Bijlage - Energieagenda 2023

Energieagenda SWF 2023 1

Think global, act local

Voorwoord De Energieagenda SWF 2023 markeert een nieuwe stap in de energietransitie. De eerste stap was vooral verkennend. De vraag was vooral; welke technieken helpen ons om betaalbaar van het aardgas te gaan? Inmiddels worden de mogelijke technieken steeds duidelijker. Wij zien grote kansen voor aquathermie, geothermie en waterstof. Deze technieken zijn nieuw, innovatief en sluiten goed aan bij onze natuurlijke bronnen.

De hjirfoar sketste ûntjouwingen sille linichheid freegje fan ús allen, want de omset fan enerzjy (de saneamde: enerzjy transysje) is net samar foar mekoar. Mar it sil ús ek grutte kânsen jaan. Kânsen foar de wurkgelegenheid, kânsen foar (sosjaal) ekonomyske groei en kânsen foar it ferheegjen fan de sosjale gearhing yn ús mienskip, mei tal fan eigen enerzjykoöperaasjes.

Met de grote hoeveelheden oppervlakte water in Súdwest-Fryslân is aquathermie een logische stap. Vol trots laten wij op Het Eiland (Sneek) en in Heeg zien dat dit haalbaar en betaalbaar is. Diep in de ondergrond schuilt nog een verassende bron in de vorm van de Zuidwalvulkaan. Deze vulkaan ligt in de buurt van Bolsward. Dit maakt geothermie voor deze stad een goede optie. Een waterstofhub in Bolsward kan onze lokale economie versterken door bedrijven aan te trekken die hoge temperaturen nodig hebben. Daarnaast is groene waterstof aantrekkelijk als alternatief voor fossiele brandstof voor zware mobiliteit.

Wy stribje dernei om dizze kânsen folslein te benutten, sadat it yn Súdwest-Fryslân goed wenjen, wurkjen en genietsjen bliuwt. Mei ús allen wurkje we oan in brede wolfeart.

Het mag duidelijk zijn dat wij de energietransitie niet zonder onze bewoners kunnen realiseren. Het Burgerforumadvies uit 2020 is slechts een eerste stap geweest om onze bewoners hierin een duidelijke stem te geven. Het heeft ons laten zien hoe onze bewoners de energietransitie globaal willen vorm te geven. De volgende stap is om samen met onze bewoners deze stappen concreet te maken. Voor heel Bolsward is hiervoor bijvoorbeeld het Burgerpanel opgericht. Wij vragen van dit panel de ontwikkelingen in Bolsward kritisch te volgen en gevraagd en ongevraagd hier zich over uit te laten. Op deze manier bouwen wij samen met dit panel aan een duurzaam en betaalbaar energiesysteem voor Bolsward.

Wethouder Henk de Boer Portefeuillehouder Duurzaamheid en Klimaatagenda

Het meepraten en meedoen van onze inwoners – met oog voor een rechtvaardige verdeling van lusten en lasten – blijft voor ons de rode draad om de klimaatdoelen gerealiseerd te krijgen.

2

Inhoud 1.

INLEIDING .............................................................................................................................................................................................................................................. 4

2.

EEN MONDIALE OPGAVE VOOR SÚDWEST-FRYSLÂN ............................................................................................................................................................................. 5

3.

THINK GLOBAL, ACT LOCAL .................................................................................................................................................................................................................... 7

4.

ELEKTRICITEIT .......................................................................................................................................................................................................................................10

5.

GEBOUWDE OMGEVING .......................................................................................................................................................................................................................15

6.

COMMUNICATIE EN PARTICIPATIE .......................................................................................................................................................................................................20

7.

ORGANISATIE EN MIDDELEN ................................................................................................................................................................................................................24

BIJLAGE 1 - COMPENDIUM ENERGIE .............................................................................................................................................................................................................28 BIJLAGE 2 - VOORBEELD WIJKPASPOORT. ....................................................................................................................................................................................................30

3

1. Inleiding

De Sustainable Development Goals (SDG)

De Energieagenda 2023 is onderdeel van een jaarlijkse cyclus van verslag en uitvoeringsprogramma rondom de energietransitie. Het college legt het verslag van activiteiten van het voorgaande jaar aan de raad voor en komt met een nieuw programma voor het komende jaar. Beide onderdelen zijn bij elkaar gebracht in de verschillende paragrafen, zodat de raad in één oogopslag de stand van zaken kan zien van een bepaalde activiteit. Door de Energieagenda voor te leggen aan de raad kan de raad optimaal haar invloed uitoefenen op de wijze waarop wij in Súdwest-Fryslân de energietransitie vormgeven.

De Sustainable development goals die van toepassing zijn op dit deel van de Energieagenda zijn middels logo’s weergegeven in figuur 2. In de diverse hoofdstukken worden de SDG’s concreet gemaakt en toegesneden op onze gemeente. In het algemeen zijn de volgende SDG’s van toepassing op deel 1 - klimaatmitigatie: 7. Duurzame en betaalbare energie 8. Fatsoenlijke banen en economische groei 9. Innovatie en Duurzame infrastructuur 11. Veilige en duurzame steden 12. Duurzame consumptie en productie 13. Klimaatverandering aanpakken 17. Partnerschappen voor de doelen

Leeswijzer In Hoofdstuk 1 – een Mondiale opgave voor Súdwest-Fryslân beschrijven wij de (inter)nationale politieke context rond de Klimaatopgave. Hoofdstuk 3 – Think global, act local vertaalt deze context in een lokale opgave voor Súdwest-Fryslân. In de hoofdstukken 4 en 5 Elektriciteit en Gebouwde Omgeving geven wij aan wat dit het komende jaar qua uitvoering betekent. De pijlers Gebouwde Omgeving en Elektriciteit komen daarbij rechtstreeks voort uit het nationale Klimaatakkoord. Net als in dit akkoord loopt Circulaire Economie als een rode draad door deze pijlers. Hoofdstuk 6 – Communicatie, geeft globaal aan hoe wij bewoners mee willen nemen in de energietransitie. Wij sluiten af met hoofdstuk 7 – Organisatie en Middelen. Hier geven wij aan wat de totale aanpak voor financiële en organisatorische gevolgen heeft.

Tip: De onderstreepte tekst in het document geeft een verwijzing (hyperlink) naar de brontekst waar de tekst vandaan komt. Voorbeeld dit is een link naar het Nationale Klimaatakkoord.

Figuur 2: Sustainable Development Goals

4

2. Een mondiale opgave voor Súdwest-Fryslân De laatste jaren is internationaal en nationaal het besef gegroeid dat de uitstoot van broeikasgassen door menselijk handelen zeer waarschijnlijk ernstige gevolgen heeft voor het leven op aarde. Hieronder beschrijven wij de politieke gevolgen van dit besef en wat dit betekent voor SúdwestFryslân.

SDG’s en het akkoord van Parijs Op 25 september 2015 is door alle leden van de VN resolutie 70/1 aangenomen. Met deze resolutie hebben alle landen in de wereld ingestemd met een Duurzame Wereldagenda tot 2030. De kern van deze agenda vormen de 17 Sustainable Development Goals (SDG’s). Met deze doelen wil de VN een duurzame ontwikkeling in de wereld in gang zetten op het gebied van People, Planet en Prosperity. Onder de 17 SDG’s hangen 169 concretere subdoelen. Voor het Klimaat is doel 13 beschreven; “Neem dringend maatregelen om de klimaatverandering en de gevolgen ervan te bestrijden.” In lijn met doel 13 van de SDG’s is op 4 november 2016 het Akkoord van Parijs officieel ondertekend. Met dit akkoord hebben 189 van de 197 landen verklaard de uitstoot van broeikasgassen terug te willen dringen. Het doel; de gemiddelde mondiale temperatuurstijging moet behoorlijk onder (‘well below’) 2°C blijven, met inspanningen om de stijging verder te beperken tot 1,5°C (Akkoord van Parijs, art. 2.1a). In het Klimaatpact van Glasgow (november 2021) is aangegeven dat de globale temperatuurstijging niet meer dan 1,5oC mag bedragen. In 2022 heeft de 27ste Klimaattop (COP27) in Egypte plaatsgevonden. Belangrijkste wapenfeit hiervan is het instellen van een wereldwijd schadefonds voor ontwikkelingslanden.

