap nei duorsum ferwaarmjen sa leech mooglik te hâlden en om effisjint operearje te kinnen , is it wichtich om fan inoar te learen. Hoewol’t

Yn de RSW is yn kaart brocht wêr’t de fraach nei waarmte him befynt, hokker

in grut part fan it waarmtefraachstik by gemeenten leit, is it goed om regionaal fan

waarmteboarnen der beskikber binne en hokker ynfrastruktuer oft nedich is om oer te

inoar te learen. Om dy reden is in Fryske gearwurking om de Transysjefisy Waarmte

stappen nei duorsume waarmteoplossingen. Fryslân stiet foar in grutte opjefte, om’t de

(TVW) hinne opset. Binnen de gearwurking wurdt kennis dield en wurde mei-inoar de

waarmtefraach him ferspraat oer de regio befynt. Sadwaande is de ynskatting dat der

stappen fan de Transysjefisy Waarmte trochrûn.

gjin regionale waarmtenetten mooglik binne. It waarmtefraachstik sil dus benammen binnen de gemeentegrinzen oppakte wurde.

Dizze gearwurking makket ek ûnderdiel út fan de Utfieringsstrategy (paragraaf 1.2).

By it ferkennen fan de waarmteoplossing leit de foarkar op kollektive systemen. Net

Fryske gemeenten diele in grut oantal karakteristiken en kinne dus in soad fan

allinnich yn stêden en grutte kearnen binne kollektive waarmteoplossingen helber.

inoar leare, ek nei 2021 yn de Wykútfieringsplannen en Doarpsplannen. It doel is

Ek yn lytsere kearnen binne kollektive systemen mooglik, foaral troch tapassing fan

om in langduorjende Fryske gearwurking ta stân te bringen. Sa kinne wy mei-inoar

techniken dy’t goed skaalber binne, lykas akwatermy en kollektive waarmtepompen.

de útdagingen, dy’t hearre by it ferduorsumjen fan de waarmtefraach yn de Boude

Yn it bûtengebiet fan Fryslân lizze yndividuele waarmteoplossingen foar de hân.

Omjouwing oangean. Op dy wize sette wy mei-inoar de nedige stappen rjochting in

Elektryske waarmtepompen of hybride waarmtepompen mei wernijber gas komme

duorsum ferwaarme Fryslân.

benammen yn it bûtengebiet as oplossing mei de leechste maatskiplike kosten nei foaren. Dizze oplossingen resultearje yn in stiging fan de elektrisiteitsfraach. Om te foarsjen yn de grutte fraach nei yndividuele (hybride of elektryske) waarmteoplossingen en kollektive oplossingen dy’t byferwaarming fereaskje, sil de regionale fraach nei elektrisiteit nei ferwachting flink tanimme, benammen yn de perioade 2030-2050. Dit leit (ekstra) druk op de beskikberens fan duorsume elektrisiteit, lykas beskreaun yn de RES 1.0. Hoe mear elektryske waarmteoplossingen oft der realisearre wurde, hoe mear sinnepanielen wynturbines der nedich binne yn Fryslân. Yn de RES 1.0 is, nettsjinsteande de besparringsmaatregels, rekken holden mei dizze groei oant 2030.

18

RES 1.0 FRYSLÂN

19

Fryslân

3. Romtegebrûk 3.1 Romtebeslach grutskalige sinne- en wynenerzjy projekten

3.2 Fryske Enerzjy Waaier Yn ’e tiid fan it RES-trajekt is der wurke oan in eigen ‘Fryske Enerzjy Waaier’. Dizze waaier befettet in earste set oan mooglike enerzjyboustiennen en útgongspunten foar it realisearjen fan duorsume elektrisiteit (sjoch Eftergrûndokumint taheakke

In grut part fan de Fryske RES-bydrage bestiet út wilens realisearre en fergunde

4). De enerzjyboustiennen binne fleksibel, binne gjin moatten, mar biede prinsipe-

projekten. Foar dizze projekten jildt dat se fergund binne en ynpast yn neifolging

oplossingen foar de opwek fan sinne- en wynenerzjy yn de ûnderskate Fryske

fan de doetiids jildende beliedskaders. Binnen de RES Fryslân binne twa gebieten

lânskippen. De Fryske Enerzjy Waaier is ûntwikkele as hantrekken om it goede petear

dy’t bysûnder omtinken fertsjinje: de Waadeilannen en it Iselmarkustgebiet. Yn it

te fieren tusken ynwenners, enerzjy-inisjativen, oerheden en oare stakeholders. It kin