Ontwikkelingslanden kunnen een beroep doen op dit fonds bij schade die zij oplopen door de gevolgen van klimaatverandering, zoals droogte of extreem weer.

Het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) is aangewezen om verslag uit te brengen over de ontwikkelingen rondom dit doel. Het IPCC doet zelf geen onderzoek, maar verzamelt, toetst, legt relaties en publiceert dit. Zo concludeert het IPCC (2021, p.14) in het rapport AR6 (fysische wetenschappelijk) dat de gemiddelde opwarming van het aardoppervlak in de 21ste eeuw boven de 1,5oC en 2,0oC zal uitkomen, tenzij er de komende decenia drastische maatregelen worden genomen om de uitstoot van broeikasgassen tegen te gaan. In het tweede deel van het AR6 (2022, p.10, effecten, adaptatie en kwetsbaarheden) geeft het IPCC aan dat ook Europa de gevolgen van de Klimaatverandering zal gaan merken.

De Europese Green Deal Met de Europese Green Deal (11 december 2019) geeft de Europese Commissie aan hoe zij in Europa om wil gaan met de SDG’s en het Akkoord van Parijs. De Commissie heeft als doel, dat Europa als eerste continent voor 2050 klimaatneutraal wordt. Aanvankelijk wilde zij de CO2-uitstoot reduceren met 40% ten opzichte van 1990. Onder druk van een aantal landen, waaronder Nederland is deze doelstelling verhoogd naar 55% (Europese Raad, december 2020). De Green Deal voorziet in een routekaart van maatregelen om:  hulpbronnen efficiënter te gebruiken door over te schakelen op een schone, circulaire economie;  de biodiversiteit te herstellen en de vervuiling terug te dringen. De EU zal ook financiële en technische bijstand verlenen om de mensen, bedrijven en regio’s die het zwaarst worden getroffen door de overgang naar een groene economie, te helpen. Onder het motto “Leave no one behind” wil de EU werken aan een rechtvaardige transitie waarbij ook de

5

meest getroffen regio’s mee kunnen. Hiervoor moet 100 miljard euro beschikbaar komen in de periode 2021-2027.

Een Nationaal Klimaatakkoord In Nederland heeft het Kabinet op 28 juni 2019 het nationale Klimaatakkoord gepresenteerd. Het akkoord loopt tot 2030 en heeft als doel om voor dat jaar 49% CO2 te reduceren ten opzichte van 1990. In het Klimaatakkoord is echter al rekening gehouden met een reductie van 55%, zoals deze nu door Europa is vastgelegd. Wat voor gevolgen deze verhoging heeft voor de inspanningen in Nederland is niet duidelijk.

heeft het akkoord in een speciale ledenvergadering aan haar leden voorgelegd. In totaal hebben 99,7 procent van de gemeenten voor het akkoord gestemd. Wel geven gemeenten hierbij het signaal: de verduurzaming van gemeenten gaat alleen lukken als het Rijk zich houdt aan de afspraken die we hierover hebben gemaakt om de energietransitie voor ons haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar te maken. Voor de Circulaire Economie geldt het Rijksbrede programma “Nederland Circulair in 2050” als basisdocument. Met de ondertekening van het Grondstoffenakkoord heeft de VNG aangegeven achter de Circulaire aanpak van het Rijk te staan.

De opgave voor Súdwest-Fryslân Om de doelstellingen uit het Klimaatakkoord te behalen, zet het akkoord in op vijf pijlers: Gebouwde Omgeving, Elektriciteit, Landbouw, Mobiliteit en Industrie. Circulaire Economie loopt als rode draad door het akkoord. Voor iedere pijler zijn afspraken gemaakt met koepelorganisaties. De VNG

Onder het motto “think global, act local” hebben wij in deze Energieagenda een lokale vertaalslag gemaakt van het internationale en nationale beleid. Zo dragen wij, binnen ons kunnen, een-op-een bij aan de Klimaatuitdaging die voor ons ligt.

6

3. Think Global, Act Local Waar wij voor gaan Súdwest-Fryslân bruist in 2050 van de energie. Samen met de mienskip werken wij aan een brede welvaart. Een welvaart die onlosmakelijk verbonden is met de Sustainable Development Goals (SDG’s).

maken. Investeren in het klimaat is de nieuwe economie geworden. Een economie die klaar is voor de toekomst.

Welke doelen wij willen bereiken Wij brengen, conform het Klimaatakkoord, de CO2-uitstoot in SúdwestFryslân vóór 2030 tot de helft terug ten opzichte van 1990. Dat willen we doen door: 1. in Fryslân voor 2030 voor minimaal 3.0 TWh duurzame elektriciteit op te wekken (zie hoofdstuk 5). 2. binnen de Gebouwde Omgeving minimaal 8000 woningen aardgasvrij te maken en hiervoor schone energie als alternatief in te zetten (het aantal van 8000 woningen is direct afgeleid van de landelijke doelstelling om 1,5 miljoen woning van het aardgas te halen voor 2030 (Klimaatakkoord, blz. 16) (zie hoofdstuk 6). 3. te werken aan een Circulaire Economie, waarbij wij goederen en grondstoffen voor minimaal 50 % hergebruiken (Nederland Circulair in 2050, p7). (wordt in andere beleidsplannen uitgewerkt); De activiteiten die wij uitvoeren om onze doelen te bereiken dragen structureel bij aan het versterken van de lokale economie.

Figuur 1 Brede welvaart

Wij leven in een schone en veilige leefomgeving waar het goed vertoeven is. Onze kinderen ademen schonere lucht in dan wijzelf ooit hebben gedaan. Wij wekken op slimme manier honderd procent onze eigen energie op. Zoveel mogelijk op dak en als het niet anders kan op de grond. Het open landschap is ons dierbaar. Hier zijn wij zuinig op. Bewoners zijn trots op hun omgeving. Afval bestaat niet meer. Oud wordt nieuw door onze vakmensen. Grondstoffen gebruiken wij opnieuw om nieuwe producten te

Gemeentelijke organisatie Wij willen het goede voorbeeld geven. In 2030 wekken wij voor 100% onze eigen elektriciteit duurzaam op. Tot 2030 zullen wij ons continu actief inzetten om toe te werken naar deze doelen. Energie-opwek en duurzaam en circulair inkopen zullen daarmee vaste onderdelen zijn van onze plannen en de uitwerking daarvan. Streven is een continue verbetering van deze onderdelen.

Waar wij ons op richten Als wij de doelen willen bereiken is het nodig om focus aan te brengen. Wij zetten daarom in op de twee pijlers Gebouwde Omgeving en Elektrici-

7

teit met als rode draad Circulaire Economie, zoals beschreven in het Klimaatakkoord. Wij kiezen hiervoor, omdat de gemeente de regierol heeft voor de pijlers Elektriciteit en Gebouwde Omgeving.

Waar wij voor staan De energietransitie zal vele jaren duren. Wij zullen met verschillende partners relaties aangaan. Richting hen willen wij een consistent beleid voeren dat ook flexibel is. Hiervoor werken wij vanuit onderstaande leidende principes. Deze leidende principes gelden voor alle activiteiten binnen de energietransitie.

Zes leidende principes Burgerforum advies De principes van het Burgerforum worden gehanteerd bij de uitwerking van de gemeentelijke RES, de Transitievisie Warmte en de Wijkuitvoeringsplannen. Voor een toelichting over het Burgforum advies zie hoofdstuk 1 van de Handleiding Burgerforum. We houden rekening met het Burgerforum advies en wij vertalen dit naar het omgevingsbeleid. (raadsbesluit, 24 september 2020).      

“Wij willen ons geluk behouden”. Versterk de zelfbeschikking van de mienskip. Help ons om het samen te doen. Van zelfbeschikking naar ‘samenbeschikking’. Heb oog voor rechtvaardigheid en een eerlijke verdeling. Wees toekomstgericht.