Eftergrûndokumint RES (taheakke 1 en 2) beskriuwe wy de spesifike kontekst en

as helpmiddel tsjinje foar oerheden by it besprekken en fierder foarmjaan fan lokale

opjefte yn dizze gebieten.

ambysjes, mienskiplike ambysjes en de gearhing dêrtusken. Fierder biedt de Waaier in soad ynspiraasje.

By it útfieren fan it oare part fan de Fryske RES-bydrage wurde de nije provinsjale kaders tapast. Yn it nije provinsjaal belied foar sinne-enerzjy is in Sinneljedder opnommen. Dizze bringt hierargy oan yn it beoardieljen fan de geskiktheid fan

Ferfolch Yn de regionale gearwurking is omtinken foar de optelsom fan yntervinsjes

lokaasjes: pas wannear’t lokaasjes op in legere trime fan de ljedder foar in beskaat

op de langere termyn. Dit fanwegen de sichtberens fan enerzjyprojekten yn it

inisjatyf net foldwaande beskikber of geskikt binne, komme lokaasjes op in hegere

heechwurdearre Fryske lânskip. Der is ferlet fan best practices; tûke en helbere

trime yn byld. De ljedder befettet fjouwer trimen: sinne op dak, sinne binnenstedsk,

strategyen dêr’t romtlike en maatskiplike ynpassing mei-inoar lykop yn gean. De

mearfâldich romtegebrûk en lânbougrûnen en natuer.

útfieringsstrategy kin ôfstimming, kennisútwikseling, ynstruminten (ûntwerpend

De provinsje hat de Sinneljedder ûntwikkele fanwegen:

ûndersyk) en kwaliteitsrezjy fasilitearje op regionivo en hjir – dêr’t dat winske is –

• it beskermjen fan it Fryske lânskip. De sinneljedder is bedoeld om de

harmonisaasje yn helpe oan te bringen. Dêrtroch kinne pro-aktyf formats ûntwikkele

fanselssprekkendheid om te kiezen foar sinnepanielen op lânbougrûnen te

wurde om prosessen te ferhastigjen en te fersoepeljen.

feroarjen. • inisjativen te twingen om te starten mei in ûndersyk nei in geskikte lokaasje op

Ien fan de meast urginte en praktyske opjeften giet oer de fuortsterking fan it

grûn fan de kwaliteiten fan in gebiet. Hjirmei wol de provinsje tefoaren komme dat

enerzjynetwurk. De enerzjytransysje sil ynpassing freegje fan it sichtbere part fan

in inisjatyf start mei in spesifike (oankochte) lokaasje.

de netynfrastruktuer. Ynpassing fan mooglike nije ûnderstasjons/regelstasjons en

• it stelle kinnen fan ekstra betingsten oan inisjativen dy’t op hegere trimen

skeakelstasjons freget in deeglike romtlike ynpassing, dêr’t yntinsyf by oparbeide

útkomme. Dizze inisjativen sille in soarchfâldich lokaasjeproses trochrinne moatte

wurde moat mei gemeenten foar wat fergunningstrajekten en maatskiplik draachflak

(sinnetafel/omjouwingstafel foar sinne-enerzjy inisjatyf) en dêrneist sil it inisjatyf

oanbelanget.

nei op syn minst 50% lokaal yn eigendom stribje moatte, sadat de lusten terjochte komme by de omjouwing.

Gearwurkjen kin romtlike en finansjele winst opleverje. Ek kin it derfoar soargje dat meardere urginte opjeften yn gearhing in plak krije yn in gebiet. In foarbyld is

Inkele gemeenten, Wetterskip Fryslân en de Friese Energie Alliantie hawwe oanjûn

it feangreidegebiet, dêr’t opjeften op it mêd fan klimaat (CO2-útstjit), lânbou (nije

ek wynenerzjy brûke te wollen yn it realisearjen fan de enerzjyambysjes. Ek

fertsjinmodellen) en duorsume enerzjy inoar fersterkje kinne. Ek de stedsrânen fan de

netbehearder Liander hat wiisd op de foardielen fan neteffisjinsje by it kombinearjen

gruttere stêden yn Fryslân, dêr’t sûne en griene gebieten, mei aksint op bioferskaat en

fan wyn- en sinneprojekten. It figearjende provinsjaal belied biedt lykwols gjin romte

duorsume enerzjy, ta in breed útringebiet transformearre wurde kine. Troch bewust te

foar de opwek fan nije, grutskalige wynenerzjyprojekten.

kiezen foar ien of mar inkele fan dit soart konsepten/enerzjyboustiennen yn in gebiet, wurdt de romtlike gearhing boarge.

Foar de noch ta stân te bringen projekten jildt altyd dat de (noch op te stellen) eigen omjouwingsfisys en omjouwingsplannen de romtlike toetsingskaders bepale foar útfiering.

20

RES 1.0 FRYSLÂN

21

Fryslân

4. Maatskiplik draachflak 4.1 Mei inoar

Friese Energie Alliantie De Friese Energie Alliantie (FEA) is in gearwurking fan maatskiplike organisaasjes en fertsjintwurdiget tige útienrinnende maatskiplike belangen en efterbannen yn de Fryske mienskip. De FEA bringt dizze maatskiplike belangen yn by it RES-proses,

Yn Fryslân wurkje alle Fryske oerheden en maatskiplike organisaasjes mei-inoar

befoarderet gearspraak fia har efterban en bringt in útfieringsstrategy mei ta stân.

oan de enerzjytransysje. Dêrby beheine wy ús net ta it opstellen fan de RES 1.0, mar

De ûnôfhinklik foarsitter fan de FEA hat sitting yn de rezjygroep en it bestjoerlik oerlis

sjogge wy ek nei de bredere enerzjytransysje foar de takomst. Sa wurkje wy oan in

fan de RES.

mienskiplike útfieringsstrategy foar de enerzjytransysje en fiere wy in systeemstúdzje út foar it enerzjynetwurk.

Bestjoerlik

De FEA bûcht him oer de enerzjytransysje yn brede sin. Alle tematafels út it Klimaatakkoart wurde beljochte. Der wurdt dus breder sjoen as allinnich nei de opwek fan duorsume elektrisiteit, dy’t foaral foar de RES 1.0 fan belang is. Sa binne

Yn de bestjoerlike RES-oerlizzen is in goede dynamyk ûntstien om iepen mei inoar

de waarmtetransysje, lokaal eigendom, mobiliteit, netwurk, besparring, partisipaasje

fan gedachten te wikseljen. De bestjoerlike RES-oerlizzen fan it ôfrûne jier hawwe

en kommunikaasje ûnderwerpen dêr’t de FEA in fisy op ûntwikkelet. Nettsjinsteande

bydroegen oan in goede ferstânhâlding. Nettsjinsteande de ferskillende opfettingen

de útienrinnende maatskiplike belangen en efterbannen fan de FEA binne de leden

is der romte om hjiroer (flugger) yn petear te gean. Mei tank oan it RES-trajekt hawwe

it der unanym oer iens dat de omslach nei duorsume enerzjy in geweldige kâns

der foar it earst strukturele bestjoerlike oerlizzen plak oer de enerzjytransysje. It

is foar Fryslân. In kâns dy’t mei entûsjasme en ambysje fersulvere wurde kin as

wurdt bestjoerlik breed droegen om de hjoeddeistige oerlisstruktuer te behâlden nei

it oan de FEA leit. Yn it fisydokumint (sjoch eftergrûndokumint taheakke 6) en it

fêststelling fan de RES 1.0. Elkenien is oertsjûge fan de mearwearde en needsaak

ambysjedokumint fan de FEA stean de fisy en ambysjes fan de FEA beskreaun.

om bestjoerlike ôfstimming te sykjen op de bopperegionale ûnderdielen fan de enerzjytransysje. Dêrneist binne der ôfspraken makke tusken de provinsje, de gemeenten en it wetterskip om flugger mei-inoar om tafel te gean by de ûntwikkeling

4.2 De mienskip De enerzjytransysje is op it foarste plak foaral in sosjale transysje, om’t dy allinnich

fan duorsume inisjativen. Dit helpt om yn in ier stadium te ferkennen wat de

slagje kin mei de ynset fan ús allegear. Wy moatte dus hannelingsperspektyf biede

mooglikheden foar in inisjatyf binne binnen de provinsjale kaders.

foar enerzjybesparring en opwek en bliuwend draachflak winne foar de útfiering

Amtlik

derfan. It goed belûken fan de mienskip by de enerzjytransysje is dêrom foar alle Fryske oerheden yn de RES-regio Fryslân útgongspunt.