Werken vanuit zeven leidende principes 1. Wij zetten in op energie uit de samenleving. Bewonerscollectieven zijn onmisbaar bij CO2 reductie. Dragen initiatieven bij aan onze doelen? Dan krijgen initiatieven voorrang op andere (interne en externe) initiatieven. 2. Wij gaan uit van mogelijk maken. Wij stellen ons flexibel op richting initiatiefnemers. Gezamenlijk kijken wij hoe wij het initiatief tot een succes kunnen maken. 3. Wij laten niemand achter. Wij hebben niet alleen oog voor de initiatiefnemers. Iedereen moet mee kunnen doen in de energietransitie. Alle bewoners weten waar zij aan toe zijn. Wij steken tijd en middelen in goede communicatie. Daarnaast zoeken wij naar betaalbare oplossingen voor iedereen. 4. Wij werken vanuit synergie. In het kielzog van CO2 reductie kijken wij altijd of wij bij initiatieven ook andere zaken kunnen verbeteren, waaronder grondstof gebruik. Dit geldt zowel bij ontwerp als bij uitvoering. Op die manier maken wij werk met werk. Daarnaast geven wij synergie vorm in de ruimte door functies met elkaar te verbinden. Meervoudig ruimtegebruik is waar mogelijk de norm en wij kiezen voor een all-inclusive aanpak. 5. Wij richten ons op taken waar wij invloed op hebben. Ondanks onze inzet zullen wij ook tegen beperkingen aanlopen. Wij houden ons daarom niet bezig met zaken waar wij niets aan kunnen doen. 6. We doen wat we aan kunnen.

Daarnaast moeten ook wij keuzes maken. Niet alles kan tegelijk. Wij doen dingen liever goed dan half. Soms betekent dit dat wij ook ‘nee’ moeten verkopen. 7. Wij gaan uit van onze eigen kracht. Tenslotte willen wij zelf met de samenleving werken aan onze klimaatdoelen. Alleen waar wij en de samenleving kennis en kunde te kort schieten huren wij in.

8

Europe / Den Haag ready De energietransitie is een proces van een aantal decennia. Tijdens dit proces hebben wij los van andere partners ook het Rijk als Europa nodig. Het gaat hierbij om financiële bijdragen en wettelijke kaders. Wij onderhouden contacten met de Den Haag en Europa om onze invloed uit oefenen op subsidiestromen en wettelijke kaders. Doel is om de energietransitie, zoals wij die voor ons zien mogelijk te maken. Om de beïnvloeding te optimaliseren gaan wij uit van de zeven gouden regels: 1. Innoveer: zet vernieuwende elementen in (technisch, sociaal, …). 2. Focus: weet wat je wil (bijv. aquathermie of waterstof). 3. Werk samen: ga allianties aan met andere partijen en doen gezamenlijk een aanvraag. 4. Laat Europa/Den Haag zien wat je voor hen kunt betekenen. 5. Weet hoe Europa/De Haag werkt (regels, procedures, …). 6. Leg contacten in Europa/Den Haag, ambtelijk en bestuurlijk. 7. Heb een verhaal (visie, planning, businesscase).

9

4. Elektriciteit



In 2030 zal vermoedelijk 70% van onze elektriciteit uit hernieuwbare bronnen komen (Klimaatplan 2021-2030, p.26). Dat gebeurt met windturbines op zee, op land en met zonnepanelen op daken en in zonneparken. In totaal streeft het kabinet naar 84 TWh uit hernieuwbare bronnen (met name wind en zon). Daarvan moet landelijk 35 TWh op land worden opgewekt en 49 TWh op zee.



Resultaten Súdwest-Fryslân In 2050 voorziet Súdwest-Fryslân volledig in haar eigen energiebehoefte (motie van de raad van 6 juni 2019).

Regioproces Regionale Energiestrategie Vanuit het Klimaatakkoord is de verantwoordelijkheid voor de opwek van 35 TWh regionaal neergelegd in de vorm van de Regionale EnergieStrategieën (RES). Hiervoor is Nederland opgedeeld in 30 regio’s en is Fryslân als geheel een regio. De optelsom van alle 30 RES-en moet 35 TWh zijn. Bij de vaststelling van de RES-en volgt nu de uitvoering hiervan. Voor de gemeente betekent dit dat wij gaan voldoen aan de afspraken uit de RES. Wij moeten voldoende elektriciteit gaan opwekken en het participatieproces borgen.

Regionale Energiestrategie Voor 1 juli 2023 moet RES 2.0 door de regio worden ingediend bij het  Rijk, met daarin projectlocaties van duurzame energiesystemen. (kamerbrief RES, 9 april 2020)



Voor 2024 is 70% van de te realiseren RES-projecten planologisch vergund.(Klimaatakkoord blz. 163)1

Randvoorwaarden  Iedere gemeente moet zoveel mogelijk eerst op eigen grond voorzien in haar eigen energiebehoefte. Daarnaast moet de restopgave die Regio Fryslân moet opwekken evenredig worden verdeeld over alle Friese gemeenten (motie van de raad van 6 juni 2019).  Súdwest-Fryslân zal geen medewerking (meer) verlenen aan de plaatsing van zonnepanelen/zonne-eilanden en nieuwe windturbines in dat deel van de het IJsselmeer dat toebehoort aan de gemeente SúdwestFryslân (motie van de raad van 6 juni 2019).

De uitgangpunten – zoals genoemd in het Nationaal Klimaatakkoord – voor financiële participatie van omwonenden bij duurzame energieprojecten worden gehanteerd (raadsbesluit, 1 juli 2020). Bij de productie van duurzame elektriciteit streven wij naar minimaal 50% (Klimaatakkoord blz. 19), maar bij voorkeur naar 100% lokaal eigendom (burgers, bedrijven of overheid) van duurzame energiesystemen. Op deze manier kunnen burgers optimaal delen in de lusten van de opwek van duurzame elektriciteit en kunnen wij terecht spreken van: ‘voorzien in eigen energiebehoefte’(motie van de raad van 6 juni 2019).

Volgens het Klimaatakkoord (2019) moesten de RES-regio’s voor 1 juli 2021 een definitief bod indienen. Dit bod geeft aan hoeveel elektriciteit elke regio duurzaam gaat opwekken voor 2030. Regio Fryslân heeft in april 2021 haar RES-bod van 3,0 TWh ingediend. Voor heel Nederland komt het PBL tot de volgende conclusie (monitor RES 1.0):  ‘De PBL-schatting levert een middenwaarde van 40,8 TWh, met een bandbreedte van 35,4 tot 46,4 TWh.’ (p.42)

1

Deze doelstelling is gehaald. Het bod van RES Fryslan is voor 2,5 TWh van de 3,0 TWh gebaseerd op lopende projecten. Daarmee is meer dan 80% van de projecten planologisch vergund.

10



‘Al met al is het doel van 35 TWh goed haalbaar in 2030. Toch is de realisatie van zowel het onderdeel pijplijn als ambitie nog geen gegeven. Afspraken en processen rond de RES dreigen elkaar te dwarsbomen en zullen met elkaar in lijn moeten worden gebracht vanwege de veranderde situatie. Die veranderde situatie is het gevolg van de schaarste op het netwerk en de herziening van de milieunormen voor windinstallaties op land, en meer op de langere termijn zal de wisselwerking met andere transitietrajecten tot veranderingen leiden.’ (p.40)

Op basis van bovenstaande kunnen wij concluderen dat er zeer waarschijnlijk geen extra opgave in 2030 zal worden neergelegd bij de regio’s. Voor juli 2023 moeten alle regio’s de RES 2.0 opstellen. Hierin moet komen te staan waar de opwek plaatsvindt. Voor Fryslân is dit vrijwel volledig duidelijk, omdat de RES 1.0 is gebaseerd op vergunnende aanvragen. Samenwerkingverband Friese Energie Tafel Begin 2023 zal binnen regio Fryslân de samenwerking tussen de overheden (provincie, gemeenten en waterschap) worden versterkt. Hiervoor is een samenwerkingsovereenkomst opgesteld, die ook door Súdwest-Fryslân zal worden ondertekend. Met de overeenkomst geven de overheden aan ieder jaar een vast bedrag bij te dragen en te werken aan betere samenwerking en het uitwisselen van informatie. De samenwerkingsovereenkomst is in onze ogen nog steeds erg vrijblijvend wij zullen ons er dan ook voor inzetten om binnen het samenwerkingsverband tot concretere afspraken over resultaten te komen. De Friese Energie Tafel bestaat uit vier programmalijnen waar de deelnemers gezamenlijk aan werken. Het gaat hier om programmalijnen: 1. Opwek duurzame elektriciteit 2. Warmtetransitie & Energiebesparing 3. Energie-infrastructuur 4. Mienskipsenergie