Yn ûnderskate wurkgroepen is der de ôfrûne twa jier mei grutte oerjefte wurke oan de RES 1.0. It RES-trajekt hat struktuer oanbrocht en soarge foar ferbettering fan de

Gemeenten binne as earste oan set en moatte de rezjy hawwe en hâlde oer it

gearwurking om de enerzjytransysje hinne. Dit hat derta laat dat lyntsjes tusken

ynformearjen en belûken fan har ynwenners. Gemeenten jouwe hjir op ûnderskate

oerheden koarter wurden binne en wy inoar makliker witte te finen. Yn de ûnderskate

wizen aktyf ynfolling oan. Sa hat bygelyks de gemeente Súdwest-Fryslân in

wurkgroepen sille wy gearwurkjen bliuwe oan de enerzjytransysje.

boargerfoarum ynsteld, dat advys jout oan de gemeenteried oer wat ynwenners

Netbehearder

wichtich fine as it giet oer it opwekken fan enerzjy. Oare gemeenten hawwe ek in soad kontakt mei har lokale inisjativen, of fia enkêtes of fia lokale netwurken.

Yn de tiid fan it RES-trajekt hat der yntinsyf oerlis west mei netbehearder Liander oer de netkapasiteit yn Fryslân en de konsekwinsjes foar de Fryske ambysjes.

RES Fryslân hat yn april 2020 in online fragelist ynset om Friezen te freegjen hoe’t sy

Sa nimt Liander diel oan alle bestjoerlike RES-oerlizzen en wurket mei yn alle

belutsen wurde wolle by plannen foar it opwekken fan duorsume enerzjy. De online

relevante amtlike wurkgroepen. Yn it trajekt rjochting de RES 1.0 hat der moanliks

fragelist waard ûnder de oandacht brocht troch in publykskampanje, mei as boechbyld

ôfstimming plak tusken de projektgroep en Liander. Yn de tiid fan it proses jout

in gesicht út de nije generaasje: Jelte. De útkomsten fan de fragelist koene troch de

Liander frege en net-frege advys. Nei oanlieding fan de Konsept RES hat Liander in

gemeenten brûkt wurde om mei har ynwenners yn petear te gean.

netebehearderssjenswize opsteld foar Fryslân. Dêryn jouwe sy ynsjoch en advys hoe’t Fryslân de ekstra ambysje realisearje kin. Ek nei de RES 1.0 sille wy dizze yntinsive gearwurking fuortsette.

22

RES 1.0 FRYSLÂN

23

Fryslân

De Fryske gemeenten belûke har ynwenners aktyf by de útwurking fan har eigen ambysjes. De enerzjytransysje sil noch desennia lang ynset freegje en mei bepalend wêze foar de takomst fan ús wrâld en ús provinsje. Om dy reden is it belûken fan

5. Enerzjysysteemeffisjinsje

jongerein fan grut belang. It is in fraachstik dêr 't net allinnich yn de beliedsfoarming

5.1 Netynfrastruktuer

mar ek yn de útfiering ferlet is fan de jongerein mei kennis en saakkundigens fan dit

Yn de regio Fryslân binne twa regionale netbehearders (Liander en Stedin) en twa

nije ûnderwerp. Troch de jongerein yn skoalopdrachten, staazjes en bybanen aktyf by

lanlike netbehearders (TenneT en Gasunie) aktyf, wêrby’t Stedin allinnich in taak hat

alle fasetten fan dizze útfiering te beheljen wurdt de Fryske arbeidsmerk klearstoomd

yn de gaslevering yn Noardeast Fryslân.