Netcongestie De energietransitie vraagt veel van ons elektriciteitsnet. Zoveel dat dit net de ontwikkeling niet kan bij houden. Dit is een groot probleem. Hieronder gaan wij in op dit probleem. Maar eerst, hoe zit ons elektriciteitsnet in elkaar? Het hoogste niveau is het hoogspanningsnet van Tennet. Deze komt binnen op een onderstation. Een onderstation verlaagt hoogspanning (110 kV, Tennet) naar middenspanning (10-20kV, Liander). Dit netwerk ligt onder de grond en loopt door de hele gemeente heen. Vervolgens wordt de middenspanning met transformatorhuisjes verlaagt naar laagspanning (230-400 V). Deze laagspanning komt bij de mensen thuis. Netcongestie houdt in dat de netten, onderstations of transformatorhuisjes de vraag of aanbod van elektriciteit niet meer aankunnen. Dit komt onder andere doordat mensen steeds meer elektrisch rijden (auto en fiets), inductie koken en warmtepompen plaatsen (vraag). Maar ook door het zelf opwekken van elektriciteit door zonnepanelen (aanbod). Om de netcongestie te bepalen zijn ingewikkelde berekeningen nodig. Hierbij wordt door de netbeheerder maximaal 10 jaar vooruit gekeken. Dit betekent dat als er volgens de berekening binnen 10 jaar netcongestie is – bekende ontwikkelingen meegenomen - de netbeheerder het net nu al als vol beschouwt. Alleen zo kunnen netbeheerders garanderen dat de netten voldoende capaciteit hebben.

Netcongestie kan op alle niveaus in het net plaatsvinden. Is er netcongestie op een bepaald niveau dan geldt die netcongestie ook voor alle niveau daaronder. Bij netcongestie zijn in een gebied geen nieuwe ontwikkelingen mogelijk die niet in de berekeningen zijn meegenomen. Om de capaciteit te berekenen kunnen wij op verschillende niveaus studies uitvoeren. Hieronder gaan wij op een groot deel van deze niveaus in. We beginnen bij algemene studies en gaan daarna op het net zelf in.

11

Systeemstudie Fryslân De programmalijn Energie-infrastructuur (voorheen; taskforce Energie-infrastructuur) heeft in februari 2022 de ‘Systeemstudie Fryslân’ opgeleverd. Er is binnen de studie één scenario gemaakt voor 2030 en vier scenario’s (regionale sturing, nationale sturing, Europese CO2 sturing, internationale sturing) voor 2050. De scenario’s die zich richten op 2050 moeten niet als een te realiseren toekomstbeeld gezien worden, maar als een vergezicht. In grote lijnen is de meest alarmerende conclusie uit de studie dat er een grote mismatch bestaat tussen vraag en aanbod (p.93). Deze mismatch vind op alle niveaus binnen het elektriciteitsnet plaats, dus zowel op laag, midden- als hoogspanningsniveau. De voornaamste oorzaak van knelpunten in het hoogspanningsnet is het grote aanbod van elektriciteit door zonPV en windenergie, terwijl er weinig gelijktijdige elektriciteitsvraag is. Daarnaast zorgt ook toenemende elektrificatie van woningen, bedrijven en mobiliteit voor toenemende knelpunten. Systeemanalyse Súdwest-Fryslân In navolging van de Systeemstudie Fryslân gaan wij vanaf april 2023 een systeemstudie voor Súdwest-Fryslân uitvoeren. Deze studie voeren wij uit met de conclusies uit de Systeemstudie Fryslân in het achterhoofd.

Concreet houdt dit in dat wij willen onderzoeken wat er nodig is om de opgaven van Súdwest-Fryslân tot 2035 mogelijk te maken, zoals realiseren van De Hemmen III (Sneek), Energiesysteem Bolsward (waterstof, geothermie, restwarmte), Energiesysteem Workum (restwarmte, zonnepanelenveld). Daarnaast zullen wij onderzoeken hoe wij het elektriciteitssysteem flexibel kunnen maken, door vraag en aanbod van elektriciteit beter op elkaar af te stemmen. Tijdens de studie zullen wij ook een bureauonderzoek doen naar onderwerpen als energieopslag, smart-grids en blockchaintechnologie. De vraag hierbij is of deze oplossingen ons kunnen helpen om het net flexibeler te maken.

Congestieonderzoek Hoogspanningsnet Fryslân (Tennet) Op 10 juni 2021 heeft TenneT met een vooraankondiging de markt geïnformeerd dat er naar verwachting onvoldoende transportcapaciteit beschikbaar is in delen van Fryslân voor de verdere groei van productie van elektriciteit. Deze transportschaarste duurt naar verwachting tot in 2025, omdat TenneT in dat jaar een netversterking bij Bolsward in bedrijf neemt. De transportschaarste wordt veroorzaakt door de autonome groei van kleinverbruikers in het netwerk van Liander, een grote hoeveelheid windvermogen en nieuwe aanvragen voor transportcapaciteit door zonneparken. Onderstation Bolsward en Sneek (Tennet/Liander) Een onderstation verlaagt de hoogspanning (110 kV, Tennet) naar middenspanning (10-20 kV, Liander). Een onderstation bestaat daarom uit twee delen: een hoogspanningsdeel (Tennet) en een middenspanningsdeel (Liander). In Súdwest-Fryslân staan twee onderstations in Sneek en Bolsward. Beide kampen met congestie. Voor beide geldt dat wij hierover intensief contact hebben met de netbeheerders. Onderstation Bolsward - De verwachting is dat de congestie (afgekondigd 27 oktober 2022) op het onderstation in Bolsward in 2025 is opgelost. Dan zou de bouw van het nieuwe onderstation klaar moeten zijn. Deze datum is onzeker, omdat er een Raad van State procedure loopt tegen dit onderstation.

Onderstation Sneek - Op 22 december 2022 heeft Liander congestie op het onderstation Sneek afgekondigd. In tegenstelling tot onderstation Bolsward is er op dit moment geen kant en klare oplossing voor Sneek. Wij zoeken dan ook naar innovatieve oplossingen om de congestie zo snel mogelijk het hoofd te bieden.

12

NuLelie (middenspanningsnet) Vanuit de onderstations loopt het middenspanningsnet. Ook hier is sprake van grote druk op het net. Om de problemen op het middenspanningsnet op te lossen is netwerkbeheerder Liander het project NuLelie gestart. Doel van het project is om voor de komende 10 jaar het elektriciteitsnetwerk voldoende up-to-date te hebben. NuLelie moet in 2025 klaar zijn. NuLelie verloopt volgens plannen.

hiervan ook daadwerkelijk gekoppeld zijn aan Súdwest-Fryslân. Windpark Fryslân voldoet niet aan deze voorwaarde. Dat betekent dat we als Súdwest-Fryslân nog een behoorlijke opgave hebben om in onze eigen energie te voorzien. De inschatting is dat wij grofweg 222 GWh (bron: RES analyse) voor eigen verbruik opwekken en dat wij 390 GWh (bron: klimaatmonitor) aan elektriciteit verbruiken. Dit verbruik zal door de elektrificatie alleen maar toenemen.

Binnen de RES-regio hebben de overheden gezamenlijk criteria opgesteld om de prioritering van NuLelie te bepalen. De criteria:  Levering van stroom gaat boven teruglevering van stroom.  Maatschappelijke impact van projecten, af te meten aan: o betrokken woningen, betrokken bedrijven, betrokken instellingen, economische gevolgen, werkgelegenheid, oplossen acute transportbeperking(en) en betrokken terugleveringsprojecten (zon en wind), waarbij:  voor woningbouwprojecten geldt:  datum van daadwerkelijke oplevering  zicht op een onherroepelijk bestemmingsplan  voor bedrijventerreinen geldt:  omgevingsvergunning voor bouw afgegeven  grond uitgegeven  Geografische samenhang van projecten.