foar dizze transysje en krije de Fryske jongerein mear affiniteit mei it ûnderwerp. It Fryske net rekket op hieltyd mear plakken fol. Dat komt benammen troch de Yn de oanrin nei de RES 1.0 RES binne der út Fryslân kommunikaasjemiddels

enoarme groei fan weromlevering fan enerzjy troch grutskalige sinneparken en de

beskikber steld oan de gemeenten om harren ynwenners te ynformearjen oer de RES.

grutte hoemannichte fan sinnepanielen op (grutte) dakken. Dêrneist wurdt troch de

Op basis dêrfan hawwe de gemeenten, meast fia de lokale media, de ynwenners op 'e

tanimmende bedriuwichheid ek mear elektrisiteit frege troch bedriuwen dy’t har nij

hichte brocht. Dêrneist is op 30 maart in webinar foar ynwenners organisearre. Fierder

fêstigje wolle, útwreidzje wolle of elektrifisearje wolle. De gearwurking binnen de RES

hawwe de Fryske gemeente ek op eigen wize har ynwenners op ’e hichte holden fan de

biedt no hânfetten om dizze problematyk mienskiplik oan te pakken. Dêrneist jout de

ûntwikkelingen yn de enerzjytransysje en spesifyk oer de RES Fryslân.

gearwurking ek de mooglikheid om aktyf yn te spyljen op takomstige ûntwikkelingen dy’t op Fryslân ôfkomme, lykas de oanlis fan de wetterstof backbone. Kanttekening

De Friese Energie Alliantie hat yn febrewaris foar de efterbannen fan de ûnderskate

dêrby is dat de RES him allinnich fokusset op duorsume opwek, wylst in yntegrale

belutsen organisaasjes in webinar holden en kommunisearret sels ek aktyf mei har

oanpak nedich is, dêr’t ek de ûntwikkeling fan groei en elektrifikaasje fan de Boude

efterbannen.

Omjouwing, bedriuwichheid, mobiliteit en digitalisearring yn meinommen wurdt.

Yn de Utfierigsaginda is ‘maatskiplike ynpassing’ ien fan de fjouwer tema’s dêr’t wy as

5.2 Fryske bydrage

Fryslân mienskiplik stappen op sette wolle.

In grut part fan de Fryske bydrage fan 3 TWh yn de RES 1.0 wurdt opwekt mei grutskalige wynparken. It ambysjediel yn de RES 1.0 sil foar it meastepart realisearre wurde mei lokale sinneparken, nei tapassing fan de earder beskreaune Sinneljedder. Hoewol’t dizze oanpak mear draachflak ken, wurdt troch netbehearder Liander wol de soarch utere oer de betelberens en trochrintiid fan de ynvestearrings en dêrmei de realisearberheid fan de ambysjes. Hoe konkreter projekten wurde, mei de dêrby hearrende lokaasjes, hoe makliker it wêze sil om de helberens te toetsen. Foar sinne-enerzjy jildt dat Fryslân de Sinneljedder (sjoch haadstik 3 Romtebeslach) as paadwizer hantearret. De útwurking hjirfan is dat opwek fan sinne-enerzjy foar in grut part ferspraat oer de provinsje plakhawwe sil. Wat de realisaasje fan grutskalige sinneparken oanbelanget is no net te foarsjen wêr’t dit plakhawwe sil, mei útsûndering fan de fergunde projekten en projekten dy’t fier foardere binne yn de tarieding. Net foarsjoene projekten sille yn gearspraak mei de omjouwing ta stân komme moatte. Foar it folslein byinoar bringen fan de fraach en it oanbod fan elektrisiteit bliuwt Fryslân ôfhinklik fan in deeglik netwurk. Sjoen de tanimmende fraach en it tanimmend oanbod betsjut dit dat de ynfrastruktuer op brede skaal fersterke wurde moat. Dêrta hat Liander in netútwreidingsprogramma ‘NULelie’ ûntwikkele.