1 TWh = 1.000 GWh = 1.000.000 MWh = 1.000.000.000 kWh

Wij zijn als enige gemeente in Fryslân niet akkoord gegaan, omdat wij de eisen die aan de bedrijven worden gesteld te streng, niet reëel en werkbaar vinden. Dit heeft geen gevolgen voor de aanleg van NuLelie in onze gemeente. Duurzame opwek elektriciteit - Beleid Op dit moment kunnen wij technisch gezien alleen met zonnepanelen en windenergie op grote schaal elektriciteit opwekken. De raad heeft aangegeven dat Súdwest-Fryslân in 2050 volledig in haar eigen energiebehoefte voorziet. Concreet betekent dit dat de opgewekte energie of de inkomsten

Beleid windenergie (177 GWh, excl. Windpark Fryslân 1,5 TWh) Door het provinciaal beleid is windenergie zeer beperkt mogelijk in onze gemeente (en de rest van de provincie). Alleen kleine windturbines met een ashoogte van maximaal 15 meter en tiphoogte van maximaal 23 meter zijn toegestaan. En dan alleen nog bij bestaande agrarische bedrijven in het buitengebied. Bovendien mag de opwek alleen voor eigen gebruik ingezet worden. Voor de beeldvorming; één windmolen van Windpark Fryslân (17.200 MWh) gelijk staat aan 287 kleine windmolens (60MWh per windmolen per jaar). Beleid zonnepanelen (45 GWh op grond en dak) Dit jaar zullen wij het zonnepanelenbeleid herzien. Belangrijk uitgangspunt hierbij is de zonneladder. De ladder bestaat uit de volgende voorkeursvolgorde: 1. Daken 2. Binnen de kern 3. Langs de kern 4. Platteland (in het landschap) Wij willen de regie houden op de inrichting van ons landschap. Wij hanteren hierbij het omkeringsprincipe (vanaf 54m10s) (integrale gebiedsontwikkeling leidend, individuele initiatieven volgend). We willen hierbij en actieve regie voeren als gemeente, bijvoorbeeld door een gedragscode en stimu-

13

leringsinstrumenten. We analyseren of het vigerend beleid hiervoor aangepast dient te worden. Verder zullen wij kijken hoe wij bij voorkeur 100% (en minimaal 50%) van de opbrengsten van elektriciteit ten goede kunnen laten komen van de samenleving in Súdwest-Fryslân. En hoe de samenleving zelf invulling kan geven aan deze inkomsten. Op deze manier zetten wij volledig in op het delen van lusten, lasten en zeggenschap. Hierbij zullen wij opnieuw de aanpak Mienskispsenergie betrekken. Met Mienskipsenergie wordt betrokkenheid en draagvlak van bewoners en eerlijke verdeling van de baten geborgd. Om de ruimtelijke gevolgen van de energietransitie beeldend te maken wordt in 2023 een bijeenkomst georganiseerd met de zogenaamde Energiemix methode. De deelnemers maken met deze methode gezamenlijke keuzes over de opwek van duurzame energiesystemen. De gevolgen van deze keuze worden visueel gemaakt. Duurzame opwek elektriciteit – Windmolens Nij Hiddum Houw Het college heeft de raad (3 maart 2021) toegezegd de mogelijkheden tot aankoop van het windmolenpark Nij Hiddum Houw (Windpark NHH) te onderzoeken. De interesse in het windpark NHH is een vervolg op de uitkomst van een burgerforum (zie p.11), waarin de inwoners een stevige rol voor de gemeente zien om ervoor zorg te dragen dat naast de lasten ook de lusten van de energietransitie lokaal worden gehouden.

De gemeente heeft vervolgens samen met Wetterskip Fryslân (Wetterskip) de mogelijkheid verkent waaronder het windpark kan worden gekocht. Uit de verkenning is gebleken dat deelname in het windpark NHH aansluit bij onze ambities, duurzaamheidsdoelstellingen en onze rol zoals verwoord in het Burgerforumadvies. Twee windmolens leveren per jaar bijna 37.800 MWh aan elektriciteit. In 2020 gebruikte de gemeentelijke organisatie 8085 MWh aan elektriciteit. Dit is het totale gebruik van alle gebouwen, openbare verlichtingen, bruggen en dergelijke. Met de aankoop van twee windmolens zou de gemeente dus ruimschoots in haar eigen behoefte voorzien. Daarmee zou de gemeente in een keer haar eigen elektriciteitsgebruik duurzaam opwekken en heeft het reserves wanneer het elektra verbruik

in de komende jaren toeneemt. Daarnaast is de aankoop financieel aantrekkelijk met een laag risico en blijven de lusten in de regio. Op basis van deze uitkomst heeft de raad besloten om voor 50% deel te willen nemen in het windpark. Het afgelopen jaar zijn alle onderliggende overeenkomsten verder uitgewerkt. Naar verwachting zal de overdracht van het park in het voorjaar van 2023 plaats vinden. Mobiliteit Een van de vijf pijlers in het Klimaatakkoord is Mobiliteit. Wij hebben Mobiliteit niet als aparte pijler opgenomen, omdat onze invloed op duurzame mobiliteit (nog) beperkt is en vooral een autonome ontwikkeling betreft. Onze rol is voor nu daarom vooral beperkt tot het faciliteren van laadpalen en is daarmee vraaggericht. Om die reden is in 2021 een aanbesteding voor het realiseren van openbare laadpalen in gemeente Súdwest-Fryslân gegund aan Laadkracht BV. Laadkracht plaatst voor minimaal de komende vijf jaren de openbare laadpalen in Súdwest-Fryslân. Een laadpaal is onder voorwaarden en het principe ‘paal volgt auto’ aan te vragen via: www.regelmijnlaadpaal.com. Een toename van elektrisch rijden heeft gevolgen voor de belasting van het elektriciteitsnet. In de toekomst zullen er meer laadpalen nodig zijn (wellicht duizenden).

Dit betekent mogelijk dat we door deze nieuwe energieverbruikers (waaronder ook warmtepompen) het elektriciteitsnetwerk moeten verzwaren (zie ook paragraaf Netcongestie). Voor de opwek betekent dit dat wij meer hernieuwbare energie moeten gaan opwekken om aan de klimaatdoelen te kunnen voldoen.

14

5. Gebouwde Omgeving Om de nationale klimaatdoelen te halen is het nodig dat de Gebouwde Omgeving voor 2050 van het aardgas afgaat. Met de Gebouwde Omgeving bedoelen wij alle woningen en de gebouwen van de publieke en commerciële dienstverlening. Het kabinet wil binnen de Gebouwde Omgeving voor 2030, anderhalf miljoen woningen van het aardgas afhalen (Klimaatakkoord, p.16). Gemeenten spelen volgens het Klimaatakkoord een cruciale rol om deze woningen van het aardgas te halen. Om deze reden hebben gemeenten de regierol in de warmtetransitie. In Súdwest-Fryslân vallen 49.700 (peildatum 1 februari 2020) gebouwen binnen de opgave Gebouwde Omgeving. Als wij deze doelstelling doorrekenen naar Súdwest-Fryslân dan moeten wij vóór 2030, 8000 woningen aardgasvrij maken. Dit hebben we vastgelegd in de Transitievisie Warmte (vastgesteld door de raad op 30 september 2021). Naast verblijfsgebouwen kent Súdwest-Fryslân ook een relatief lichte industrie. Voor ons is de aard van de industrie een reden om deze mogelijk ook mee te nemen in de ontkoppeling van het aardgas. De verantwoordelijkheid voor deze ontkoppeling blijft bij de bedrijven zelf liggen.

Resultaten  Eindresultaat: Voor 2050 zijn alle woningen en verblijfsgebouwen (50.000 gebouwen) in Súdwest-Fryslân aardgasvrij en voorzien van een duurzaam alternatief.  Tussenresultaat: Voor 2030 zijn 8000 woningen en verblijfsgebouwen in Súdwest-Fryslân aardgasvrij en voorzien van een duurzaam alternatief. (het aantal van 8000 woningen is direct afgeleid van de landelijke doelstelling om 1,5 miljoen woning van het aardgas te halen voor 2030 (Klimaatakkoord, blz. 16). Randvoorwaarden Bij het uitwerken van de Transitievisie Warmte en de Wijkuitvoeringsplannen gaan wij uit van de laagst maatschappelijke kosten (Klimaatakkoord, blz. 27). Dit is noodzakelijk om de energietransitie voor onze inwoners betaalbaar te houden. Dit werken wij concreet uit in het wijkuitvoeringsplannen.

15

Transitievisie Warmte In 2021 is de Transitievisie warmte (TVW) vastgesteld (30 september 2021) door de gemeenteraad. Hierin is het doel gesteld om voor 2030, 8000 woningen van het aardgas af te halen. Dit aantal is een afgeleide van de landelijke doelstelling van 1,5 miljoen woningen.

uitvoeringsplannen op koers. Ieder wijkuitvoeringsplan is anders. Toch zijn er ook duidelijke overeenkomsten. Voor nieuwe uitvoeringsplannen stellen wij daarom een leidraad op. Op deze manier werken wij aan een globale standaard aanpak voor wijkuitvoeringsplannen waarbij betrokkenheid van bewoners centraal staat.