24

RES 1.0 FRYSLÂN

25

Fryslân

5.3 Wat is de ympakt fan de Regionale Enerzjystrategy 1.0?

Ferfolchoanpak en gearwurking

Yn de RES 1.0 fan Fryslân is der in fokus op sinne-enerzjy, op sinneweiden likegoed as

Om de gearwurking tusken netbehearders en de oerheden te fersterkjen is yn Fryslân

op sinne op dak. Dit hat gefolgen foar de balansearring fan de enerzjy-ynfrastruktuer.

de Taskforce Energienetwerk Fryslân (TEF) oprjochte. Dit giet om in bestjoerlike en

De analyze fan netbehearder Liander, oangeande de ympakt fan de RES 1.0 op it

amtlike gearwurking. Underdiel fan dizze gearwurking is de ûntwikkeling fan in

elektrisiteitsnet (sjoch eftergrûndokumint taheakke 7), befêstiget dit byld. Ut dizze

mienskiplike Utfieringsaginda. Yn dizze aginda wurdt ûnder mear:

analyze docht bliken dat yn de gebieten dêr’t de regio stroom opwekke wol, de

1. y nsichtlik makke hoe en wêr’t wy fraach en oanbod fan elektrisiteit ûntwikkelje yn

kapasiteit op in soad plakken net tarikkend is.

de meast brede sin fan it wurd. Dus ek hokker ambysjes en plannen de regio hat op it mêd fan elektrysk ferfier, laadpealynfrastruktuer, yngroei fan waarmtepompen, en

De wichtichste befiningen: • Op dit stuit reitsje al hieltyd mear stasjons oerbelêste, nettsjinsteande it feit dat der hurd boud wurdt oan útwreiding fan de enerzjy-ynfrastruktuer, bygelyks troch de resinte útwreiding fan ûnderstasjons yn Aldehaske en Wolvegea.

sa mear. Dit wurdt ek ôfstimd mei de buorprovinsjes (NAL). 2. y n gearspraak socht nei oplossingen foar de romtefraach dy’t ferswierring fan netwurken mei him meibringt. 3. ôfspraken makke oer in flotte fergunningsproseduere.

• Ek wurdt der wurke oan de ûntwikkeling fan stasjons yn Waskemar, De Jouwer, Akkrum en Ljouwert. • Dêrneist ferwachtsje wy mei gauwens te begjinnen mei it foarse

Fierder stipet de Taskforce by it útrôljen fan it ynvestearringsprogramma ‘NULelie’ fan Liander. Dêrneist hat RES Fryslân, yn neifolging fan oare regio’s, opdracht ferliend om

werstrukturearringsprogramma ‘NULelie’, dêr’t mei de útrol fluch ekstra kapasiteit

in systeemstúdzje út te fieren. Utgongspunt foar dizze stúdzje is dat Fryslân yn 2050

yn kreëarre wurdt om hjoeddeistige tekoarten op te heffen.

ûnôfhinklik wêze wol fan fossile brânstoffen en/of selsfoarsjennend wêze wol yn har enerzjyferlet.

Om it net fan de takomst te ûntwikkeljen, is regionale gearwurking needsaaklik. Boppedat hat Liander foldwaande wissichheid en konkretens yn de RES-plannen

De beëage opleveringsdatum fan de systeemstúdzje is 1 desimber 2021. De ynsichten

nedich om ynvestearringen ferantwurdzje te kinnen, en te soargjen foar in

út de systeemstúdzje wurde ferwurke yn de RES 2.0.

tidige realisaasje. Dêrom is it fan belang om, neist útwreidingen fan de enerzjyynfrastruktuer, ek yn te setten op tûk gebrûk fan dy ynfrastruktuer. De grutskalige opwek fan sinne-enerzjy en de elektrifikaasje fan bedriuwen is foar hiel Fryslân de wichtichste oarsaak fan it berikken fan de maksimale kapasiteit op de transformatorstasjons. Sinne op dak bringt dêrneist grutte útdagingen mei him mei yn de lokale netten. De pykbelesting fan sinne op dak soarget foar in grutte útdaging yn de makberheid fan de RES. De pykbelesting fan sinne op dak soarget derfoar dat Liander gauris leger leine netdielen (transformatorstasjons, kabels) ferswierje moat. Elektryske mobiliteit sil yn de takomst mear enerzjy freegje, lykas it ferduorsumjen fan de yndustry.

26

RES 1.0 FRYSLÂN

27

Fryslân

Taheakke 1. Regionale Struktuer Waarmte De Regionale Struktuer Waarmte is as apart dokumint taheakke.

28

RES 1.0 FRYSLÂN

29

Fryslân

30

RES 1.0 FRYSLÂN

31

Fryslân