De TVW beschrijft drie schillen: Schil 1. Het aardgasvrij maken van geclusterde energielabel A/B woningen (top-down benadering). Schil 2. Het aardgasvrij maken van woningen op basis van collectieve initiatieven, pilots en ontwikkelingen die vooral door derden worden geïnitieerd. Schil 3. Energiebesparende maatregelen individuele huishoudens. Schil 1 en 2 gaan over het planmatig aardgasvrij maken van woningen. Schil 3 is een parallel communicatietraject voor individuele huishoudens.

Pilot Energiesysteem Bolsward In Bolsward spelen onderstaande ontwikkelingen als het gaat om energie:  Wijkuitvoeringsplan2 Bolsward Noord met uitkoppeling van restwarmte bij bedrijven;  Geothermie Bolsward (ca. 5000 woningen/verblijfsgebouwen);  Waterstofhub Bolsward (in relatie tot windpark Fryslân);  Nieuwbouw Bolsward Oost (circa 200 nieuwbouw woningen).

Met de Schil 1 benadering zouden wij bewoners min of meer dwingen van het aardgas te gaan. Uit de 17 zienswijzen die ingediend zijn tegen de TVW blijkt dat bewoners deze aanpak niet zondermeer steunen. Schil 1 is dan ook beschreven om eventueel op terug te kunnen vallen, zodat wij met meer zekerheid de doelstelling van ‘8000 aardgasvrije woningen voor 2030’ kunnen halen. Onze voorkeur gaat voor nu echter uit naar de Schil 2 aanpak. Hiermee verwachten wij dat wij meer steun krijgen bij bewoners voor het aardgasvrij maken van de woningen. In 2022 is gebleken dat wij met de lopende initiatieven, Bolsward, Heeg en Het Eiland (Sneek) en Workum, meer dan 8000 aardgasvrij kunnen maken. Wij zien daarom geen reden om nu in te steken om op Schil 1 ‘top-down benadering’. Hieronder hebben wij de (wijk)uitvoeringsplannen Noord II (Bolsward), Heeg, Het Eiland (Sneek) en Workum beschreven. Qua planning liggen de

De projecten in Bolsward een hebben sterke onderlinge relatie tot elkaar. Voor ons is dit een reden om het energiesysteem van Bolsward in zijn geheel te onderzoeken. Voor Nederlandse begrippen is de totaal aanpak van Bolsward uniek. We moeten daarom zelf veel uitzoeken en ontwikkelen. Zo hebben wij bijvoorbeeld zelf een softwarepakket ontwikkeld (SIMBolsward), waarmee wij dit energiesysteem eenvoudig visueel (inclusief energiestromen) aan elkaar kunnen koppelen. Pilot Energiesysteem Bolsward leert ons veel over energiesystemen (geothermie, waterstof en warmtenetten) in het algemeen. Deze kennis en kunde passen wij weer toe in de rest van de gemeente. De gemeente voert de regie op de pilot energiesysteem Bolsward. Restwarmte - Bolsward Noord Onderdeel van het energiesysteem Bolsward is het wijkuitvoeringsplan Bolsward Noord. In een oriënterend onderzoek hebben wij in 2020 onder-

2

In een wijkuitvoeringsplan (WUP) wordt tot in detail beschreven hoe een wijk technisch gezien van het aardgas kan worden gehaald. Daarnaast geeft een WUP ook de financiële haalbaarheid aan.

16

zocht in hoeverre bedrijven restwarmte kunnen leveren aan een warmtenet voor de wijk Noord II. Uit het verdiepende onderzoek van 2022 blijkt dat een nabijgelegen bedrijf genoeg restwarmte produceert om de 500 woningen van warmte te kunnen voorzien. Er blijkt zelfs warmte te zijn voor 200 extra woningen. In 2023 zullen wij daarom de scope van het project herzien. Dit werken wij in het wijkuitvoeringsplan verder uit. In 2022 hebben wij diverse participatie en communicatieactiviteiten uitgevoerd, waaronder een bewonersonderzoek in wijk Noord II. Hieruit is naar voren gekomen dat inwoners graag via een nieuwsbrief geïnformeerd willen worden over de plannen in hun wijk. De eerste nieuwsbrief is begin 2023 verzonden. Daarnaast heeft zich een klein aantal inwoners aangemeld om deel te nemen aan de klankbordgroep. Begin 2023 volgt een gesprek met deze inwoners. Het participatietraject zal dan verder vorm krijgen. Geothermie In 2022 en begin 2023 is door de Energiewerkplaats een systeemonderzoek voor Bolsward uitgevoerd. De belangrijkste conclusie hieruit is dat een integraal warmtenet, met verschillende warmtebronnen (w.o. geothermie), de grootste kans van slagen heeft. In 2023 onderzoeken wij verder welk type aardwarmtebron het beste past. Hierbij valt te denken aan een diepe of ultradiepe bron, open of gesloten bron, een of meerdere bronnen.

Daarnaast zullen wij nog onderzoeken welke fasering van het systeem het meest gunstig is. Om de bewoners en bedrijven op de hoogte te houden zullen wij samen met het Burgerpanel en Stogef een bijeenkomst organiseren. Tevens is in samenwerking met Stogef een museumitem/informatiezuil over geothermie ontworpen en geplaatst in Cultuurhistorisch Centrum De Tiid. Nieuwbouw - Bolsward Oost Voor de nieuwbouwwijk van 200 woningen zijn we aan het onderzoeken of deze kan aansluiten op het toekomstige warmtenet van Bolsward. Door nu

goed hierop voor te bereiden kunnen hier in de toekomst voordelen worden behaald voor onze bewoners. Waterstofhub Bolsward Groene Waterstof is voor sommige industriële toepassingen en zwaar transport een goede vervanger voor fossiele brandstoffen. Uit het verdiepende onderzoek door Ventolines en Repowered uit 2022 blijkt dat de elektriciteit vanuit het Windpark Fryslân, goed ingezet kan worden voor waterstof in Bolsward. De berekeningen laten zien dat er een businesscase mogelijk lijkt. Hiervoor is het niet noodzakelijk dat wij aansluiten op de Waterstof Backbone van de Gasunie. Daarmee is een zelfstandige waterstofhub mogelijk. Dit is gunstig, omdat de Gasunie aangegeven heeft dat de Waterstof Backbone langs Bolsward niet voor 2030 gerealiseerd zal worden. Hier staat tegenover dat wij de waterstofhub voor 2026 moeten aansluiten op Windpark Fryslan om deze waterstof ‘groen’ te mogen noemen. Indien restwarmte-leverende bedrijven gebruik maken van groene waterstof in plaats van aardgas dan kunnen wij ook spreken van een groen warmtenet. Daarnaast kan de warmte die vrijkomt bij elektrolyse worden ingezet om rond de 1500 woningen aardgasvrij te maken middels een warmtenet. Verder kan de zuurstof onder andere ingezet worden bij de Rioolwaterzuivering om de bacteriegroei ten behoeve van de waterzuivering te bevorderden.

De RWZI kan op deze veel energie besparen, omdat het beluchten van de RWZI veel elektriciteit kost. In 2023 zullen wij een consortium van opzetten om gezamenlijk een waterstofhub in 2026 mogelijk te maken. Wijkuitvoeringsplan Heeg (aquathermie) Wij gaan in 2023 verder met de uitvoering van het project Warm Heeg. Het gaat hier in totaal om circa 1000 woningen. Samen met de stichting Warm Heeg werken wij hier aan een warmtenet op basis van aquathermie. In maart 2022 is de subsidieaanvraag bij het Programma Aardgasvrije Wijken voor project Warm Heeg gehonoreerd. Hiermee (bijna 4 miljoen euro)

17

wordt de ontwikkelfase en een deel van de uitvoering van het project gefinancierd. In 2022 heeft Stichting Warm Heeg een warmtepartner geselecteerd. Dit is een partner die samen met de stichting Warm Heeg het warmtenet verder ontwikkeld. Van, voor en door Heeg en betaalbaar en haalbaar voor iedereen zijn de uitgangspunten. Aan het eind van deze fase zal er een aanbod bij de bewoners worden neergelegd om deel te nemen aan Warm Heeg. Dat gebeurt medio 2023. Met Stichting Warm Heeg zijn afspraken gemaakt over de financiering van en de samenwerking tijdens de ontwikkelfase. Er is een stuurgroep ingericht voor het project met een gelijk aantal vertegenwoordigers van de gemeente en stichting Warm Heeg. De technische, financiële, juridische haalbaarheid als ook de communicatie en participatie met de bewoners wordt opgepakt door Stichting Warm Heeg in samenwerking met de gemeente. Op basis van gelijkwaardigheid en professionaliteit. Wijkuitvoeringsplan Het Eiland (aquathermie) Wij gaan in 2023 verder met het wijkuitvoeringsplan van het Eiland in Sneek. Het gaat hier in totaal om circa 1000 woningen. We sluiten aan bij de plannen van Elkien. Samen met onze inwoners en de stakeholders op het Eiland werken we samen aan het uitvoeringsplan. In 2021 hebben we een participatieaanpak opgebouwd aan de hand van de vragenlijst die in 2020 is verstuurd naar alle inwoners van het Eiland.

Samen met Elkien, Accolade, Sociaal Collectief en andere ketenpartners informeren en betrekken we de inwoners bij de plannen in de wijk. Dit doen we onder andere door elk kwartaal een nieuwsbrief te versturen, een inloopspreekuur op dinsdagmiddag in de Buurtvalk, waar ook onze energiecoach aanwezig is, en andere activiteiten te organiseren. In de eerste fase is onderzoek gedaan naar aquathermie. In 2022 is het onderzoek door Fakton opgeleverd met de conclusie dat het haalbaar is. Op basis hiervan hebben wij met onze partners een samenwerkingsovereenkomst en een Nota van uitgangspunten opgesteld en ondertekend. Eind 2022 zijn wij gestart met een aanbesteding via een concurrentiegerichte dialoog. In Q1 en Q2 van 2023 vinden verschillende dialoogsessies met twee

partijen plaats. Waarvan uiteindelijk één het warmtenet moeten gaan aanleggen en exploiteren. In december 2023 wordt duidelijk wie de beste inschrijving op de aanbesteding heeft gedaan. Wijkuitvoeringsplan Workum (restwarmte) In 2023 gaan we verder met het uitvoeren van onderzoeken naar de haalbaarheid van restwarmte uitkoppeling in Workum en gaan we aan de slag met een warmtevisie voor de stad. In 2022 is door ingenieursbureau Tauw onderzoek gedaan naar de haalbaarheid van een bronnet van de rioolwaterzuivering en naastgelegen fabriek naar het zwembad, de Rolpeal. Deze combinatie en de constante hoeveelheid restwarmte maakt de situatie in Workum uniek. Het lijkt haalbaar, maar er is meer warmte beschikbaar dan door de Rolpeal kan worden afgenomen. Voor een haalbare business case moeten meer gebouwen aangesloten worden. Eind 2022 en begin 2023 zijn informerende bijeenkomsten gehouden voor de inwoners. Een groep van circa 50 mensen heeft aangegeven mee te willen denken en doen in de verdere ontwikkeling van het restwarmteproject en de warmtevisie Workum. Plaatselijk belang en de Rolpeal zijn de initiatiefnemers. De gemeente faciliteert het proces. Gemeentelijk Energiebedrijf De komende drie decennia zal er in alle dorpen en wijken een alternatief voor aardgas komen. Dit houdt in dat in de meeste wijken het aardgassysteem verdwijnt en een compleet nieuw systeem zal ontstaan.

Dit geldt niet alleen voor de fysieke voorziening, maar ook voor de financiering en administratie rondom het energiesysteem. Minister Jetten heeft in een brief aan de tweede kamer (21 oktober 2022) aangeven dat in zijn ogen warmtenetten in publieke handen moeten komen. Het college is in 2022 een onderzoek gestart of en eventueel in welke vorm wij een energiebedrijf kunnen opzetten. Binnen het onderzoek betrekken wij de principes uit het Burgerforumadvies (zie p. 10). Voor dit onderzoek kijken wij ook hoe andere gemeenten in Nederland met dit vraagstuk omgaan. Binnen Fryslân hebben wij

18

structureel contact met de gemeente Leeuwarden, De Fryske Marren en de provincie over dit onderwerp. Een onderzoek naar een warmtebedrijf kan niet los gezien worden van de lopende wijkuitvoeringsplannen in Bolsward, ’t Eiland (Sneek), Heeg en Workum. Deze wijkuitvoeringsplannen lopen parallel naast het onderzoek rond het warmtebedrijf. Deze wijkuitvoeringsplannen leveren voor ons dan ook belangrijke informatie over hoe een warmtebedrijf vorm kan krijgen. Later zullen wij moeten bepalen of en hoe de wijkuitvoeringsplannen deel gaan uit maken van een warmtebedrijf. Aquathermie Aquathermie is de winning, opslag en distributie van warmte uit water. Hiervoor is een warmtepomp nodig. Een warmtepomp (en aquathermie) zal om die reden een belangrijke rol gaan spelen in de warmtetransitie. Binnen aquathermie worden drie verschillende warmtebronnen onderscheiden: afvalwater, drinkwater en oppervlaktewater. In Fryslân is vooral oppervlaktewater uit de vele meren, vaarten en kanalen interessant. De Provincie Fryslân heeft de ambitie uitgesproken om wetterwaarmte-regio van Nederland te worden. Wetterwaarmte is het Friese woord voor aquathermie. Waar komt deze ambitie vandaan?  Naar schatting kan in ongeveer 60% van de (niet-industriële) warmtevraag worden voorzien met warmte uit oppervlaktewater.

Aquathermie is dus een belangrijke warmtebron in de transitie naar een aardgas-vrije leefomgeving.  Wetterwaarmte biedt kansen. Niet alleen kansen voor lokale en duurzame energie, maar ook voor ecologie, economie, landschap en de betrokkenheid vanuit de mienskip.  In Fryslân zijn al verschillende initiatieven en projecten met wetterwaarmte in ontwikkeling zoals het project Warm Heeg.

bestuurlijk overleg gericht op aquathermie, ons kennisnetwerk rondom aquathermie te versterken en uit te breiden en projecten als Warm Heeg en het Eiland verder te ontwikkelen. De bekendheid van aquathermie neemt steeds meer toe en de positie van Fryslân als wetterwaarmte-provincie wordt steeds meer geborgd. Dit betekent ook dat wij een goede gesprekspartner zijn op thema’s als de nieuwe Warmtewet (WCW) en de financierbaarheid van de projecten. In de werkgroep aquathermie (Actieprogramma sinds 2022) hebben wij samen met andere gemeenten, Wetterskip en provincie een jaarplan opgesteld waarin concrete doelen voor 2023 zijn opgenomen rondom het bevorderen van kennisgeving, uitvoering van projecten en op weg helpen van nieuwe initiatieven rondom aquathermie. Daarnaast is er in 2022 ruim €18 miljoen door het Rijk aan Friese aquathermie initiatieven toegekend. Dit zijn onder andere de Proeftuin Aardgasvrije Wijken (PAW) Heeg, Anjum en Oranjewijk en vliegwielproject bij Nieuwe Warmte Nu Heeg. En lopen er nu twee Europese Interreg trajecten voor aquathermie.

Ook in onze gemeente is veel oppervlaktewater met een grote energiepotentie. Wij willen daarom meer kennis en ervaring opdoen rondom aquathermie. Dat doen we door actief deel te nemen aan een provinciaal

19

6. Communicatie en participatie Gezien de mondiale, Europese en landelijke ontwikkeling krijgen onze inwoners vroeg of laat allemaal te maken met de energie- en warmtetransitie. De gemeente heeft de regierol, maar uiteindelijk moeten we het met z’n allen doen. Particuliere woningeigenaren kunnen volgens de wet namelijk niet gedwongen worden om van het aardgas af te gaan, zij hebben altijd een keuze. Voor huurders geldt dat de woningcorporatie ten minste 70% van de huurders moet meekrijgen om een grootschalige renovatie door te voeren (bron: Burgerlijk Wetboek boek 7, art 220 lid 3). Acceptatie en draagvlak van de energietransitie bij onze inwoners is daarom cruciaal. Onderzoek toont aan dat als inwoners het participatieproces als eerlijk ervaren en zich gehoord en serieus genomen voelen, dat hun vertrouwen in de overheid én de acceptatie van de uitkomst van het proces stijgt, ook als de uitkomst niet in hun voordeel is. 3 Tevens speelt participatie een cruciale rol in het beter laten aansluiten van een oplossing bij de lokale context van de wijk of het dorp. Echter, participatie leidt niet automatisch tot draagvlak, het moet goed gebeuren. Diverse perspectieven aanhoren en serieus nemen, ook de kritische geluiden, is een belangrijke pijler (Fries sociaal planbureau, p.3).

schil 3 van de TVW, zoals beschreven in alinea stimulering en bewustwording. We gaan dit jaar meer samenhang aanbrengen tussen deze activiteiten. Hierbij gaan wij uit van communicatie als tweerichtingsverkeer. Aanpak schil 3 (Transitievisie Warmte) In 2023 komen we met een Aanpak voor schil 3 van de Transitievisie Warmte. Het doel is om onze inwoners te begeleiden en ontzorgen om hun woningen aardgasvrij-ready te maken. Belangrijk hierin is het leidende principe: ‘we laten niemand achter’. We hebben dus ook aandacht voor bijv. huishoudens met een laag inkomen en laaggeletterdheid. In de Aanpak voor schil 3 gaan wij tevens ook in op bijvoorbeeld het Nationaal Isolatieprogramma, natuurlijkvriendelijk isoleren, de lokale aanpak isolatie en andere zaken die samenhangen met energiebesparing en verduurzaming van woningen. Tevens willen we werkenderwijs experimenteren en leren met nieuwe procesinstrumenten om ook (beter) te luisteren naar en in te gaan op de zorgen en vragen die spelen onder onze inwoners. Voor deze communicatieprocessen zullen leidende principes opgesteld worden als onderdeel van de totaalaanpak schil 3. Het doel is om met concretere zaken voor bewoners te komen, zodat de energietransitie meer tot de mensen komt.

We moeten daarom in gesprek gaan en blijven met onze inwoners. En op veel vlakken doen we dat ook al: met een Participatieve waarde-evaluatie (PWE) en het Burgerforum advies voor de RES, met de functie Energiecoordinator als eerste aanspreekpunt voor energievraagstukken vanuit de mienskip en als onderdeel van de lopende uitvoeringsplannen. Er zijn de afgelopen jaren ook veel activiteiten georganiseerd om inwoners op weg te helpen met energie besparen of individuele opwek als onderdeel van

3

Bleijenberg, C. (2021). In gesprek of uitgepraat? Over de betekenis van gesprekken voor het verloop van lokale participatieprocessen.

20

Stimulering en bewustwording (wordt onderdeel van Aanpak schil 3) Wij voeren ieder jaar bewustwordingsacties met een handelingsperspectief uit voor onze inwoners. Hieronder hebben wij de bewustwordingsacties beschreven, zoals wij die in 2022 hebben uitgevoerd. Daarnaast geven wij een doorkijk naar wat wij in 2023 gaan doen. Regeling reductie energiegebruik woningen (RREW) Voor de Regeling Reductie Energiegebruik Woningen is een subsidie toegekend door het Rijk van EUR 430.000 om huurders tegemoet te komen. De RREW regeling ging in oktober 2021 van start en liep tot 31-12-2022. In totaal hebben 3.445 inwoners met een huurwoning gebruik gemaakt van deze regeling. Dit in tegenstelling tot de regeling uit 2020-2021 waarvoor alleen woningeigenaren subsidie konden aanvragen. De regeling is exact hetzelfde opgezet als de RRE regeling. Het bedrag is vastgesteld op €70,per huurwoning, met een belangrijke toevoeging: huurders kunnen een energiecoach aanvragen voor twee of meer bezoeken om samen met de huurder op zoek te gaan naar energiebesparende oplossingen in de woning. Via diverse media, de woningcorporaties, kansbrief in januari, flyers en gericht adverteren attendeerden wij de huurders op de regeling.

Isolatieactie Voor bewoners die hun woning beter willen isoleren hebben wij de voorgaande jaren verschillende isolatieacties opgezet, waarbij bewoners tegen een aantrekkelijke prijs isolatie konden inkopen. In 2023 willen we opnieuw een isolatieactie lanceren. We onderzoeken hoe we kunnen aanhaken op de nationale isolatiecampagne van het Rijk. Daarnaast onderzoeken wij mogelijkheden voor het opzetten van een subsidieregeling om het gebruik van bio-based materiaal te stimuleren. Alle inwoners met een koopwoning ontvangen in het eerste halfjaar een isolatiegids met daarin een actieaanbod om hun huis te isoleren. In deze gids komt het thema Biobased isoleren ook aan bod.

Zonnepanelenactie De zonnepanelenactie van 2021 was een enorm succes. Omdat de gemeente door inwoners benaderd wordt om het opnieuw te organiseren, vond er in 2022 daarom opnieuw een collectieve zonnepanelenactie plaats. In totaal hebben 1350 inwoners een offerte aangevraagd. Door een langere doorlooptijd is nog niet bekend hoeveel zonnepanelen er in totaal zijn geplaatst naar aanleiding van de actie. We zullen onderzoeken of er sprake is van een meerwaarde door deze acties als gemeente te organiseren. De vraag is of de gemeente hierin een blijvende rol moet spelen op de lange termijn. In de uitwerking en uitvoeringsplannen van de Transitievisie Warmte wordt hier verder op ingegaan. Energiecoaches Na de pilot rondom energiecoaches is een vaste energiecoach actief wiens hulp door alle inwoners, huurders of eigenaren, aangevraagd kan worden om hen te coachen in het besparen van energie. Aanvragen kan via de website van het Duurzaam Bouwloket en bij de gemeente zelf. De energiecoach kan ook worden ingezet bij vroegsignalering. Wanneer de energierekening niet worden betaald, kan er direct gekeken worden of de energiecoach kan helpen. De energiecoach is geen oplossing voor de toenemende energiearmoede. De energiecoach kan het probleem hooguit licht temperen.

Naast de vaste coach zijn er in 2022 vrijwilligers geworven onder de energiecoöperaties, via dorpsbelangen en in de wijken waar gestart is met een wijkuitvoeringsplan. Begin 2023 zijn er 27 vrijwillige energiecoaches opgeleid met een tweedaagse opleiding en zijn 25 daarvan nog actief. De vrijwilligers hebben inmiddels ruim 200 woningen bezocht en inwoners van energiebespaaradvies voorzien. Daarnaast haken verschillende energiecoaches aan bij SWF Tichtby. Zij geven inwoners die energietoeslag aanvragen energiebespaaradvies en bieden aan om langs te komen om samen in de woning te kijken naar bespaarkansen. In 2023 willen we samen met energiecoaches actief zijn in wijken, waar energiearmoede veel voorkomt

21

en de woningen voorzien van energiebespaarproducten. Dit valt onder de zogenaamde fixteams. In heel Friesland lopen er bij verschillende gemeenten pilots met fixteams. Financieringsmogelijkheden voor inwoners Indien onze inwoners geld moeten lenen om de eigen woning te verduurzamen kunnen zij terecht bij het Nationaal Warmtefonds, een regeling van de Rijksoverheid. Provincie Fryslân biedt de inwoners van Friesland een nog gunstiger tarief aan indien er geleend wordt via het Warmtefonds (1% minder op moment van schrijven). Inwoners kunnen er bijv. zonnepanelen mee aanschaffen of isolatiemateriaal, maar ook de kosten voor de aansluiting op een warmtenet van betalen. Ook eigenaren met een negatieve BKRnotering kunnen – onder bepaalde voorwaarden – terecht voor een lening bij het Nationaal Warmtefonds. Daarnaast zijn er verschillende subsidiemogelijkheden waar onze inwoners een aanvraag voor kunnen indienen. Zo is er de Investeringssubsidie “Duurzame energie en Energiebesparing (ISDE)” waar onze inwoners een groot deel gesubsidieerd kunnen krijgen van de investering die zij doen om de eigen woning te verduurzamen. In combinatie met een lening via het Nationaal Warmtefonds kan de inwoner voor een laag bedrag per maand de energierekening flink verlagen. De gemeente wil deze subsidiemogelijkheden in 2023 meer onder de aandacht brengen, o.a. via de isolatiegids.